BLOQUE 3
CONTIDOS
3.1 A poboación española: análise da súa estrutura e desequilibrios. Interpretación causal de datos, gráficos e mapas: tendencias pasadas, presentes e proxeccións. Vantaxes e inconvenientes dos movementos migratorios; o respecto pola diversidade étnica cultural. O reto demográfico: envellecemento e despoboamento rural.
[APUNTES: A POBOACIÓN ESPAÑOLA]
3.2 Os espazos urbanos en España: as grandes concentracións urbanas nun contexto europeo e mundial. Funcións da cidade e relacións de interdependencia co territorio. Estrutura urbana a través dos planos: repercusións sobre as formas de vida e os impactos ambientais. A especificidade de Galicia: o papel das vilas. Modelos de cidades sustentables. O uso do espazo público. A mobilidade segura, saudable e sustentable.
PRÁCTICOS -> Cuestión 2 ou 3
14. Uso de mapas, gráficos, textos sobre o avellentamento, densidade de poboación, saldo vexetativo, e as problemáticas migratoria e da España baleirada.
15. Planos urbanos e/ou fotografías e fotografías aéreas con contraste entre cascos históricos e ensanches, entre centro histórico e área metropolitana. Análise de paisaxes urbanas. Gráficos de evolución urbana de distintas cidades españolas.
16. Mapas de macrocefalia urbana, seguindo o modelo de Atlas Geográfico Nacional. Mapas coa delimitación das áreas de inflluencia, segundo a variable de residencia-traballo, e/ou mapas sobre o sistema de cidades español.
14.1 Avellentamento
1/1 [GTX]
Avellentamento rural.
Ver: https://aecr.org/es/los-problemas-demograficos-de-los-espacios-rurales-en-espana/?fbclid=PAY2xjawGYn99leHRuA2FlbQIxMAABpjCO0K5c_HYI26c9uxK75NrF91l7xu26j37JBUoR0g_WF2q4cxpJ8uNAHg_aem_fRJ8Fi02rmanVpMptICqxg
14.3 Saldo vexetativo.
Despoboación en España. Ver: https://x.com/ToberZamoe/status/1835708306259640376?t=TZhv_xxTG0Azvt1Nkay1-A&s=19
14.4 Problemática migratoria e a España valeirada
1/2 [GTX]
2/2 [GTX]
14.5 A España valeirada
DESPOBOACIÓN 2/3
DESPOBOACIÓN 3/3
Despoboamento 1/3
Despoboamento 2/3
Despoboamento 3/3
Evolución do plano urbano de Valencia. Ver: https://es.slideshare.net/slideshow/comentario-plano-valencia/30685402
VALENCIA 1/2
VALENCIA 2/2
BILBAO 1/4
BILBAO 2/4
BILBAO 3/4
BILBAO 4/4
EVOLUCIÓN BARCELONA 1/6
EVOLUCIÓN BARCELONA 2/6
EVOLUCIÓN BARCELONA 3/6
EVOLUCIÓN BARCELONA 4/6
EVOLUCIÓN BARCELONA 5/6
EVOLUCIÓN BARCELONA 6/6
Contraste casco histórico/Ensanche, en Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao, Salamanca.
Ver: https://atlasnacional.ign.es/wane/Sistema_urbano_y_%C3%A1reas_metropolitanas
MADRID 1/5
BARCELONA 2/5
VALENCIA 3/5
BILBAO 4/5
SALAMANCA 5/5
Espazos urbanos: casco histórico de Toledo, restos de murallas medievais en Valencia, Ensanche burgués e proxecto de supermazás en Barcelona, vila modernista da Cidade Lineal de Arturo Soria en Madrid, xentrificación no Ensanche de Bilbao, modelo de crecemento de VPO en Sevilla (3000 vivendas)
CASCO HISTÓRICO DE TOLEDO. 1/7
RESTO DE MURALLAS MEDIEVAIS EN VALENCIA. 2/7
ENSANCHE BURGUÉS E PROXECTO DE SUPERMAZÁS DE BARCELONA I. 3/7
ENSANCHE BURGUÉS E PROXECTO DE SUPERMAZÁS DE BARCELONA II. 4/7
VILA MODERNISTA DA CIDADE LINEAL DE ARTURO SORIA EN MADRID. 5/7
XENTRIFICACIÓN NO ENSANCHE DE BILBAO. 6/7
MODELO DE CRECEMENTO DE VPO EN SEVILLA (3000 VIVENDAS) 7/7
ABAU ANTERIORES
MACROCEFALIA URBAN 1961
AGN
MACROCEFALIA URBANA 2001
AGN
MACROCEFALIA URBANA 2021
AGN
Un sistema urbano puede definirse como un conjunto de asentamientos interconectados dentro de un territorio, donde cada uno de ellos desempeña roles específicos en la escala supramunicipal, lo que determina su jerarquía. De esta forma, la organización funcional delimita un sistema (Duncan, 1960), que teje un ámbito común de relaciones mutuas, aunque asimétricas, entre nodos. Este marco espacial es, a su vez, una unidad de análisis y aplicación de políticas socioeconómicas (Terán, 1969). El tamaño, la cantidad y la variedad de asentamientos, flujos y actividades determina su dinamismo, complejidad y madurez. La inclusión de nodos en el sistema depende de unos criterios inequívocos de definición de lo urbano, de lo que España, como otros países, carece. Para realizar un análisis inicial, dividir el espacio en dos partes es simplista, aunque puede resultar útil. Por ejemplo, se puede inferir de la Ley 45/2007, de 13 de diciembre, para el desarrollo sostenible del medio rural, que lo urbano es aquel espacio geográfico construido que posee una población de 30.000 habitantes o más, o una densidad poblacional que excede los 100 habitantes por kilómetro cuadrado. Esto es compatible con la existencia de clasificaciones menos complejas, pero más habituales. El Instituto Nacional de Estadística utiliza el umbral de los 20.000 habitantes para determinar las unidades espaciales del proyecto Urban Audit, aunque mucho más extendido es el uso del umbral de los 10.000 habitantes. A partir de este, se pueden establecer los niveles del sistema urbano español. En el análisis del mismo, se debe tener en cuenta la influencia de las organizaciones preexistentes del Estado y de los distintos ciclos económicos, lo que ha resultado también en la aparición de subsistemas urbanos. Desde 1860 a 1900, lo urbano en España alcanza una magnitud superior a la hasta entonces conocida. De hecho, la tasa de crecimiento medio anual de la población urbana más que duplicó la de la población total. En esos momentos predominaba una España rural y agraria (solo uno de cada tres españoles vivía en núcleos de más de 10.000 habitantes) y el sistema urbano se caracterizaba por su bicefalia e inmadurez. Mientras Madrid y Barcelona lograban superar los 500.000 habitantes, proliferaban pequeñas ciudades de alrededor de 10.000 habitantes, incluyendo aquí buena parte de las capitales provinciales establecidas en 1833. En términos geográficos, era un sistema urbano más vigoroso en el área meridional y costera, que muy gradualmente denotó el mayor impacto de la explotación minera, la industrialización y la expansión de la red ferroviaria en la parte septentrional. En la primera mitad del siglo XX, las dos principales ciudades del país fueron las más beneficiadas de la primera transición demográfica y de los flujos demográficos interiores (principalmente tras la I Guerra Mundial). En menor medida sumaron efectivos poblacionales los subsistemas costeros del norte (Bilbao, Santander, Donostia/San Sebastián) y de todo el arco meridional y sudoriental (València, Málaga, Sevilla, Murcia). A estos les siguen de lejos algunas capitales provinciales de interior o insulares, que despuntaron en un contexto previo al éxodo rural de mitad de siglo (Zaragoza, Granada, Córdoba, Valladolid, Palma, etc.). La política desarrollista de la dictadura franquista a partir de 1960 afianzó las ganancias y las pérdidas demográficas. De la organización centralista del Estado se vieron favorecidas también las capitales provinciales (centros delegados del poder político estatal). Evidencia de ello es el tratamiento diferencial que la primera Ley de Suelo (1956) hace de ellas, junto con aquellas ciudades que albergaban más de 50.000 habitantes. Ambas se ven obligadas a la elaboración de un índice municipal de Valoración del Suelo y a la formación de un Presupuesto especial de Urbanismo. En definitiva, esto lleva a la redacción de sus planes generales de ordenación urbana, que guiarán su crecimiento inmediatamente posterior. Ya en 1960, la población de España era más urbana que rural. El 56,69% residía en municipios de más de 10.000 habitantes (418 de 9.200 habitantes). De ellos, solo Madrid (2.606.254) y Barcelona (1.557.863) superaban el millón de habitantes. València era el único municipio de entre el medio millón y el millón de habitantes (505.066). El siguiente nivel (entre 100.000 y 500.000 habitantes), donde despuntaba Sevilla (442.300), se componía de una serie de 23 ciudades, de las que más de la mitad tenía una población inferior a 150.000 habitantes. Por lo tanto, el sistema urbano seguía siendo claramente bicefálico, y en la distribución territorial de los niveles inferiores la tendencia a situarse en la costa, o cercano a ella, solo era rota por algunas capitales provinciales. De entre ellas, las más pobladas serían a la postre capitales autonómicas: Sevilla, Zaragoza y Murcia. En este grupo de ciudades medias, solo seis carecían del estatus político de capital provincial, si bien Sabadell y L’Hospitalet de Llobregat formaban parte ya del área metropolitana de Barcelona. El resto (Vigo, Jerez de la Frontera, Gijón y Cartagena) justificaban su posición por el peso de sus actividades portuarias e industriales (ver mapa Municipios de más de 10.000 habitantes, 1960). Los núcleos del sistema urbano español inferiores a 100.000 habitantes ejercían su influencia política y económica sobre un entorno marcadamente ruralizado y dependiente, con población laboral adscrita de forma mayoritaria al sector primario, tónica dominante en la España preindustrial. Cuando la industrialización desarrollista pasó de largo, los centros urbanos capitalinos y, en menor medida, las cabeceras comarcales, reforzaron el protagonismo del sector secundario (construcción) y del terciario (administrativo y comercial), como alternativas funcionales. Esta era la situación de buena parte de la España interior, donde las agrovillas (Campesino, 2012) mantenían fisonomías urbanas, pero esencia rural.Así, durante los últimos 60 años, el sistema urbano ha madurado debido a muchos cambios y de toda índole. El desarrollo industrial en polos favoreció un fuerte éxodo rural generalizado y una equivalente concentración urbana en pocas ciudades. Posteriormente, la democratización del Estado a partir de 1978 y su descentralización promovió un lento pero continuo incremento del policentrismo, sustentado en nuevas infraestructuras. Esto mitigó la pérdida demográfica de algunas regiones y, principalmente en aquellas menos pobladas, ha potenciado a las ciudades designadas capitales autonómicas (Escolano, 2012), anteriormente capitales provinciales salvo Mérida (Extremadura) y Santiago de Compostela (Galicia). El resultado es que, en el año 2021, un 79,72% de la población en España es urbana. El incremento poblacional entre 1960 y 2021 ha sido de 16.872.259 habitantes, periodo en el que los municipios con más de 10.000 habitantes han sumado 20.480.695 de efectivos. Su número también ha aumentado considerablemente hasta los 759 municipios sobre un total de 8.131, lo que significa que su peso relativo se ha duplicado (del 4,54% en 1960 ha pasado al 9,33% en 2021). Como muestra el gráfico Variación de los municipios de más de 10.000 habitantes por comunidades autónomas, en los últimos 25 años, este cómputo ha añadido 142 municipios, ubicados mayoritariamente en las comunidades autónomas más pobladas (Andalucía, Cataluña, Comunitat Valenciana y Comunidad de Madrid) o algunas bajo el influjo de la capital nacional, como Castilla-La Mancha. Solo el Principado de Asturias y Galicia, ambas con un poblamiento muy disperso, han sufrido un retroceso en el número de municipios de más de 10.000 habitantes desde 1996. Si bien los dos nodos principales de la jerarquía urbana no han cambiado, sí lo ha hecho su valor relativo. Desde 1960, Madrid ha sumado más de un millón de residentes, mientras que Barcelona, con un término municipal prácticamente colmatado, apenas ha crecido. Esto ha implicado que, en 2021, en comparación con 1960, acumulen un 2,16% menos población sobre el total nacional (4.905.010 habitantes de 47.400.798). Por el contrario, sus periferias sí han crecido de manera notable, al igual que el número de ciudades con más de 500.000 habitantes, que ahora son cuatro (València, Sevilla, Zaragoza y Málaga) y suman 2.732.675 habitantes.Uno de los niveles que demuestra la maduración del sistema urbano español desde 1960 a 2021 es el que comprende a las ciudades medias, es decir, aquellas entre 100.000 y 500.000 habitantes. Estas han pasado de ser 23 a 57, con un reparto más equilibrado en el territorio nacional. En conjunto suman 11.230.168 habitantes, con una participación muy destacada del subsistema andaluz, seguido de las ciudades catalanas y madrileñas. En los últimos 25 años este grupo ha sumado ocho nuevos municipios, en contraposición con el primer nivel jerárquico que se mantuvo estable. Por otro lado, las entidades urbanas de menor tamaño (por debajo de 100.000 habitantes) han experimentado un gran crecimiento desde 1960. Tanto es así que en 2021 representan algo más de la mitad de la población urbana española (18.919.047 personas). En número el incremento también ha sido significativo, pues de 392 municipios entre 10.000 y 100.000 habitantes en 1960, se ha pasado a 696. En los últimos 25 años se observa como los principales incrementos se dan en el grupo de 30.001 a 50.000 habitantes, seguido del de 20.001 a 30.000. A pesar de este incremento generalizado de la base, tendente al policentrismo, aún en 2021 cuatro provincias (Ávila, Palencia, Segovia y Soria) solo tienen un municipio con más de 10.000 habitantes. En consecuencia, el mapa de Municipios de más de 10.000 habitantes de 2021 refleja tres dinámicas demoterritoriales: la alta concentración urbana en los dos primeros rangos de ciudades, reforzada por su metropolitanización; el surgimiento de un subsistema de ciudades medias, con especial relevancia en el interior; y la litoralización en la distribución de los núcleos urbanos.Además, la madurez de un sistema urbano puede medirse a través de una gran variedad de indicadores. Uno de los más comunes es el índice de primacía, que se utiliza para evaluar el grado de dominio de la ciudad más poblada de un territorio en comparación con las que le siguen. Los valores altos denotan la existencia de un sistema macrocéfalo, es decir, aquel con un tamaño excesivo de la ciudad mayor en comparación con las restantes (Zoido et al., 2000), mientras que los valores bajos indicarán un mayor equilibrio. Los mapas de Macrocefalia urbana de 1960 y 2021 muestran el incremento demográfico en todas las ciudades principales de cada provincia. Si la comparación se establece entre 1960 y 2001 ocurre lo mismo, salvo en Barcelona y Melilla. El comportamiento es diferente desde el inicio del siglo XXI hasta el año 2021, ya que hasta 12 de las ciudades más pobladas de cada provincia pierden efectivos demográficos (Granada, León, Ourense, Palencia, Salamanca, Santa Cruz de Tenerife, Santander, Segovia, Sevilla, Valladolid, Bilbao y Zamora). En este grupo de ciudades más pobladas de cada provincia apenas hay cambios. De hecho, entre 1960 y 2001 todas coinciden con las excepciones de Ciudad Real (1960: Puertollano), Gijón (1960: Oviedo) y Talavera de la Reina (1960: Toledo). Si se suma al análisis el año 2021, la única alteración con respecto a 2001 se da en la provincia de Toledo, cuya capital provincial retoma la posición puntera. De hecho, son las capitales provinciales las auténticas protagonistas de este grupo. En 2021, solo Jerez de la Frontera, Gijón y Vigo no tenían esta condición. Los tres mapas denotan la evolución de lo urbano en todas las provincias, y a su vez, la mayor concentración urbana en el litoral. El mapa referido a 2021 es el más claro al señalar que un número elevado de población residente en la principal ciudad de la provincia está correlacionado, aunque de forma imperfecta, con un alto porcentaje de residentes en municipios urbanos (más de 10.000 habitantes). Esta correlación se pierde al contrastar tamaño poblacional del municipio con su grado de macrocefalia. En todo caso, los sistemas urbanos más equilibrados y maduros tienen un menor porcentaje de población residente en el municipio más poblado y una mayor tasa de población residente en municipios de más de 10.000 habitantes. Es decir, no adolecen de macrocefalia, aunque su grado de urbanización sea alto. En el año 1960, los mejores ejemplos estaban en los casos de Asturias y Cádiz, mientras que, en 2001, era en Alicante y Cádiz. En el año 2021 se encuentran en esta situación las provincias de Alicante, Cádiz y Santa Cruz de Tenerife. No obstante, se debe destacar también el caso de Barcelona, debido a la importancia que han tomado las urbes de su área metropolitana ante la imposibilidad de un mayor crecimiento de la capital. Por el contrario, en el año 2021 la macrocefalia está presente en Zaragoza, Álava y Valladolid. Este es un escenario que las grandes ciudades como Madrid y Barcelona han ido abandonando y que sí estaba presente a principio de siglo, e incluso, con mayor fuerza en 1960. Por lo tanto, la evolución del sistema urbano ha tenido dos tendencias espaciales divergentes, mientras que el litoral y los espacios insulares repartían su población entre núcleos urbanos de menor jerarquía, las provincias del interior menos pobladas concentraban su población en sus capitales (de distinta jerarquía).Todos estos resultados, a escala de comunidades autónomas, son también observables a través de los valores numéricos del índice de primacía (ver tabla). En él, los más altos reflejan redes macrocéfalas, como el ejemplo por antonomasia que representa Aragón y todas las regiones uniprovinciales (excepto el Principado de Asturias), mientras que los valores intermedios-altos muestran redes bicéfalas o tricéfalas, y los valores bajos, redes equilibradas. Este último es el caso del País Vasco, donde la distribución poblacional es más equitativa. Desde 1960, la Comunitat Valenciana y Cataluña han experimentado las mayores disminuciones en su índice, lo que refleja una evolución hacia una distribución más equilibrada de la población entre sus principales ciudades. Estas diferencias subrayan la variedad en las dinámicas urbanas y demográficas de España a lo largo de las últimas décadas. Finalmente, aunque la regla rango-tamaño es cada vez menos utilizada, establece una relación entre la distribución del tamaño de las ciudades y la madurez del sistema urbano. Según este modelo, al ordenar las ciudades por población de mayor a menor, la segunda ciudad más grande tendría aproximadamente la mitad de la población de la urbe más grande, la tercera un tercio, y así sucesivamente. El sistema urbano español entre 1960 y 2021 ha mantenido una alta correlación entre la población observada y la esperada, con algunos pequeños desajustes en las primeras cuatro ciudades que siguen a la más poblada. Sin embargo, la adecuación varía bastante por regiones. Por ejemplo, en el caso andaluz se sigue la regla, aunque con una desviación constante hacia una mayor concentración urbana de la esperada. Otros casos, como el aragonés, ejemplifican el alto desequilibrio de su sistema urbano en favor de Zaragoza, lo que ha generado un importante salto de escala entre su primer nivel y los subsiguientes FONTE: AGN
MAPA OS EIXES URBANOS DE ESPAÑA--------------> ANAYA 404
A delimitación das áreas metropolitanas en España foi obxecto de numerosos estudos debido á crecente integración funcional entre as grandes cidades e os seus municipios limítrofes. Un dos criterios máis utilizados para definir estes espazos é a variable residencia-traballo, é dicir, a análise dos desprazamentos diarios da poboación desde o seu lugar de residencia ata o seu centro de emprego. Este enfoque permite determinar con precisión o grao de dependencia dos municipios respecto a unha cidade central, establecendo así os límites reais da súa área de influencia.
A mobilidade laboral é un reflexo directo da estrutura socioeconómica dun territorio e do seu nivel de integración urbana. Nas áreas metropolitanas máis consolidadas, obsérvase unha alta porcentaxe de traballadores que residen en municipios periféricos e se desprazan a diario cara á cidade principal. Este fenómeno intensificouse co desenvolvemento de infraestruturas de transporte e coa descentralización de certos servizos e actividades económicas.
No caso de Galicia, existen dinámicas metropolitanas ben definidas en cidades como Vigo, A Coruña e Santiago de Compostela. Vigo, a cidade máis poboada da comunidade, exerce unha forte atracción sobre municipios próximos como Redondela, Mos, Nigrán ou Cangas, cuxos habitantes dependen en gran medida da urbe central para acceder ao emprego e a servizos avanzados. De maneira semellante, na Coruña, os municipios de Oleiros, Culleredo e Arteixo presentan elevados fluxos de desprazamento cara ao centro urbano, reforzando a integración de toda a área. En Santiago de Compostela, a pesar do seu menor tamaño, a condición de capital autonómica e a súa especialización no sector público e educativo fan que concentre diariamente unha gran cantidade de traballadores procedentes de municipios da contorna como Ames, Teo e Oroso.
A nivel estatal, Madrid e Barcelona representan os casos máis evidentes de áreas metropolitanas cunha estrutura consolidada. Madrid conta cun sistema radial de transporte que permite a conexión rápida dos municipios periféricos coa capital, favorecendo a mobilidade laboral desde localidades como Móstoles, Fuenlabrada, Alcalá de Henares ou Getafe. A rede de Cercanías e as infraestruturas viarias foron clave neste modelo.
En Barcelona, a configuración metropolitana inclúe municipios como Hospitalet de Llobregat, Badalona e Sabadell, onde unha gran parte da poboación activa traballa na cidade central. Neste caso, a existencia dun sistema de transporte ben estruturado e a distribución de centros produtivos en diferentes puntos da rexión xeraron unha dinámica de mobilidade intensa en ambas direccións.
Outras cidades como Bilbao, Valencia e Sevilla presentan tamén áreas metropolitanas ben definidas, aínda que con características particulares. En Bilbao, a forte conexión con municipios como Barakaldo, Getxo ou Sestao é o resultado dun longo proceso de industrialización e posterior reconversión económica, que mantivo unha interdependencia laboral coa capital biscaíña. Valencia, pola súa banda, consolidouse como un polo económico e loxístico da costa mediterránea, cunha gran mobilidade de traballadores desde municipios como Paterna, Torrent ou Mislata. Sevilla, cun perfil administrativo e de servizos, atrae a diario miles de traballadores desde localidades como Dos Hermanas, Alcalá de Guadaíra ou La Rinconada.
A análise da variable residencia-traballo non só permite identificar os límites funcionais dunha metrópole, senón que tamén achega información clave para a planificación do transporte público, o desenvolvemento de infraestruturas viarias e a organización do territorio. Naquelas cidades onde a mobilidade laboral é intensa e estruturada, pódense deseñar estratexias máis eficaces para mellorar a accesibilidade e reducir os tempos de desprazamento. Pola contra, en áreas onde a dependencia laboral dun só núcleo é extrema, evidéncianse problemas de conxestión e unha menor diversificación económica.
En conclusión, a variable residencia-traballo é un criterio fundamental para delimitar as áreas metropolitanas en España. O seu estudo permite comprender mellor os fluxos de mobilidade diaria e a interdependencia entre municipios, contribuíndo a unha planificación territorial máis eficiente e adaptada ás necesidades de cada rexión.
FONTE: KI
VOCABULARIO
35. Poboación activa 36. Esperanza de vida 37. Réxime demográfico 38. Crecemento vexetativo 39. Padrón municipal de habitantes 40. Saldo migratorio 41. Inverno demográfico 42. Área metropolitana 43. PXOM 44. Xentrificación 45. Cidade difusa 46. Cidade de 15 minutos
35. POBLACIÓN ACTIVA [gtx] É aquel sector da poboación que se atopa en idade apta para traballar (16 a 65 anos). Se está empregada denomínase poboación activa ocupada; se está en paro, poboación activa desocupada ou desempregada.
Es el conjunto de personas de 16 años en adelante que constituyen la mano de obra para la producción de bienes y servicios o que están disponibles y realizan gestiones para incorporarse a dicha producción. Por tanto, incluye a la población activa ocupada y la población activa desocupada (parada o en busca de su primer empleo).
36. ESPERANZA DE VIDA: [gtx] cálculo do número de anos que un individuo pode esperar vivir ben no momento de nacer ou cando acada unha determinada idade, sempre que os niveis de mortalidade permanezan constantes. Obténse a partir das táboas de mortalidade. A esperanza de vida é maior nas mulleres que nos homes, situándose en 2015 en 85,41 anos para as mulleres e 79,92 para os homes (en España, INE).
La media mundial de esperanza de vida al nacer está en torno a los 60 años. La esperanza de vida al nacer en Galicia y en España y superior a los 70 años.
Es la media de años que teóricamente le quedan a una persona por vivir, teniendo en cuenta su edad y el colectivo al que pertenece.// Es la duración media de la vida para una población y una época dadas.[*835] duración media de la vida para una población y una época dadas. En España ha experimentado un gran incremento desde principios de siglo gracias a los avances médicos y sanitarios y a la mejora del nivel de vida. En 2002 era de 75´7 años para los varones y de 83 para las mujeres.
37. RÉXIME DEMOGRÁFICO [gtx]. Etapa na evolución do movemento natural dunha poboación cunhas características determinadas en canto á natalidade, á mortalidade e ao crecemento natural ou vexetativo. Distínguense: 1) o antigo réxime demográfico, con altas taxas de natalidade e mortalidade e crecemento vexetativo escaso; 2) o réxime demográfico moderno, con taxas de natalidade e mortalidade moi baixas.
////[gtx] Período correspondente ao modelo de transición demográfica cunhas determinadas características canto á natalidade, á mortalidad e e ao crecemento natural ou vexetativo. Distínguense: 1) o antigo réxime demográfico, con altas taxas de natalidade e mortalidade e crecemento vexetativo escaso; 2) o réxime demográfico moderno, con taxas de natalidade e mortalidade e crecemento vexetativo escaso; 2) o réxime demográfico moderno, con taxas de natalidade e mortalidade moi baixas.//////cada unha das etapas ou fases na evolución do movemento natural da poboación dun país, nas que a natalidade, a mortalidade e o crecemento natural presenta características homoxéneas. A historia demográfica da humanidade poderiamos dividila en tres fases: un réxime demográfico antigo, en que a natalidade e mortalidade serían altas e polo tanto un crecemento natural baixo, isto sucedería ata o século XVIII; a continuación unha transición demográfica que se caracterizaría por unha mortalidade en forte descenso e unha natalidade aínda alta, o que supoñería un crecemento natural moi alto, remataría esta fase en 1975 aproximadamente; e por último un réxime demográfico moderno con natalidade e mortalidade moi baixas e polo tanto un crecemento natural moi baixo e mesmo nalgúns países negativo. Esta última fase é na que nos encontramos todos os países desenvolvidos.//[rod/per] Situación demográfica en la que la natalidad, la mortalidad y el crecimiento natural de una población presentan unas tendencias homogéneas.
38. CRECEMENTO VEXETATIVO: [*827] diferenza entre o número de nacementos e o número de defuncións; pode ser positivo ou negativo. Pode expresarse en termos relativos; neste caso sería a diferenza entre as taxas de natalidade e as de mortalidade. Na actualidade o crecemento natural ou vexetativo é reducido en España e incluso negativo nalgunhas provincias debido o forte descenso da natalidade e mortalidade relativamente alta (envellecemento da poboación).
39. PADRÓN MUNICIPAL: [gtx, INE] rexistro que leva a cabo cada concello sobre a poboación que vive no seu municipio. Contén información sobre as características da poboación como o nome, apelidos, sexo, domicilio habitual, nacionalidad, lugar e data de nacemento. A súa principal vantaxe é a de tratarse dun rexistro vivo, dinámico, xa que cando unha persoa se traslada a vivir a outro municipio ten a obriga legal de empadroarse nel. É un dato de vital importancia para os concellos, xa que reciben máis ou menos financiamento en función da poboación que teñan.
Fuente demográfica que proporciona datos sobre la población de los términos municipales y algunas de sus características económicas y sociales. En España se realiza cada cinco años (desde 1981 los acabados en 1 y en 6) y desde 1996 sus datos se actualizan el 1 de enero de cada año.
Relación de los habitantes de un municipio donde figura como información básica el nombre, apellidos y domicilio de estos. Va acompañada de una serie de datos particulares de cada habitante: sexo, fecha y lugar de nacimiento, nivel de instrucción, estado civil, profesión, parentesco y relación con el cabeza de familia, y el tiempo de residencia en el Municipio. Es un documento público que está sometido a una permanente actualización y que en España se elabora cada 5 años.
40. Saldo migratorio.- Balance que existe entre a inmigración e a emigración nun determinado lugar; cando o saldo migratorio é positivo -hai máis inmigrantes ca emigrantes-, a poboación aumenta; cando o saldo migratorio é negativo -hai máis emigrantes ca inmigrantes-, a poboación diminúe.
41. Inverno demográfico.- Situación que se produce actualmente en países que están no réxime demográfico moderno, con taxas de fecundidade que están por debaixo da taxa de reposición (2,1 fillos por muller), o que provoca un avellentamento da poboación e a necesidade de favorecer a inmigración de cara a cubrir os postos de traballo necesarios para o funcionamento da economía. Esta problemática é significativa nos países máis avanzados da UE e Xapón, así como tamén en Rusia.
42. ÁREA METROPOLITANA:[GTX-PER] espazo moi urbanizado que engloba unha cidade central que dá nome á área e unha serie de cidades satélites que poden funcionar como cidades dormitorio, industriais, comerciais e servizos, todo organizado de xeito centralizado. En España, as áreas metropolitanas non teñen unha delimitación oficial. En xeral considérase que a cidade central debe ter como mínimo 50.000 habitantes, e o conxunto da área, polo menos 200.000 habitantes.
//aglomeración urbana formada por unha cidade que concentra importantes función, que a converten no centro organizador dunha extensa área, que abrangue varios municipios adxacentes. En España, as áreas metropolitanas non teñen unha delimitación oficial. En xeral considérase que a cidade central debe ter como mínimo 50.000 habitantes, e o conxunto da área, polo menos 200.000 habitantes.
//gran extensión urbana que rodea a una ciudad importante y abarca administrativamente a varios municipios, entre los que existen importantes relaciones económicas y sociales, que hacen necesaria la planificación conjunta y la coordinación de determinados servicios y obras.
43. PLAN XERAL DE ORDENACIÓN URBANA (PXOU) / PLAN GENERAL DE ORDENACIÓN URBANA: [gtx] instrumento de ordenación integral do territorio. Contén a clasificación do solo, definición dos elementos fundamentais da estrutura xeral do territorio (como poden ser fixar os espazos libres, de equipamento comunitario, os sistemas xerais de comunicación etc.), desenvolvemento, execución ea vixencia do plan. Adoita ser municipal, Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM).
Es el instrumento básico para la ordenación urbanística integral de un municipio. Proyecta el desarrollo urbano para cierto número de años: los usos del suelo de cada zona (residencial, industrial, protegido, etc.), la clasificación del suelo en función de su uso (urbano (urbano, que normalmente está consolidado, por lo que las posibilidades de intervención en él son escasas; urbanizable o destinado a ser urbanizado, y no urbanizable), la edificabilidad o densidad edificatoria permitida, la red viaria, los equipamientos generales y las medidas de protección al medio ambiente natural y urbano. Además, el plan incluye la programación de las actuaciones, la financiación, el período de vigencia y cláusulas de revisión en función de circunstancias significativas,
44. XENTRIFICACIÓN: [GTX] proceso de transformación urbana no que a poboación orixinal dun sector ou barrio deteriorado e con pauperismo é progresivamente desprazada por outra dun maior nivel adquisitivo á vez que se renova. O termo é un neoloxismo que procede do inglés "gentrification".
Proceso polo que un barrio de clase obreira, previamente abandonado e degradado, recobra valor. Implica a expulsión dos seus habitantes tradicionais e a súa substitución por veciños novos de clase media-alta. Implica tamén cambios nos tipos de vivendas e nas actividades comerciais e produtivas: os talleres e tascas, por exemplo, substitúense por bares e tendas de deseño. Estas barrios adoitan estar situados preto do centro da cidade ou contar con determinadas vantaxes, como estar situados preto de polos de emprego, etc. // Rehabilitación de edificios antiguos como residencias de lujo o instalando comercios y actividades relacionadas con la moda, el diseño, restaurantes de lujo, galerías de arte, etc. Estas medias pueden supone el conflicto con los antiguos residentes y su práctica expulsión, ya que los precios empiezan a subir y se hace prohibitivo residir allí.
45. Cidade difusa.- Modelo de desenvolvemento urbano de inspiración anglosaxoa, que se caracteriza por unha expansión do tecido urbano, con menor densidade de edificación, ao longo das áreas metropolitanas e contornas rururbanas. Na súa superficie configúranse áreas segregadas, especializadas en funcións residenciais, comerciais e industriais. A “ideoloxía clorofila” dominante a finais do século XX expandiu este modelo en España, que se adaptaba tradicionalmente ao modelo de cidade compacta mediterránea.
46. Cidade de 15 minutos.- Modelo de planificación urbanística sostible, lanzado na COP21 de París (2015), e caracterizado por promover un deseño urbano que facilite o acceso ás necesidades básicas (traballo, vivenda, alimentación, saúde, educación, cultura lecer) baseado na proximidade e nos desprazamentos a pé ou en bicicleta, menos contaminantes. Outro modelo sostible é tamén o das “supermazás” postas en práctica na cidade de Barcelona.
Doc. 1. Lei de Retiro da Oficialidade, 25 de abril de 1931: “A proposta do Ministro da Guerra, o Gobierno provisional da República decreta: Artigo 1º. Concédese o pase á situación de segunda reserva, co mesmo soldo que gocen no seu emprego da escala activa, a todos os Oficiais xerais do Estado Maior xeneral, aos da Garda civil e Carabineiros, e aos dos Corpos de Alabarderos, xurídico militar, Intendencia, Intervención e Sanidade […] que o soliciten do Ministerio da Guerra dentro dos trinta días seguintes ao da publicación deste Decreto. Artigo 2º. Concédese o paso á situación de retirado, co mesmo soldo que gocen actualmente no seu emprego, e calquera que sexan os seus anos de servizos, a todos os Xefes, Oficiais e asimilados, así en situación de actividade como na de reserva retribuída das distintas Armas e Corpos do Exército […], que o soliciten do Ministerio da Guerra dentro do prazo sinalado.
Doc. 2. Informe sobre as Misións Pedagóxicas: “A Misión desenvolve o seu programa en forma de reunións culturais públicas na escola, noutra sala ou na praza e a horas compatibles co traballo local, nunha ou varias sesións diarias, desenvolvendo en charlas sinxelas amplos temas de interese xeral humano, […] audicións musicais comentadas, e conferencias e conversacións sobre educación cidadá, desenvoltas á marxe de toda intención partidista, nun plano de limpeza, co fin primordial de difundir ideas acerca da cultura política actual, o espírito da República e o coñecemento da Constitución. Paralelamente a esta actuación cultural, a Misión cumpre outra finalidade estritamente pedagóxica: visita as escolas, desenvolve cos nenos leccións, cantos, xogos, excursións, en colaboración cos mestres”.
Doc. 3. Balance da reforma agraria segundo o enxeñeiro agrónomo Pascual Carrión, un dos seus promotores: “Ata o 31 de decembro de 1933, é dicir, quince meses despois de ser promulgada a Lei de Reforma Agraria, só se ocuparon 24.203 hectáreas nas que se asentaron 2.500 campesiños, cantidade como vemos insignificante á beira dos plans que propuxo a comisión técnica de asentar de 60.000 a 75.000 campesiños anualmente que, nos dous anos transcorridos desde a presentación do proxecto, debían colocar polo menos 150.000 campesiños. […] Como vemos, o labor realizado foi moi modesto e nin sequera se ocupou gran parte das leiras dos grandes de España, que sumaban 562.528 hectáreas”.
EXERCICIO Nº1 [SELEC ANT]
Atendendo á figura 1, conteste: a) Cite cinco provincias bañadas polo mar Cantábrico. (1 punto); b) Identifique os documentos da figura 1 e describa a información que aparece nos mesmos. (1 punto); c) Tendo en conta os documentos da figura 1, expoña a situación demográfica galega na actualidade explicando as causas que xustifican o seu saldo vexetativo. (1,5 puntos); d) Comente as consecuencias que terán para Galicia os actuais saldo vexetativo e o número de fillos por muller. (1,5 puntos).
PREGUNTA 3. Análise de documento gráfico: Atendendo ás figura 1, conteste:
a) Cite cinco provincias bañadas polo mar Cantábrico. (1 punto)
A Coruña, Lugo, Asturias, Cantabria, Biscaia e Guipúzcoa.
b) Identifique os documentos da figura 1 e describa a información que aparece nos mesmos. (1 punto) Na figura 1 aparecen dous documentos.
O primeiro é unha gráfica lineal que amosa a evolución do saldo vexetativo (nacementos - defuncións) en Galicia nun período de 30 anos (entre 1988 e 2018). Os datos cuantitativos de cada ano son sempre negativos o que manifesta unha poboación avellentada e na que a taxa de reemprazo está en perigo ao rexistrarse máis defuncións que nacementos. O segundo é un mapa corocromático de España (península e arquipélagos) cunha división administrativa de Comunidades Autónomas e Cidades Autónomas que recolle o número de fillos por muller en 2018 utilizando catro tramos diferenciados cunha gama cromática (máis clara para as Comunidades cos datos máis baixos e máis escura para as Comunidades cos datos máis elevados). No interior de cada Comunidade aparece o dato individual (nº de fillos por muller). O mapa permite observar claramente o diferente comportamento deste indicador en función da área xeográfica, por exemplo a relación dos datos máis baixos coa área do noroeste peninsular. A fonte da gráfica é o Instituto Nacional de Estatística (INE) e o Faro de Vigo e a fonte do mapa é o Instituto Nacional de Estatística (INE).
c) Tendo en conta os documentos da figura, expoña a situación demográfica galega na actualidade explicando as causas que xustifican o seu saldo vexetativo. (1,5 puntos)
Os documentos reflexan que a situación de Galicia dende o punto de vista demográfico é moi negativa. Por un lado, amosa o peor saldo vexetativo da serie en 2018 cunha perda de poboación de 15.819 persoas (sen ter en conta o saldo migratorio). Ademais é algo que se repite desde 1988, indo en aumento o dato negativo especialmente en dous períodos (de 1988 a 1996 e de 2008 a 2016). Soamente se freou o incremento no período de 1996 a 2008, aínda así seguiuse a perder poboación cada ano. Ademais a taxa de fertilidade actual da comunidade galega é moi baixa (1,07) sendo o terceiro peor dato de España (só por detrás de Asturias e das Illas Canarias) e moi lonxe do 2,1 necesario para asegurar o substitución xeracional. As causas destes datos tan negativos dende o punto de vista demográfico son varias. Por un lado está o envellecemento da poboación galega que pode relacionarse cunha diminución da natalidade e un repunte da mortalidade nos últimos anos (o que fai que ese saldo vexetativo sexa negativo). As conxunturas económicas tamén inciden na evolución da natalidade e da taxa de fecundidade. A crise económica dos 70 e a máis recente de 2008 agudizaron o descenso de nacementos que observamos na gráfica. Só no momento de bonanza económico (1996-2008) o descenso pareceu frearse, aínda que non é suficiente para reverter a situación e deixar de perder poboación. A iso hai que engadir a finalización dos saldos migratorios positivos que axudaron a elevar o número de nacementos a finais da década dos 90. Galicia caracterizouse polas grandes ondas migratorias tanto interiores como exteriores, que deixaron unha forte pegada na estrutura por idades da poboación galega. O envellecemento progresivo e continuo ao longo do século XX, condicionou a tendencia ao descenso demográfico apreciado nos documentos. O cambio de mentalidade (especialmente nos anos 70), o retraso da idade ao matrimonio, a incorporación da muller ao mundo laboral e a difícil conciliación laboral ou a falta de políticas eficaces son algunhas das causas que tamén xustifican os valores negativos de natalidade e fecundidade que ten Galicia. As condicións económicas de Galicia vencelladas ao sector primario mudan nun desenvolvemento doutros sectores económicos que non son capaces, de momento, de cambiar as tendencias demográficas negativas, pero que poden explicar a situación de forte tendencia negativa do crecemento vexetativo. Ademais, o tradicional descenso da mortalidade ao longo do século XX estancouse no último cuarto de século debido ao envellecemento da poboación (baixas taxas de natalidade e aumento da esperanza de vida) chegando nos últimos anos a unha involución da tendencia cun certo incremento da taxa de mortalidade. d) Comente as consecuencias que terán para Galicia os actuais saldo vexetativo e o número de fillos por muller (1,5 puntos)
d) Comente as consecuencias que terán para Galicia os actuais saldo vexetativo e o número de fillos por muller (1,5 puntos)
As consecuencias dos datos que amosan os documentos son moi negativos para Galicia. Por un lado porque está a perder poboación e a incrementar o seu proceso de envellecemento. A poboación maior de 65 anos terá cada vez un peso maior na porcentaxe total de poboación, especialmente coa chegada nos próximos anos da xeración do “baby-boom” a idade de xubilación. A porcentaxe de poboación activa será insuficiente para poder manter este desequilibrio o cal ameazará a sostenibilidade das pensións e demais coberturas sociais. A sociedade será cada vez menos dinámica e innovadora e terá máis dificultades para aumentar o consumo e o crecemento. E nesta coxuntura a atracción de poboación inmigrante descende e, pola contra, aumentará o número de xoves que terán que saír da comunidade a outras áreas máis dinámicas e con maior crecemento económico o que agudizará o problema e o envellecemento da poboación e os gastos en servicios básicos. Algunhas áreas fortemente envellecidas (fundamentalmente rurais) acrecentarán o problema da despoboación. Estes valores demográficos obrigan a tomar decisións políticas e administrativas baseadas nas novas circunstancias da poboación de idades avanzadas, novos servizos como xeriátricos, centros de dia, novas especialidades médicas que palíen os problemas de saúde deste numeroso grupo, vivendas adaptadas, vacacións… Tamén é obrigado poñer ao servizo destes grupos, un acompañamento para evitar a soidade dos anciáns, facilitar recursos aos coidadores e familias, poñer en valor os coñecementos, tradicións e experiencia que estes grupos aportan. Outras consecuencias refírense á distribución espacial da poboación, é probable que os concellos máis envellecidos acaben despoboados pola falta desta substitución xeracional, e as desigualdades entre o interior e o litoral galego sexan maiores co tempo.
EXERCICIO Nº2 PAU CASTILLA LA MANCHA
1. Describir el fenómeno cartográfico que aparece en la imagen. (1 punto).
La infografía representa un mapa coroplético de densidades demográficas provinciales. Se muestra la densidad de cada una de las 50 provincias con valores expresados en habitantes/Km2 que se indican en una leyenda y que permiten diferenciar, por una parte, aquellas provincias con densidades superiores a la media nacional (que es de 93 hab/Km2 ), sobre todo provincias litorales e insulares, además de Madrid, y aquellas otras por debajo de la media, que son la mayoría y se localizan principalmente en el interior peninsular.
2. Explicar las causas, desde 1960, de la desigual distribución de la población. (1 punto).
El principal fenómeno demográfico que explica la desigual distribución poblacional en España se relaciona con el éxodo rural, proceso por el cual, especialmente a partir de los años cincuenta y sesenta del pasado siglo, un porcentaje elevado de la población que vivía en zonas rurales emigró a zonas urbanas, expulsadas tanto por el crecimiento demográfico (alta natalidad y cada vez más baja mortalidad) y por la mecanización de las actividades agrarias, y atraídas por el modelo de vida urbana y la oferta laboral en el sector industrial, de la construcción y de los servicios (en las zonas costeras, especialmente el sector turístico).
3. Comentar, demográficamente hablando, qué zonas y por qué se ven beneficiadas y cuáles perjudicadas, actualmente, en Castilla-La Mancha. (0,5 puntos).
Las zonas más beneficiadas se relacionan con el desarrollo industrial y su correspondencia actividad terciaria en el área metropolitana de Madrid, que ha generado dos corredores industriales, al sur y al este de Madrid, que han traspasado sus propias fronteras a través de las comarcas de La Sagra (norte de Toledo) y del Henares (oeste de Guadalajara), que llegan a enlazar con ambas capitales provinciales. Además, otras zonas puntuales urbanas, como Albacete o Ciudad Real, se han visto reforzadas por actividades industriales o por la presencia de importantes nudos de comunicación por autovía o ferroviarios. En menor medida, en el interior de la región, en la comarca de La Mancha y otras áreas limítrofes, se ha mantenido la población en muchos municipios como consecuencia del desarrollo de la agroindustria. Por el contrario, las zonas más perjudicadas demográficamente hablando concuerdan, en general, con áreas montañosas periféricas (Sierra Norte de Guadalajara, Alto Tajo, Serranía de Cuenca, Sierra de Alcaraz, Sierra Morena, Montes de Toledo, etc.) donde el envejecimiento de la población y la emigración contrastan, tanto en su estructura demográfica, como en su densidad, con las zonas más dinámicas anteriormente descritas.
Se espera que el alumno/a en primer lugar defina qué tipo de gráfico es: se trata de una pirámide de población, correspondiente a la población de Castilla y León en 2020, según datos del I.N.E. Debe comentar los entrantes y salientes que tiene la pirámide, intentando relacionarlos con las fechas de nacimiento de esas generaciones e intentando encontrar qué factores económicos, políticos, sociales, etc. pueden explicar dichas irregularidades. Debe señalar las diferencias que sean notables entre cohortes de hombres y de mujeres. Debe terminar comentando el tipo de pirámide por su forma. Sería de valorar que se atreva a esbozar algunas proyecciones de futuro de esa población.
EXERCICIO Nº4
a) Tipo de documento:
Gráfico lineal con dous eixos, no horizontal aparecen os intervalos cronolóxico do 1861‐2015, representando dúas magnitudes, a taxa de natalidade e a de mortalidade, a fonte é o INE, e no vertical as taxas en tantos por mil.
b) Explique os tipos de réximes demográficos que pode distinguir
‐ Réxime demográfico (RD) antigo ata 1893, caracterizado por moi altas taxas de natalidade e mortalidade (superiores ao 30‰), co resultado de escaso crecemento da poboación. Neste réxime demográfico, propio de sociedades rurais, existía una alta mortalidade infantil. Na gráfica sobresae o pico de mortalidade de 1885 causado por unha epidemia de cólera. Na década de 1880 a 1889 a tuberculose, as tifoideas, o xarampón e outras enfermidades constituíron o 41,3% dos falecementos.
‐ Inicio da transición demográfica (TD) que dura ata 1963 caracterizada por una baixada brusca da mortalidade motivada polo desenvolvemento económico e a mellora das condicións de vida. A natalidade descende de forma suave, sendo deste xeito o crecemento natural da poboación elevado. Nesta fase sobresae a gripe española de 1918 polo incremento da mortalidade e a guerra civil española (1936‐1939) polo aumento da mortalidade e, sobre todo, pola subnatalidade que provoca.
‐ Final da TD a comezos dos anos 80. A mortalidade mantívose moi baixa pero a natalidade continuou descendendo, reducíndose o crecemento natural. A incorporación da muller ao mundo laboral, o diferente papel dos fillos e a extensión de métodos anticonceptivos foron, entre outros, causa do descenso da natalidade.
‐ Novo réxime demográfico ou Segunda Transición Demográfica (STD) desde os comezos do século XXI. As taxas de natalidade e mortalidade seguen sendo moi baixas polo que o crecemento é nulo. A chegada de inmigrantes permite un breve crecemento da natalidade antes da crise de 2008. Entre o ano 2000 e 2009 a taxa de natalidade superará o 10‰.
Poden aparecer as dúas etapas de transición como única.
d) Sinale catro causas que expliquen o último réxime demográfico representado.
A situación económica de crise a partir de 1975 e que continuou na década dos 80 incrementou a idade media de matrimonio e acurtou o período fértil das mulleres pola:
Precariedade laboral
Alto prezo da vivenda
Cambios de mentalidade e de valores desde a transición á democracia con:
Diminución da influencia relixiosa
Uso de anticonceptivos
Legalización do aborto, en certos supostos, e do divorcio
O aumento do acceso feminino á educación e incremento da participación da muller no mercado laboral
Dificultades na conciliación familiar (escaseza de garderías, ausencia de políticas a favor)
Os fillos xa non se consideran un seguro de vellez (progreso da protección social)
Lixeira recuperación na actual centuria grazas á inmigración estranxeira
Lixeiro aumento da mortalidade desde os 80 debido ao envellecemento da poboación
Crecemento natural descendeu ata o final da centuria anterior polas baixas
taxas de natalidade e de mortalidade.
FONTE: GTX