Sint Jorisschans of Reyschans

ALGEMEEN:

Straat: Stokerijstraat of Pannenstraat

Oppervlakte:

Waterbevoorrading:

Oudste vermelding: 1609 Oprichtingsjaar:

Terreinkenmerken: verdwenen bij de aanleg van de spoorweg. De locatie blijft nog onduidelijk: Op de Vandermaelenkaart (1846) staat de vermelding Schans oostelijker dan in de Atlas van De Ferraris. Cyril Rubens (Eerdekens) zoekt de schans nog meer oostelijk.

Lambertcoördinaten: X: ?? Y: ??

HISTORISCH:

In de publicatie "Historische schets van de gemeente en parochie Schulen" uit 1969 van de hand van kannunik Jozef Aerts, wordt gesteld dat de schans reeds bestond voor 1609, jaar waarin Geert Coex werd vernoemd als 'regent van den schansen geheyten St Jorisschans' (RAH, Archief Lummen, A, rollen Loons recht, nr.24 bis, fol 271,verso).

RAH: Schepenbank Lummen # 82 - 1637, 22 januari. Folio 56r: Frans Wauters draagt tot behoef van Gielis Leuyten een wermoeshof op aan de St. Joris schans gelegen in Schuelen. Hij paalt de schansgrave 1), de Schanswermoeshof 2), Jan Christiaens erfgenamen 3), "den Witten Deyck" 4). Voor 35 guldens eens, godspenning 1 stuiver, lijcoop 24 stuivers.

RAH: Schepenbank Lummen # 82 - 1639, 26 mei. Folio 223r: Jan Gielis is sterfelijke gichtdrager geworden van de Sint Joris Schans van Schuelen, waar Henrick Stessens zaliger als laatste sterfelijke gichtdrager is uitgestorven.

De Sint Jorisschans bevond zich in het gehucht Rey. In een akte van 09.11.1651 van scheiding en deling wordt een huis en stal op de St-Jorisschans toegewezen aan Marie Polmans.

Ze wordt verder nog vermeld op 23.05.1652: 'Jan Luyten vercoopt aan Frans Ivan soeckeren moeshof gelegen aen Sint Joris schans te Schuelen. Reg. Cornelis Cox oosten, den voors. schans moeshof vesten, die schans straet oft witten deijck zuiden, die schans grave of vitten noorden'.

Op 16.12.1653 verkoopt Wauter Christiaens aan zijn zwager Godvrie Lavarts heide met een land erin, ongeveer 5 of 6 halsters zaaiens gelegen in Schulen op “die Cruystraet” boven St. Joris Schansche, regenoten Godtvree Lavardts.......

Ze wordt nog vermeld in 1689 en op 15 juli 1702 worden volgende renen aangeduid: 'het schans backhuys ende de watte off grachte der selve' (RAH, Archief Lummen, B, bundel 95, uittreksel der gichten). Uit een akte van 04.12.1726 blijkt dat er een huis stond op de schans.

Een akte van 09.12.1777 vermeldt de Sint Jorisschans. Net in die buurt waren pannenbakkers actief in de 18de en 19de eeuw, maar werd ook de spoorweg Diest-Hasselt aangelegd, die mogelijkerwijze dwars door de schans loopt. Het is dan ook begrijpbaar dat er ter plaatse geen sporen meer zijn terug te vinden gezien de plaatselijke situatie door pannenbakkersactiviteiten en aanleg van spoorweg volledig zijn verstoord. De foto's in bijlage tonen de plaatselijke situatie.

(met dank aan Jan van Duffel en Ria Lemmens voor de uittreksels uit de gichten)

TOPONYMIE: 'Schans' (militaire kaart Vandermaelen)

KARTOGRAFISCH: (Google+)

  • Kaart: Villaret-kaart uit 1748 met weergave van de Sint Jorisschans ten oosten van Schulen.

  • Kaart: atlas van De Ferraris (1777) met een zelfde situering van de schanslocatie.

  • Kaart: Kaart van Vandermaelen (1846-1854). Hierop de boven de gehuchtsnaam Rey de vermelding "schans" opgenomen.

  • Er is echter geen duidelijke weergave van een schans meer. Wanneer echter de benaming 'schans' zou slaan op het links van de naam ingekleurde rechthoekige perceel (met aan de zuidzijde een gracht/weg?) zou dit ongeveer overeenkomen met de Ferraris-voorstelling.

  • Kaart: AB. In de Atlas der Buurtwegen is geen duidelijke schans meer waar te nemen. De contouren van droogloodsen van de latere pannenbakkerij(en) zijn duidelijk herkenbaar.

  • Satellietbeeld: benaderende situering van de schans verdergaand op Villaret, De Ferraris en Vandermaelen.

  • Uittreksel uit het digitaal kadasterplan van 2012. De vroegere configuraties zijn sowieso verstoord door de voormalige pannenbakkerijen en de aangelegde spoorweg. De kaart geeft geen rechtstreekse aanduiding van een schanslocatie. Het perceel 121b, langs de noordzijde doorsneden door de spoorweg, lijkt het meest in aanmerking te komen als vermoedelijke schanslocatie. Het nog aanwezige, doodlopende pad (zuid-westzijde) kan tevens in die richting wijzen.

1748: Villaret-kaart
Atlas der Buurtwegen
Vandermaelen (detail)
Satellietbeeld
Digitaal kadasterplan 2012.

BIBLIOGRAFIE & INFO:

  • Algemene gegevens en plannen in samenwerking met M.Wouters, Ruimte & Erfgoed, afd. Limburg.

  • Het beheer van de Demer tijdens de 17de en 18de eeuw, Johan Breugelmans, Algemeen Rijksarchief Brussel, 2001.

  • Jozef Aerts, Historische schets van de gemeente en parochie Schulen, 1969

  • dank aan Jan Vanduffel en Ria Lemmens voor de uittreksels uit de gichten