N I E U W: het monumentale dorpsgezicht van de Havenkom / Broek in Waterland.
Cornjum, of in het Fries Koarnjum, is een karakteristiek terpdorp net ten noorden van Leeuwarden met een rijke adellijke historie. De geschiedenis van het dorp is onlosmakelijk verbonden met de roemruchte familie Martena. Hun voormalige residentie, de Martenastate, bepaalt nog altijd het gezicht van het dorp. Hoewel de oorspronkelijke state werd afgebroken, verrees er in 1899 een sprookjesachtig nieuw slot dat nu als museum dient, omringd door een prachtig park vol stinzenflora.
In het hart van het dorp staat de Nicolaaskerk, een markant gebouw uit 1873 dat de middeleeuwse voorganger verving. Waar veel Friese kerken sober zijn, valt deze kerk op door haar eclectische stijl met neorenaissance en neoclassicistische invloeden. Architect Foppe Brouwer kreeg destijds de ruimte om er iets bijzonders van te maken, mede dankzij de welvaart in de regio. Binnen in de kerk herinneren drie rijk versierde herenbanken met gietijzeren zuilen aan de invloed van de plaatselijke adel.De kerk draagt echter ook de sporen van een donkere bladzijde uit de geschiedenis.
Op zondag 11 februari 1945, tijdens de Duitse bezetting, vond er een brute razzia plaats tijdens de kerkdienst. De bezetter omsingelde het gebouw en voerde negentien mannen weg naar werkkampen. Een monument in de kerk houdt de herinnering aan deze ingrijpende gebeurtenis en de slachtoffers levend. Tegenwoordig vormt de Nicolaaskerk, beheerd door de Stichting Alde Fryske Tsjerken, een verstild rustpunt in het landschap waar eeuwen aan Friese adel en dorpsleven samenkomen.
Het sprookjesslot van een Leeuwarder stadsarchitect: Hoewel Martenastate de status heeft van een historisch slot, stamt het huidige neorenaissance kasteeltje uit 1899. Het werd ontworpen door Willem Cornelis de Groot, de bekende stadsarchitect van Leeuwarden die ook verantwoordelijk was voor veel iconische neorenaissance-panden en vroege sociale woningbouw in de Friese hoofdstad.
Het geheim van de 'stinzenflora': Het prachtige parkbos rondom het slot staat internationaal bekend om zijn enorme rijkdom aan stinzenplanten. Dit zijn zeldzame, middeleeuwse bol- en knolgewassen (zoals het sneeuwklokje, de holwortel en de lenteklok) die destijds door de Friese adel uit verre landen werden meegebracht om te pronken in hun tuinen.
De intacte grafheuvel: In de bossen van het landgoed ligt een historische grafheuvel die in 1809 werd aangelegd. Dit is een van de weinige adellijke particuliere begraafplaatsen in Friesland die volledig ongeschonden bewaard is gebleven; generaties van de familie Martena en hun nakomelingen hebben hier hun laatste rustplaats gevonden.
Gelukkige afloop van een donkere bladzijde: Hoewel de razzia in de Nicolaaskerk op zondag 11 februari 1945 een diep trauma achterliet in het dorp, kenden de deportaties een wonderbaarlijk milde afloop. Vier mannen werden al na drie dagen celstraf vrijgelaten en de overige vijftien mannen, die in Drenthe dwangarbeid moesten verrichten, keerden na de bevrijding op 16 april 1945 allemaal levend terug in Cornjum.