Gunnbjarnar kvæði

Gunnbjarnarkvæði er talinn með elstu sagnadönsum og tiltölulega laus við tökuorð úr öðrum Norðurlandamálum, ólíkt flestum öðrum íslenskum sagnadönsum. Annað hvort er Gunnbjarnarkvæði því séríslenskur sagnadans eða hefur borist hingað til lands mjög snemma (á kaþólskum tíma) frá Norðurlöndunum.

ÍFk númer:

ÍFk 41

VÓ númer:

VÓ 45

TSB númer:

Varðveisla á Ísl:

Þrjú pappírshandrit frá 17. 18. og upphafi 19. aldar.

Fyrirsögn á íslensku:

Gunnbjarnar kvæði

Fyrirsagnir á öðrum málum:

Lagboði:

Glatað. Tillaga að lagboða má finna í bókinni Íslenskir söngdansar í þúsund ár (2010) eftir Sigríði Þ. Valgeirsdóttur á bls. 163. Einnig má nota lagið Kóngurinn ræddi við riddarann Stíg

Höfundur:

Ókunnur

Kvæðagrein:

Sagnadansar; Vikivakar

Kvæði undir sama bragarhætti:

Útgáfur:

Efni kvæðis:

Gunnbjörn nokkur býr í Upplöndum. Hann saknar Snjáfríðar kærustu sinnar sem býr á fjarlægum slóðum í kastala hjá föður sínum. Gunnbjörn bregður á það ráð að klæða sig í kvenmannsbúning - dylja sig þannig - og ríður langa leið að kastalanum í þeim tilgangi að hitta Snjáfríði. Gunnbjörn, í kvenmannslíki, hittir föður hennar að máli utan við borgarhliðið. Faðirinn spyr „hana" um erindagjörðir hennar þar í kastalanum og kveðst Gunnbjörn eiga ríkt erindi við dóttur hans. Faðirinn hleypir honum inn þá þegar og þar hittir Gunnbjörn Snjáfríði. Hún roðnar og spyr „hver hefur gefið þér orlof að ganga hér inn“? Gunnbjörn segir allt af létta; kveðst vita af „Gunnbirni“ heima hjá sér smíðandi langskip, kveðst ætla að herja á Grikkland, þar sem kóngurinn Sveinn situr í ríki sínu, og eigna sér kvenmann á þeim slóðum. Snjáfríður tekur þessum áformum illa; hún segist munu biðja til Guðs að hann komist heill heim og að hann biðji hennar að lokum. Gunnbjörn spyr hana hvort henni sé alvara og hún játar því og segist munu vilja giftast honum. Í þeim töluðu orðum hrekkur Gunnbjörn úr kvenmannsklæðunum og afhjúpar sig. Hún fölnar og segist hafa sagt of mikið, en hún sæi að vísu ekki eftir neinu af því sem hún hefði þegar sagt.

Uppruni og aldur kvæðisins:

Efni Gunnbjarnarkvæðis er lítillega skylt tveimur skandinavískum kvæðum sem bera heitið Hagbard og Signe og Kong Görels datter. Miklar deilur eru um það hvort hið fyrrnefnda sé norskt eða danskt og enn hefur fræðimönnum ekki tekist að greiða úr þeirri flækju. Allt er þetta mjög óljóst. Þó hafa fræðimenn verið sammála um að öll þessi kvæði, og að meðtöldu Gunnbjarnarkvæðinu, eigi sér sameiginlegan uppruna, e.t.v. í öðru kvæði sem hefur glatast fyrir löngu.

Mjög erfitt getur reynst að aldursgreina þetta kvæði og að auki er óvíst hvort það sé erlent yfir höfuð. Annað hvort er Gunnbjarnarkvæði séríslenskur sagnadans eða hefur borist hingað til lands mjög snemma.

Meðhöndlun kvæðisins í tímans rás:

Kvæðið hefur lítillega verið sungið í samfélaginu í afmörkuðum áhugahópum (Þjóðdansafélag Reykjavíkur ofl.). Sigríður Þ. Valgeirsdóttir gaf kvæðið út á prenti ásamt nótum í riti sínu Íslenskir söngdansar í þúsund ár frá árinu 2010.

Athugasemd:

1. Gunnbjörn á Upplöndum,

fengið hefur hann pín,

allan aldur þreyir hann

eftir unnustu sín

– Kóngabörn hafa sorg fengið.

2. Faldar hann sér með pelli

og með silkiklút.

Settist hann í borgarhlið

þar kóngurinn ríður út.

3. Og svo svaraði kóngurinn,

hann ríður honum nær:

„Hvaðan af löndum ertu,

hin volduga mær?“

4. „Af Upplöndum en Suðurlöndum

er móðurættin mín,

skylt á eg við snjáfríði

dóttur þín.“

5. „Eigir þú skylt við Snjáfríði

gáðu þig upp í lund.

Ráð hefur mín dóttirin

að dvelja þig um stund.“

6. Strax sem hann orðlof

af kónginum fékk

hann Gunnbjörn svo snúðugt

í kastalann gekk.

7. Og so svaraði hún Snjáfríður,

hún leit undir sín skinn:

„Hvör gaf þér orðlof

að ganga hér inn?“

8. „Þinn faðir gaf mér

orðlof í gær

að eg skyldi verða

þín þjónustu mær.“

9. „Nóg á eg gullið

og nóg á eg fé

og so margar þernurnar

að þjóna mér.

10. Set þig niður á dýnuna

með þitt skraut og skart.

Þú munt kunna að segja mér

af Upplöndum margt.

11. Á einum er mér hlutnum

forvitnin mest

hvað hann ríki Gunnbjörn

lætur smíða flest.“

12. „Hann lætur ekki smíða

nema smáskipin ein,

ætlar hann til Grikklands

að berjast við hann Svein.

13. Hann lætur ekki smíða

nema smáskip og fley,

ætlar hann til Grikklands

að festa sér mey.“

14. „Guð gefi honum Gunnbirni

sigur á sinn brand

so hann geti unnið

allt Grikkjaland.

15. Guð gefi honum Gunnbirni

sigur og so traust

so hann geti aftur komið

þetta sama haust.

16. Guð gefi honum Gunnbirni

sigur en öngva pín

og so líka byrinn

til að biðja mín.

17. Guð gefi honum Gunnbirni

sigur og so dáð

so hann geti aftur komið

og sjálfri mér náð."

18. „Hvað varðar um hvað eg tala,

eg er hjá þér ein,

er þér nokkur hugur enn

á manninum þeim?“

19. „Engin er eg flapurkona

fer eg síst með háð,

giftast skyldi eg Gunnbirni

ætti eg mín ráð.“

20. Sviptir hann af sér

höfuðdúki smá:

„Hér máttu, sagði hin ríka frúin,

Gunnbjörn sjá.“

21. Blikna tók hún Snjáfríður

með sitt skraut og skart

því hún þóttist talað hafa

heldur til margt.

22. „Ekki þarftu að blikna,

Snjáfríður mín,

ekki skal þér gjald verða

að orðunum þín.“

23. Töluðu þau framar,

tjáð er það mér.

„Hvört skal eg, mín Snjáfríður,

hvarfla með þér?

24. Hefi eg eigi hrausta menn

né skipastól minn,

eigi heldur skildi

eður sverðin stinn.

25. Væri hér minn stríðs styrkur

og voldugur her,

vildi eg stríða á Svein kóng

og ná sjálfri þér.“

26. „Móti er það mínum vilja

þú ónáðir hann Svein,

þar bíð eg ellegar af

bótalaust mein.“

27. Hvört þau hér um hjöluðu

fátt eður margt,

hún gekk sig á braut

með sitt skraut og skart.

28. Og með honum Gunnbirni

hún gár sig á braut,

gekk upp þeirra hagur

enn frá eymdar þraut.

– Kóngabörn hafa sorg fengið.

II
(Útg. Þjóðdansafélags Reykjavíkur)

1. Gunnbjörn á Upplöndum,

hann hefir fengið pín,

allan aldur þreyr hann

eftir unnustu sín.