N I E U W: 't Havenrak ontstond in 1628 als overblijfsel na de drooglegging van het Broekermeer.
Spijk: Het Schoolvoorbeeld van een Radiaal Wierdedorp.
Spijk, gelegen in de Noord-Groningse gemeente Eemsdelta, staat in de historische geografie bekend als het schoolvoorbeeld van een radiaal wierdedorp. De oorsprong van de nederzetting reikt terug tot voor de jaartelling, toen bewoners kunstmatige heuvels – wierden – opwierpen om zichzelf en hun vee te beschermen tegen de getijden van de toenmalige Waddenzee. Wat Spijk uniek maakt, is dat de oorspronkelijke, cirkelvormige structuur van deze wierde door de eeuwen heen nagenoeg volledig intact is gebleven.
In het geografische middelpunt van het dorp bevindt zich de Andreaskerk. De geschiedenis van deze locatie gaat terug tot de dertiende eeuw, toen hier een vroege voorganger stond. Het huidige kerkgebouw, een driezijdig gesloten zaalkerk, kreeg zijn vorm grotendeels aan het einde van de zeventiende eeuw, nadat een brand het eerdere gebouw grotendeels had verwoest. De losstaande kerktoren, die na de brand eveneens werd heropgebouwd, vormt het hoogste punt van de wierde en markeert de horizon van het omliggende polderlandschap.
Rondom de centraal gelegen kerk en het kerkhof verloopt de structuur van Spijk in strikt concentrische cirkels. Direct om het kerkhof ligt een ringweg, van waaruit smalle straten als wielspaken naar beneden lopen naar de lager gelegen ringweg en de oorspronkelijke ringgracht. Deze gracht diende in het verleden voor de afwatering en bood een bescheiden defensieve functie. Hoewel de gracht in de loop der tijd op enkele plaatsen is gedempt of versmald, is het cirkelvormige patroon nog altijd duidelijk herkenbaar in het hedendaagse stratenplan.
De agrarische ontwikkeling en de latere indijkingen van de omliggende kwelders zorgden vanaf de late middeleeuwen voor economische stabiliteit. Spijk transformeerde van een geïsoleerde vluchtheuvel in een welvarend boerendorp. Dankzij de zorgvuldige omgang met dit historische erfgoed is de volledige radiale structuur officieel aangewezen als beschermd dorpsgezicht, waarmee het een belangrijk monument vormt van de vroege menselijke bewoning in het Groningse kleigebied.
Korenmolen Ceres: Aan de hoofdweg van het dorp staat de monumentale korenmolen Ceres, een achtkante stellingmolen die oorspronkelijk werd gebouwd in 1839 en na diverse restauraties nog altijd maalvaardig is. (Monumentenregister)
Het Van Dam-orgel: De Andreaskerk herbergt een tweeklaviers kerkorgel uit 1884, vervaardigd door de gerenommeerde Friese orgelbouwers L. van Dam en Zonen, dat bekendstaat om zijn specifieke negentiende-eeuwse klankkleur. (Monumentenregister)
Vroegtijdige bescherming: Vanwege de uitzonderlijk goed bewaarde cirkelvormige structuur werd de dorpskern van Spijk al in 1991 bij koninklijk besluit aangewezen als rijksbeschermd dorpsgezicht om de unieke opzet te waarborgen. (Monumentenregister)
Strategische hoogte: De top van de wierde ligt ruim viereenhalve meter boven het Normaal Amsterdams Peil, waardoor de dorpskern tijdens de verwoestende Kerstvloed van 1717 grotendeels droog bleef terwijl de omliggende polders overstroomden. (De Verhalen van Groningen)