01. Mapas que contrasten España e Europa a nivel administrativo, económico, ... 

• Gráfico de barras IDH pax 490            1cIav

• Gráfico de barras KOF pax. 490          1cIav

• Gráfico de barras ELCANO pax.491   1cIav

• Tabla CountryRep pax 491                  1cIav

02. Infografías sobre o papel de España na UE, seguindo o modelo de infografías do INE. 

03. Mapa comparativo de densidades de poboación España/UE, de cara a contrastar as densidades ibéricas coas da “banana azul”. 

• 460 2cIav

• Mapa de Galicia no arco Atlántico europeo

04. Proxección Spilhaus. A posición de España no océano mundial. 

PROYECCIONES CARTOGRÁFICAS

   Para el hombre siempre ha sido necesario representar la superficie terrestre y los elementos que la conforman.

La superficie de la Tierra es semejante a una figura geométrica denominada elipsoide (casi forma esférica), achatada por los polos y ensanchada por el Ecuador.

   Una de las dificultades que plantea crear un mapa radica en cómo reflejar en una superficie plana (el papel, de forma más habitual) una superficie esférica como es el planeta Tierra. La dificultad también consiste en cómo reflejar de manera fidedigna la forma y tamaño de los continentes y la distancia entre ellos. En cartografía, el término proyección define la plasmación en una superficie plana de la esfericidad de la Tierra.

   En este aspecto, cabe destacar el gran avance que se produjo en la cartografía con la aportación de Gerard Kremer, conocido también por su nombre latino, Gerardus Mercator. Este cartógrafo, astrónomo y matemático del siglo XVI, creó un sistema de proyección cartográfica conforme que respetaba la forma de los continentes, pero no los tamaños, en lo que se ha llamado posteriormente Proyección de Mercator.

Muchas son las proyecciones que han ido apareciendo, además de la de Mercator, con la finalidad de ir mejorando la representación de la Tierra e ir adaptándola al uso del mapa. Proyección de Peters, Proyección de Robinson, Proyección conforme de Lambert, Proyección de Mollweide, etc. por nombrar solo algunas.

   Todas estas proyecciones se han referido principalmente a la representación terrestre quedando en segundo plano las masas oceánicas.

Y es que, a menudo, cuando pensamos en un mapa, siempre imaginamos la primacía de la superficie terrestre respecto al agua. En gran medida, el hombre quiere conocer un nuevo territorio y habitarlo, saber cómo es la costa de un país o una isla en las cartas náuticas, cómo es el clima y los habitantes de una región o continente, etc., sin embargo el agua, mares y océanos, la vemos, más bien, como un medio de comunicación entre continentes y países, no dándole quizás la importancia que se merece.

ATHELSTAN SPILHAUS

   En el siglo XX, aparece una proyección poco conocida en la que nos vamos a centrar y que da protagonismo al agua por encima de las masas continentales. Se trata de la Proyección Spilhaus.

   Athelstan Spilhaus, cartógrafo “heterodoxo”, fue un oceanógrafo y climatólogo sudafricano, nacido en 1911 y fallecido en 1998. Fue una persona muy polifacética, ya que destacó por su faceta de inventor, promotor de escuelas navales y de pensador. Incluso tuvo una tira cómica en el periódico Boston Globe.

   En su faceta de inventor destaca por la creación de un aparato, el batitermógrafo, un instrumento capaz de calcular las temperaturas en las profundidades de los océanos y que fue empleado por los aliados en la Segunda Guerra Mundial.

   Sin embargo, su principal aportación al mundo de la cartografía es la que se ha llamado “Proyección de Spilhaus”. Como oceanógrafo, su planteamiento era mostrar la superficie de la Tierra desde el punto de vista del mar. Dado que la mayor parte de la Tierra es agua, y que el mar es vital para el comercio, para la biología y para la mera subsistencia humana ¿por qué no mostrar la Tierra desde el punto de vista de un barco?

   Es en el año 1942 cuando “replantea” el mapamundi. Su visión cartográfica del mundo situaba a la Antártida en el centro del planeta y distribuía al resto de continentes a sus márgenes, sin apenas información de sus interiores y tan sólo plasmando sus líneas costeras. Era una proyección muy a contracorriente y en gran medida extraña.

   La proyección es algo novedoso y hasta cierto punto radical. Los mapas convencionales tienden a reproducir de forma más o menos fidedigna la posición de los continentes en el planeta, a costa de poner en segundo plano la importancia del tamaño real de los océanos. Cuando mentalmente imaginamos nuestro mapa “habitual”, apenas pensamos en las aguas. Sin embargo, pese a que el planeta se llama Tierra, las masas de agua que forman mares y océanos, constituyen son el 70% del planeta. Spilhaus creía que entender su relevancia era más fácil si todas ellas formaban un sólo océano enorme sobre el que flotaban los continentes.

La obra Atlas of the World with Geophysical Boundaries, publicada en el año 1991 es una recopilación de diversos trabajos suyos entre los que destaca su proyección. Se convirtió en una rareza, algo distinto y curioso dentro del mundo de la cartografía.

   En un mapa hecho según la proyección de Spilhaus, los océanos Atlántico, Pacífico e Índico se funden en una enorme masa de agua que pivota sobre la Antártida, y en él las tierras se reparten en los márgenes. Llevada a su máxima expresión, se puede ver una imagen del mundo en la que los cinco continentes están unidos entre sí, de tal modo que sería posible caminar desde la punta sur de África hasta el Estrecho de Bering, lo cual es inabordable.

   Spilhaus tenía interés en hablar de forma clara planteándose hasta qué punto las conexiones y el comercio por el mar son cruciales para la humanidad. Es por ello por lo que, a juzgar por su plasmación de la imagen del planeta en sus mapas, cabría suponer que asume la perspectiva de un barco que navega por un planeta donde el agua es el elemento predominante y donde los continentes son, en la práctica, obstáculos sobre un extenso mar.

BIBLIOTECA NACIONAL DE ESPAÑA. BLOG

05. Mapas de desequilibrios territoriais (renda p.c., cobertura de internet,...), a partir da actualizacin de datos do Atlas Geográfico Nacional e/ou outras fontes cartográficas.

NOTA: en algunos conceptos hay dos o incluso  más definiciones. Solo tenéis que estudiar la primera que está en letras grandes.

Ortofoto.- Fotografía aérea dixitalizada que se ten corrixido xeometricamente para eliminar distorsións -como a orientación da cámara ou as diferenzas de elevación. As ortofotos presentan a mesma escala en toda a superficie e poden usarse como mapa.

Sistema de información xeográfica (SIX).- Colección integrada de software e datos informáticos utilizados para visualizar e administrar información sobre lugares xeográficos. Un SIX proporciona un marco para recopilar e organizar datos espaciais e información relacionada para que se poidan amosar e relacionar.

Fondos estructurais: [gtx] son instrumentos da Unión Europea que teñen por obxecto reducir as diverxencias de  desenvolvemento entre as rexións, e busca reforzar a cohesión económica e social. O Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional (FEDER) –destinados ás rexións menos favorecidas- e o Fondo Social Europeo (FSE) –destinado á formación, para fomentar as oportunidades de emprego. 

Son ayudas de la Unión Europea que tienen como objetivo: fomentar el desarrollo y el ajuste estructural de las regiones menos desarrolladas; reconvertir las regiones gravemente afectadas por el declive industrial;  combatir el paro de larga duración; acelerar la adaptación de las estructuras agrarias y fomentar el desarrollo de las zonas rurales. Los fondos estructurales son los siguientes el Fondo Europeo de Desarrollo Regional (FEDER), creado en 1975; el Fondo Social Europeo (FSE), creado en 1958; el Fondo Europeo de Orientación y Garantía Agrícola (FEOGA), creado en 1964, y el Fondo de Cohesión, creado en 1994 y destinado sólo a los países más desfavorecidos económicamente de la Unión: Grecia, España, Irlanda y Portugal. 

Movementos antilobalización: [GTX] corrente de protesta mundial que inclúe a ducias de grupos de difenetes países que teñen en común o seu rexeitamento ao capitalismo e ao modelo neoliberal. Nestes movementos danse cita colectivos que inclúen sindicatos, intelectuais de esquerda, ecoloxístas, indixenistas ou grupos desfavorecidos que acusan ao sistema económico de amoral e inxusto.

Tendencia política cuyos principales objetivos son la denuncia de las injusticias provocadas por el sistema capitalista más liberal y los organismos internacionales, así como la propuesta de controles que frenen la especulación financiera.

ODS (OBXECTIVOS DE DESENVOLVEMENTO SUSTENTABLE): conxunto de metas aprobadas pola ONU en  2015 coa finalidade de crear un mundo mellor sen deixar a ninguén atrás. Para tal fin fálase de 17 obxectivos que inclúen dende a eliminación da pobreza ata o combate ao cambio climático, a educación, a igualdade da muller, a defensa do medio ambiente ou o diseño das nosas cidades. 

En 2015, la ONU aprobó la Agenda 2030 sobre el Desarrollo Sostenible, una oportunidad para que los países y sus sociedades emprendan un nuevo camino con el que mejorar la vida de todos, sin dejar a nadie atrás. La Agenda cuenta con 17 Objetivos de Desarrollo Sostenible, que incluyen desde la eliminación de la pobreza hasta el combate al cambio climático, la eduación, la igualdad de la mujer, la defensa del medio ambiente o el diseño de nuestras ciudades. 

Parroquia:[GTX] Unidade administrativa de base relixiosa, que organiza o territorio a partir dos membros pertencentes a unha mesma freguesía. Esta institución apareceu en Galicia na época sueva e mantense ata a actualidade.

Unidade básica de división territorial en Galicia. Trátase da célula inferior da división territorial da igrexa católica, nembargante  posúe unha gran importancia na articulación e distribución xeográfica do espazo, xa que ó seu arredor desenvólvese toda a vida do agro. En 1986 existían 3.786 parroquias en Galicia... //Unidad Administrativa civil de origen eclesiástico, utilizada en algunos países, como Gran Bretaña. Eclesiásticamente, la parroquia comprendía una serie de fieles de cuya organización espiritual se encargaba un párroco, subordinado a su vez al obispo.

Municipio:[GTX, pers] entidade administrativa de carácter local e división territorial que constitúe o nivel básico da organización do Estado español. O goberno e a administración municipal corresponden ao Concello, integrado polo alcalde e os concelleiros. Os concelleiros elíxense polos veciños do municipio por sufragio universal e o alcalde é elixido polos concelleiros.

Entidade territorial básica da organización político-administrativa española. A súa función é prestar servizos aos veciños, máis variados cando maior é a súa poboación. O goberno e a administración municipal corresponden ao Concello, integrado polo alcalde e os concelleiros. Os concelleiros elíxense polos veciños do municipio por sufragio universal e o alcalde é elixido polos concelleiros. [*813] División administrativa do territorio dirixida por un alcalde e concello. No caso dos concellos rurais de Galicia pode considerarse más ben como un conxunto de parroquias reunidas baixo unha dirección administrativa común (Concello) [DRA, D. Anaya] Circunscripción administrativa básica, regida por un ayuntamiento, en que se divide oficialmente el territorio español, y algún país de Hispanoamérica.//Conjunto de habitantes de un mismo término jurisdiccional, gobernados por un ayuntamiento. [*825]  Entidad local básica de la organización territorial del Estado, a partir de la cual se forman las restantes entidades que integran la Administración local (comarcas, mancomunidades, provincias, etc.). Constituyen los entes públicos más cercanos a los ciudadanos, que institucionalizan y gestionan con autonomía los intereses propios de éstos y les sirven de canal inmediato para la participación en los asuntos públicos.......

BRICS.- Siglas que fan referencia ao conxunto de países formados por Brasil, Rusia, India, China e Sudáfrica. É o grupo de países máis adiantados dentro das economías emerxentes. É unha asociación político-económico-social que, en 2024,se ten ampliado co ingreso de Arxentina, Arabia Saudita, Emiratos Árabes Unidos, Irán, Exipto e Etiopía. Coa súa asociación, pretende un maior equilibrio dentro da economía mundial.

Provincia: [GTX] Entidade local con personalidade xurídica propia, segundo a Constitución de 1978. Constitúe unha agrupación de municipios que se creou por primeira vez coa división de Javier de Burgos en 1833. Hai 50 provincias na España actual. 

División administrativa que engloba a unha serie de municipios situados nun determinado territorio. O mapa provincial español procede de 1833 por obra de Javier de Burgos e persiste actualmente coa única modificación da división das illas Canarias en dúas provincias en 1925. A Diputación é o órgano económico e administrativo da Provincia.En el caso de España es una división intermedia entre la menor básica, es decir, el municipio y la mayor, comunidad autónoma. La Diputación es el órgano económico y administrativo de la Provincia //////Entidad local determinada por la agrupación de municipios con personalidad jurídica propia y plena capacidad para el cumplimiento de sus fines. Constituye asimismo una división territorial del Estado para la prestación de servicios periféricos... El gobierno y la administración de la provincia corresponde a la diputación provincial u otras corporaciones de carácter representativo, como las administraciones autonómicas (en las comunidades uniprovinciales) o los cabildos y consejos insulares (en las islas). El mapa provincial español fecha de 1833 por obra de Javier de Burgos y persiste actualmente con la única modificación de la división de las islas Canarias en dos provincias en 1925.[DRA, D. anaya] Cada una de las divisiones de un territorio o Estado, sujeta por lo común a una autoridad administrativa.

Comunidade Autónoma: [GTX] Entidade territorial que está dotada de goberno autónomo, con capacidades executivas, lexislativas e xudiciais establecidas nun Estatuto de Autonomía. A estrutura de España na Constitución de 1978 fixa a existencia de 17 CCAA, ás que se engadiron máis tarde 2 cidades autónomas (Ceuta e Melilla).

Entidade política e administrativa na que se estrutura a organización territorial do Estado español, xunto cos municipios e provincias. Dispón de autonomía para a xestión dos seus intereses, que se traduce nunhas institucións propias de autogoberno (basicamente, un presidente, unha asemblea lexislativa e un consello de goberno), unha capacidade financeira e unha serie de competencias que lle permiten exercer o poder político que ten atribuído, xa sexan propias, isto é, asumidas en virtude do seu estatuto de autonomía, ou delegadas polo Estado (competencias extraestatutarias)./Denominación adoptada por la constitución española de 1978 para designar a las regiones y nacionalidades históricas que en virtud de la nueva organización territorial del poder del estado están dotadas de gobierno propio. 

G20.- Grupo de discusión económica, formado por 19 Estados, máis a Unión Europea onde se reúnen regularmente, dende 1999, xefes de Estado, gobernadores centrais e ministros de finanzas. Intégrano os países máis industrializados do G7, xunto con outros emerxentes de distintos continentes, e teñen por obxectivo coordinar medidas para impulsar o crecemento e intercambio económico mundial. 

Espazo Schengen.- Conxunto dos territorios dos Estados europeos -membros ou non da UE- nos que se aplica a supresión de controis nas fronteiras interiores e as persoas circulan libremente. Foi previsto no Acordo de Schengen de 1990; entrou en vigor en 1995. 

1.1 España: localización e situación xeográfica no mundo e a súa posición relativa en diferentes indicadores socioeconómicos.

[Anaya: 471, 472, 486, 487, 488, 489, 490, 491, 492]

Para analizar a súa posición no conxunto mundial convén ter en conta diversas variables:

      - Extensión. España ocupa pola súa extensión (505.990 km2) o lugar 51º na clasificación mundial, de xeito que se considera un territorio relativamente grande.

      - Un considerable volume demográfico: os seus 46 millóns de habitantes en 2008 colocábana no 27º lugar no mundo.

      - Riqueza. O nivel de riqueza dun país adóitase medir segundo o seu Produto Interior Bruto por habitante (PIB per cápita). España, cun PIB por habitante de 24.020 euros, é un país rico que forma parte do conxunto de países desenvolvidos no mundoe a súa poboación goza dun elevado nivel de benestar. España pertence á Unión Europea e, como tal, está incluída no grupo de países economicamente máis poderosos do planeta.

      - Desenvolvemento. Actualmente, para poder situar de forma comparativa o desenvolvemento dos países, recórrese ao Índice de Desenvolvemento Humano (IDH), un indicador que se calcula a partir de tres variables: a esperanza de vida ao nacer, o índice de escolarización e o índice do PIB por habitante e se puntúan entre un valor máximo de 1 e un valor mínimo de 0; España ocupa o lugar dezaseis na clasificación mundial. Todos estes datos veñen confirmar que formamos parte do pequeno grupo de habitantes do planeta que goza das condicións de vida máis favorables.

    Respecto a súa proxección cultural, España ten unha gran  presenza no mundo debido a ser berce do castelán, lingua que falan 400 millóns de persoas fundamentalmente en América Latina. A cultura española ademais intentase promocionar por certos organismos como o Instituto Cervantes.

1.2  España no mundo. España ante a globalización e contexto xeopolítico mundial

   En canto a súa presenza nos organismos internacionais España, debido á ditadura franquista, viviu illada do ámbito internacional entre os anos 1939 e 1959. A posición estratéxica que ocupa no mar Mediterráneo interesoulle a Estados Unidos durante a guerra fría e iso facilitou a súa apertura ao exterior e a súa entrada na ONU en 1955. Desde aquela España coñeceu un gran desenvolvemento económico e hoxe figura como membro da U. Europea, institución na que se integrou en 1986 (CEE).   Ademais participa nun gran número de organizacións internacionais:

• A Organización do Tratado do Atlántico Norte (OTAN). Esta organización política- militar, foi fundada despois da Segunda Guerra Mundial, para lles facer fronte a posibles ameazas do bloque comunista. Tras un referendo, España incorporouse á OTAN en 1986.

• Forma parte da UEO (Unión Europea Occidental). É unha organización defensiva e de seguridade de carácter europeo á que pertence España desde a súa integración na C.E.E.

• A Organización para a Seguridade e Cooperación Europea (OSCE) que se ocupa das cuestións relacionadas coa seguridade, control de armamentos, a protección de minorías, etc.

Das organizacións económicas máis destacadas na que España tamén ten un papel moi activo salienta a Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico (OCDE). Esta organización ten como obxectivo favorecer a expansión económica e o comercio mundial.

Forma parte do grupo de organizacións económicas, o Fondo Monetario Internacional (FMI), institución de carácter financeiro, e a Organización Mundial do Comercio (OMC), de tipo comercial.

España tamén se implica nas políticas de cooperación e desenvolvemento mundial colaborando con diversas ONG. Entre elas destacamos Mans Unidas, Médicos Sen Fronteiras, Greenpeace etc. Tamén dentro deste ámbito de axuda o desenvolvemento de países do Terceiro Mundo  existe a Axuda Oficial ao Desenvolvemento (AOD) que en gran medida vai destinada a adquisición de bens e servizos españois polos países  receptores.

ESPAÑA NAS RELACIÓNS INTERNACIONAIS

• Relacións cos países do leste de Europa (non comunitarios). As relacións están marcadas pola política exterior da UE para a que Rusia é socio estratéxico; e os demais países do leste conforman a Asociación Oriental e recibiron ofertas de acordos de asociación que inclúen a creación de zonas de libre comercio.

• As relacións co Mediterráneo e co norte de África. Esta unha zona prioritaria da política exterior española, pola súa proximidade xeográfica, a súa vinculación histórica e a densidade dos intercambios de todo tipo. A España interésalle unha estabilidade política na zona tendo en conta o auxe do radicalismo islámico nas últimas décadas.

Na actualidade as relacións entre España e Marrocos pasan por unha serie de problemas: as tensións polo Sahara Occidental cuxo territorio foi ocupado en 1976 por Marrocos; os conflitos pesqueiros, o problema da inmigración ilegal de marroquís, e a reivindicación sobre as cidades españolas de Ceuta e Melilla. No terreo económico as cousas parecen ir mellor, España é xa o segundo provedor, cliente e investidor en Marrocos. Este investimento repártese entre máis de 500 empresas españolas como: TELEFÓNICA, ENDESA, REPSOL, CEPSA, AUGAS DE BARCELONA, ABENGOA.

    En cuanto a Arxelia os datos máis recentes sinalan que  é un bo cliente da economía española aínda que a balanza comercial nos é desfavorable. 

España esta investindo en infraestruturas turísticas na costa alxeriana e  apostou claramente polas importacións de gas.

• As relación con Iberoamérica. España, mantén importantes lazos históricos con Iberoamérica. Na actualidade, as relacións con esta rexión do mundo tratan de combinar a defensa dos intereses españois coa contribución á solución dos problemas que padece. As actuacións para conseguilo son as seguintes:

1. Fomento das relacións institucionais ao máis alto nivel (viaxes da Casa Real a América), a colaboración ao fortalecemento da democracia e o impulso do desenvolvemento económico e social mediante axudas.

2. A mellora das condicións de traballo e de estancia dos inmigrantes iberoamericanos en España.

3. Ser ponte (España) no estreitamento das relacións económicas entre Iberoamérica e a U.E.

4. Fortes inversións de multinacionais españolas (que nalgúns casos tiveron que facer fronte a políticas nacionalizadoras). Presenza en grandes obras de infraestrutura como na ampliación do canal de Panamá.

 Nos  últimos anos, España converteuse nun dos primeiros inversores europeos   e no  primeiro  inversor mundial nalgúns países iberoamericanos.

• As relacións con Estados Unidos e Canada. Manteñen acordos con España en cuestións políticas e de seguridade (bases norteamericanas en solo español), económicas, culturais e científicas.

• O Próximo Oriente é unha área cada vez máis decisiva a escala mundial pola súa importancia xeoestratéxica e enerxética (petróleo). Consciente desta realidade, España apoia o proceso de paz no conflito árabe-israelí, e intensificou as súas relacións cos países árabes.

España merca petróleo pero tamén ten presenza empresarial e comercial na zona como sucede na construción dunha liña de AVE en Arabia Saudí 

ou a venta de armas.

• Asia e o Pacífico é unha zona de vital importancia xa que nestes momento ten un importante peso económico debido á súa forte industrialización. España pretende fortalecer a súa escasa presenza xa que pretende abrir mercado os seus produtos, nunha rexión moi populosa e en desenvolvemento.

• África subsahariana. España comprometeuse a contribuír á promoción da democracia, á solución pacífica dos conflitos, e á erradicación da pobreza.

[v2] BIBLIOGRAFÍA: ANAYA, VICENS VIVES, E.P /NOTA: más información en Anaya

1.3 España en Europa. 

[Anaya: 430, 431, 432, 433, 434, 435, 436]

O ingreso de España na U.E. supuxo a súa integración dentro da denominada política rexional comunitaria. Esta política pretende impulsar o desenvolvemento das rexións máis desfavorecidas. Os instrumentos financeiros para levar a cabo esta política son varios. Os denominados:

a) Fondos Estruturais, ( FEDER, FEOGA, FSE e IFO ) que teñen por obxectivos desenvolver as rexións máis atrasadas mediante a construción de infraestruturas, ou como sucede co FSE, na inversión nas persoas mellorando as competencias profesionais, a formación continua e a mobilidade laboral.

b) As iniciativas comunitarias son programas especiais encamiñados a resolver os graves problemas que afectan  a toda a Unión. Os gastos son  cofinanciados polos fondos estruturais e polos estados membros. 

c) E Fondos de Cohesión, financian proxectos ambientais e os plans de redes transeuropeas de transporte (España non o percibe desde 2014). 

  A integración española na política rexional comunitaria tivo diferentes repercusións:

1. Supuxo centra cesión de soberanía. A U. Europea debe ser informada das políticas rexionais e pode autorizalas, modificalas ou prohibilas segundo a súa compatibilidade coa política comunitaria.

2. Proporcionou axudas que favoreceron a converxencia española con Europa. Así, desde 1986 todas as rexións españolas melloraron a súa converxencia coa media comunitaria e en 2010 case todas elas se situaban por enriba do 75%  do PIB medio da U. Europea.

3. Tamén foi desigual o ritmo de converxencia. Acelerouse entre 1995 e 2007, pola boa situación económica española e pola entrada na UE de novos membros cun nivel máis baixo, que reduciu a media europea. Desde 2007, a converxencia  redúcese debido á negativa repercusión da crise de 2008.

4. Reduciu os desequilibrios interterritoriais, ao concentrar as axudas nas rexións menos dinámicas.

   O problema actual con estes fondos europeos, tan relevantes para explicar o desenvolvemento económico e social español das últimas décadas, estaría na ampliación da U. Europea coa incorporación de novos socios, os antigos países comunistas e os balcánicos, cun nivel de renda inferior ao español e que polo tanto serán destinatarios preferentes daqueles fondos en prexuízo de España.

1.4 Organización administrativa de España. O estudo dos desequilibrios territoriais nacionais e autonómicos

[Anaya: 422,423, 424, 425, 426, 427, 428, 429]

 Malia que o Estado das autonomías se basea na igualdade territorial e na solidariedade, existen desequilibrios socioeconómicos e demográficos entre as comunidades autónomas e no interior de cada unha delas (exemplo: Galicia interior fronte a Galicia costeira).

    As causas dos desequilibrios son as diferentes condicións naturais e a desigual distribución dos recursos, a localización das actividades económicas máis dinámicas en cada momento histórico e as actuacións humanas, que os acentuaron ata épocas recentes.

    Entre mediados do século XIX e a crise económica de 1975, o factor fundamental dos desequilibrios territoriais foi a localización da industria e o desenvolvemento dos servizos. En función destes aspectos poderíamos distinguir dúas areas:

1. As áreas máis dinámicas foron as periferias cantábrica e mediterránea (industria siderúrxica e téxtil), onde se localizou inicialmente a industria. Madrid, no interior engadiría á industria, funcións terciarias como capital do Estado e principal centro financeiro do país.

   Tamén formarían parte deste grupo de rexións as Baleares e Canarias grazas o desenvolvemento do turismo nos anos sesenta do século XX.

   Estas áreas, no terreo económico, concentraron o maior crecemento do PIB e do PIB per cápita.

   No terreo demográfico, recibiron inmigrantes das rexións do interior peninsular (éxodo rural), aumentando a súa densidade de poboación.

   E no terreo social, incrementaron a renda bruta dispoñible dos fogares (total de ingresos familiares) por riba da media e conseguiron un bo nivel de vida grazas á dotación de infraestruturas de transporte e de servizos sociais (sanitarios, asistenciais, escolares, culturais e de ocio).

2. As áreas menos desenvolvidas foron as do interior peninsular, nas que se mantiveron o peso excesivo do sector primario.

       Durante a Segunda República emprendeuse unha reforma agraria que intentaba lograr o desenvolvemento de determinadas rexións que estaban quedando en franco desequilibrio respecto a outras. O estalido da guerra civil truncou calquera intento de cambio. 

             As industrias, nestas rexións, eran poucas, pequenas e tradicionais, e os servizos de baixa cualificación.

No ámbito industrial, no período franquista, existiron intentos por cambiar a situación. Mediante a creación dos polos de promoción e de desenvolvemento en cidades das rexións atrasadas promovíase un proceso de concentración industrial, que actuase como motor para o desenvolvemento da contorna. Estas industrias recibían subvencións, créditos oficiais, desgravacións fiscais, solo industrial máis barato etc. Os resultados foron mediocres, só alcanzaron certo éxito as que contaban con mellor situación previa (Valladolid, Vigo, Sevilla, A Coruña).

                   Nestas áreas, o PIB e o PIB per cápita medraron a un ritmo menor.

                 No terreo demográfico, foron áreas emigratorias que sufriron despoboamento e envellecemento. Gran parte desta emigración foi a parar ás areas máis desenvolvidas do país (P. Vasco, Madrid, Barcelona) incrementado estes desequilibrios.

E no terreo social, a elevación da renda familiar dispoñible foi menor e recibiron menos infraestruturas e servizos.

             Ademais o trazado do ferrocarril  non chegou a amplas zonas de España, o que motivou que algunhas rexións non participaran do dinamismo comercial, nin puideran vender e distribuír  a súa produción agrícola con facilidade. Así, a separación entre unhas rexións e outras empezou a ser cada vez maior. 

    A crise económica de 1975 acabou coa primacía da industria como factor explicativo dos desequilibrios territoriais. As rexións industriais sufriron unha aguda crise, sobre todo as especializadas en sectores maduros (cornixa cantábrica), e, en menor medida, as que contaban con industrias máis diversificadas (Cataluña): o crecemento do seu PIB descendeu e deixaron de atraer inmigrantes.

   A crise afectoulles menos ás rexións que mostraban menor peso industrial por ter unha maior participación na súa economía dos sectores primario (Galicia, Murcia) ou terciario (Madrid, Baleares, Canarias); ou por mostrar unha repartición máis equilibrada dos tres sectores (Aragón, A Rioxa, Comunidade Valenciana).

   Os desequilibrios territoriais actuais móstrannos un paisaxe semellante a épocas pasadas:

1. Os eixes de dinamismo composto por Madrid, País Vasco, Val do Ebro, litoral mediterráneo norte, arquipélago balear e canario. Nestas áreas, no terreo económico, o crecemento do PIB desacelerouse nalgunhas rexións que partían de valores máis altos, como Cataluña e Baleares. Non obstante, na nova etapa postindustrial, máis significativo que as cifras do PIB son as da porcentaxe que representan nel os sectores punta, a innovación e a I+D. 

   No terreo demográfico comunidades como Madrid ou Cataluña recibiron nestes últimos anos unha importante inmigración que aumentou e rexuveneceu as súas poboacións.

2. Os eixes en declive son os espazos moi especializados en sectores industriais maduros ou en crise. Entre eles atópanse algúns da cornixa cantábrica, como Asturias e Cantabria. Nestas áreas, o PIB per cápita é inferior á media. No terreo demográfico, a poboación atópase estancada ou en retroceso, con baixas taxas de natalidade e poboación moi envellecida. 

3. Os espazos menos dinámicos son os que contan cun maior peso económico do sector primario, escaso desenvolvemento das industrias avanzadas e predominio dos servizos pouco especializados. Neste grupo atópanse as comunidades do interior peninsular, Galicia, o interior de Andalucía e Murcia.

    Nestas áreas, no terreo económico, algunhas comunidades como Murcia e Andalucía incrementaron o seu PIB por enriba da media nos últimos anos, grazas ao desenvolvemento da agricultura tecnificada e do turismo; pero o seu PIB por cabeza continúa estando por debaixo da media nacional. 

    No terreo demográfico obsérvanse disparidades entre as baixas densidades das comunidades do interior, motivadas pola emigración de épocas pasadas, e as altas densidades do litoral, superiores á media. 

     E no terreo social, na maioría dos casos a renda bruta dispoñible dos fogares non alcanza a media española e advírtense carencias en infraestruturas e en servizos (sanitarios, culturais, educativos).

11.4 Políticas Rexionais

   Todos estes desequilibrios territoriais deron paso a políticas destinadas a corrixilos e fomentar un crecemento económico. 

As primeiras manifestacións da política rexional habería que buscalas na posta en marcha dos Plans de Desenvolvemento franquista na década dos anos 60. Estes plan estiveron baseados na instalación de determinadas actividades industriais, cun forte apoio estatal (incentivos fiscais), en certas áreas especialmente atrasadas co obxecto  de que actuasen como motor do desenvolvemento do contorno. Os seus resultados foron moi limitados e puntuais e non axudaron a reducir as diferenzas entre rexións.

   A creación do Estado das Autonomía a partir da Constitución de 1978 plantexou de novo a necesidade de  actuar sobre os desequilibrios existentes. Máis tarde, coa integración na CEE ( 1986), España beneficiouse das políticas e fondos europeos destinados a impulsar o progreso das rexións europeas máis atrasadas.

   Os mecanismos para resolver estes desequilibrios son os seguintes:

1. Por parte do Estado español creouse o denominado Fondo de Compensación Interterritorial. Estes  fondos, procedentes dos presupostos xerais do Estado, destínanse a aquelas comunidades cun nivel de renda por habitante inferior ao 75% da media. É dicir este fondo pretende ser unha forma de redistribución solidaria da riqueza entre Comunidades Autónomas.

Cada Comunidade Autónoma pode decidir que aspectos potenciar como política de desenvolvemento rexional:

• Mellora nas infraestruturas de transporte (autopistas, autovías, estradas)

• Mellora da sanidade, educación, xustiza

• Protección e mellora do medio ambiente

• Inversións nos sectores agrarios, pesca.

   En 1985 promulgouse a lei que regula o sistema dos denominados incentivos rexionais. Trátanse dun conxunto de axudas financeiras que concede o Estado ao investimento empresarial en certas zonas. As rexións máis beneficiadas por estes incentivos rexionais foron Andalucía, Castela- León, Galicia, Asturias e Castela- A Mancha. 

   Outro dos mecanismo son os Fondos de Converxencia Autonómicos que teñen o obxectivo de reducir as diferenzas de financiamento e equilibrar o desenvolvemento rexional, é dicir dotar de  fondos as rexións españolas cunha renda inferior a media ou unha dinámica demográfica especialmente negativa.

BIBLIOGRAFÍA: VICENS VIVES,  ANAYA 1617, RODEIRA,EDEBÉ ,  E.P.NOTA: MÁS INFORMACIÓN EN ANAYA