klokgieten Geert van Wou
Glockenguss Geert van Wou
Glockenguss Geert van Wou
Over het gieten van klokken door Geert van Wou is weinig overgeleverd. De kerkmeesters rekeningen van o.a. 's Heerenberg uit 1496 geven meer details prijs over de gang van zaken tijdens het klokkengieten.
Über den Glockenguss von Geert van Wou ist wenig bekannt. Die Kirchenvorsteherberichte unter anderem aus 's Heerenberg aus dem Jahr 1496 offenbaren weitere Details über der Verlauf der Dinge beim Glockengießen.
Financiën
Het proces van het gieten van een klok begon met het verzamelen van de benodigde financiën. Daartoe werd een beroep gedaan op bijdragen vanuit de gehele bevolking. In een grotere stad met meerdere kerken werd onderling overlegd gevoerd tussen de verschillende kerkbesturen. Het laten overkomen van een klokkengieter was een kostbare zaak. Door samen te werken konden voor verschillende kerken klokken worden gegoten en de kosten van komst en verblijf van de klokkengieter en zijn medewerkers gedeeld.
Finanzen
Der Prozess des Glockengusses begann mit der Beschaffung der notwendigen Finanzmittel. Zu diesem Zweck wurde die gesamte Bevölkerung zu Beiträgen aufgerufen. In einer größeren Stadt mit mehreren Kirchen fanden Beratungen zwischen den verschiedenen Kirchenvorständen statt. Überführung eines Glockengießer war eine kostspielige Angelegenheit. Durch die Zusammenarbeit konnten Glocken für verschiedene Kirchen gegossen werden und die Anreise- und Unterbringungskosten des Glockengießers und seiner Mitarbeiter wurden geteilt.
tekenen contract
Voordat er ook maar iets gebeurde werd een contract opgesteld met de klokkengieter. Per kerkbestuur werd in een contract vastgelegd hoeveel klokken er zouden worden gegoten, op welke toon en hoe zwaar. Ook werd afgesproken wie welk materiaal zou leveren en wat daarvan de kosten waren. Geert van Wou leverde bij voorkeur zelf de grondstoffen voor het brons aan, zodat hij controle behield over de kwaliteit. Ook bracht hij speciaal klokkengietersgereedschap mee.
Vertrag unterschreiben
Bevor etwas geschah, wurde ein Vertrag mit dem Glockengießer geschlossen. Jeder Kirchenvorstand legte in einem Vertrag fest, wie viele Glocken gegossen werden sollten, in welchem Ton und wie schwer. Es wurde auch vereinbart, wer würde welches Material liefern und wie hoch wären die Materialkosten. Geert van Wou zog es vor, die Rohstoffe für die Bronze selbst zu liefern, um so die Kontrolle über die Qualität zu behalten. Er brachte auch spezielle Glockengießerwerkzeuge mit.
Voorbereidingen
De medewerkers van Van Wou namen hun intrek in de stad waar de klokken gegoten zouden worden. Zij verbleven daar tot dat de klok opgeleverd was. Geert van Wou zelf kwam alleen voor het begeleiden van de belangrijkste werkzaamheden. In 's Heerenberg verbleven de ''knechts'' van Van Wou 84 dagen in de stad, Geert van Wou slechts 13 dagen.
Vorbereitungen
Die Mitarbeiter von Van Wou zogen in die Stadt, wo die Glocken gegossen würden. Sie blieben dort, bis die Glocke fertiggestellt war. Geert van Wou selbst kam nur, um die wichtigsten Aktivitäten zu überwachen. In 's Heerenberg blieben Van Wous „Diener“ 84 Tage in der Stadt, Geert van Wou nur 13 Tage.
Daarna werden de materialen aangevoerd:
grote hoeveelheden leem;
veel bakstenen voor de bouw van een smeltoven;
heel veel hout om vuur te stoken, maar ook voor het maken van sleden om de klokken te vervoeren;
een flinke hoeveelheid hennep en linnen;
(bijen-)was voor het maken van de versieringen op de klok
Dann wurden die Materialien geliefert:
große Mengen Lehm;
viele Ziegel für den Bau eines Schmelzofens;
viel Holz, um ein Feuer zu machen, aber auch, um Schlitten für den Transport der Glocken zu bauen;
eine ganze Menge Hanf und Leinen;
(Bienen-)wachs zum Anfertigen der Dekorationen auf der
Geert van Wou zelf nam zijn gereedschap mee en zorgde voor de klokkenspijs. Over Van Wou is bekend dat hij zeer secuur was met de klokkenspijs. Hoe zuiverder het materiaal, hoe beter de klank van de klok.
Geert van Wou selbst brachte seine Werkzeuge mit und sorgte für die Glockenspeise. Es ist bekannt, dass Van Wou mit der Glockenspeise sehr präzise war. Je reiner das Material, desto besser ist der Klang der Glocke.
Gietvormen maken
Het maken van de gietvormen gebeurde in een tijdelijke loods, gebouwd door de medewerkers van Van Wou (Ehrfurt). Soms was er een bestaand onderkomen beschikbaar ('s Heerenberg).
Gussformen herstellen
Die Herstellung der Gussformen erfolgte in einer provisorischen Halle, gebaut von den Mitarbeitern von Van Wou (Ehrfurt). Manchmal waren bereits vorhandene Unterkünfte verfügbar ('s Heerenberg).
Een groot deel van de aangevoerde leem was nodig voor het maken van de gietvormen. In de tijd van Van Wou gebeurde dat nog aan een horizontale spil, waaronder een vuur werd gestookt om de leem te laten drogen. Door klokkengieters werd dit ''het braden van de gans genoemd''. De associatie mag duidelijk zijn. Bij dit belangrijke onderdeel in het gietproces was Geert van Wou zeker aanwezig. Hij nam hiervoor ook de benodigde gereedschappen mee: twee houten bokken met lagers, waarop een houten spil werd gelegd. Midden op de spil was een taps toelopend houten raamwerk gemonteerd. Aan het einde was het geheel van een krukzwengel voorzien.
Ein großer Teil des gelieferten Lehms wurde für die Herstellung der Gussformen benötigt. Zu Van Wous Zeiten geschah dies noch auf einer horizontalen Spill, unter der ein Feuer angezündet wurde, um den Lehm zu trocknen. Glockengießer nannten dies „das Braten der Gans“. Die Asoziation mag klar sein. Geert van Wou war bei diesem wichtigen Teil des Gussprozesses sicherlich anwesend. Auch das nötige Werkzeug nahm er mit: zwei Holzböcke mit Lagern, auf denen eine Holzspill platziert war. In der Mitte der Spill wurde ein sich verjüngendes Holzgerüst montiert. Am Ende wurde das Ganze noch mit einer Kurbel versehen.
De binnenkern
De kern van de binnenste gietvorm bestond uit een grote massa leem gemengd met paardenmest en vastgezet met vormstiften op het raamwerk van de spil. De paardenmest voorkwam dat de vorm te vet werd, wat tijdens het drogen boven vuur tot scheuren en barsten zou kunnen lijden. Vervolgens werd de leem steeds in dunne lagen opgebracht en vrijwel direct gedroogd door het vuur onder ''de gans''. Als de leemklomp dik genoeg was, werd deze met een in vorm gesneden plank in model gebracht. Deze plank (sjabloon) was door lokale houtbewerkers naar een ontwerptekening van Geert van Wou in het juiste profiel voor de binnenkant van de klok gesneden. Het gebruik van een sjabloon (14e eeuw) maakte het mogelijk om vooraf de toonhoogte en de klankstructuur van de klok te berekenen. Uit de overgeleverde klokken van Van Wou blijkt dat hij een soort ''ideaal'' profiel voor zijn klokken hanteerde.
De klokkenkern was nu klaar en werd in het vet gezet.
Der innere Kern
Der Kern der Innenform bestand aus einer großen Masse Lehm, gemischt mit Pferdemist, und war mit Formstiften am Rahmen der Spill befestigt. Der Pferdemist verhinderte, dass die Innenform zu fettig wurde, was beim Trocknen über dem Feuer zu Sprungen und Rissen führen könnte. Der Lehm wurde dann in dünnen Schichten aufgetragen und fast sofort am Feuer unter der „Gans“ getrocknet. Als der Lehmklumpen dick genug war, wurde er mit einem in Form geschnittenen Brett geformt. Dieses Brett (Schablone) wurde von örtlichen Holzarbeitern anhand einer Entwurfszeichnung von Geert van Wou in das richtige Profil für die Innenseite der Glocke geschnitten. Durch die Verwendung einer Schablone (14. Jahrhundert) war es möglich, Tonhöhe und Klangstruktur der Glocke im Voraus zu berechnen. Die erhaltenen Glocken von Van Wou zeigen, dass er für seine Glocken eine Art „ideales“ Profil verwendete.
Der Glockenkern war nun fertig und wurde gefettet.
De ''valse klok''
Van leem werd nu de valse klok op de kern aangebracht. Het vet op de binnenkern voorkwam dat de valse klok aan de binnenkern hechtte. Ook de buitenzijde van de valse klok werd met een sjabloon in het juiste profiel gebracht. Op de valse klok kwamen de sierranden en teksten. Geert van Wou bracht hiervoor matrijzen mee. Deze werden gevuld met was en op de valse klok aangebracht. Bij verhitting smolt de was en liet een afdruk na in de klokkenmantel. Kenmerkend voor de klokken van Geert van Wou is, dat de versieringen en teksten met grote zorg werden aangebracht. De valse klok en de versieringen werden bekleed met een dunne laag hele fijne leem, zodat zij later gaaf uit de gietvormen losten.
Die „falsche Glocke“
Aus Lehm wurde nun die falsche Glocke auf den Kern aufgebracht. Das Fett auf dem Innenkern verhinderte, dass die falsche Glocke am Innenkern haften blieb. Auch die Außenseite der falschen Glocke wurde mit einer Schablone in das richtige Profil gebracht. Die dekorativen Kanten und Texte wurden auf der falschen Glocke angebracht. Geert van Wou brachte dafür Formen mit. Diese wurden mit Wachs gefüllt und auf die falsche Glocke aufgetragen. Beim Erhitzen schmolz das Wachs und hinterließ einen Abdruck im Glockenmantel. Charakteristisch für die Glocken von Geert van Wou ist, dass die Verzierungen und Texte mit großer Sorgfalt angebracht wurden. Die falsche Glocke und die Verzierungen wurden mit einer dünnen Schicht sehr feinem Lehm überzogen, damit sie sich später sauber aus den Formen lösten.
Teksten op de klokken werden vaak overgenomen van oudere klokken of van voorbeelden elders. Soms werden teksten door de lokale kerkmeesters geformuleerd. Meestal waren de teksten in het latijn gesteld, maar ook teksten in de lokale landstaal komen voor.
Texte auf den Glocken wurden oft von älteren Glocken oder von Beispielen an anderer Stelle übernommen. Manchmal wurden Texte von den örtlichen Kirchenmeistern formuliert. Die Texte waren meist in lateinischer Sprache verfasst, es kommen aber auch Texte in der Landessprache vor.
De houten spil werd nu uit de binnenkern verwijderd en de binnenkern en valse klok werden rechtop gezet. Het mag duidelijk zijn dat dit een ''gevaarlijk'' moment in het gehele proces was. Met gebruik van een kaapstaander, een vertikale lier, werd de vorm overeind getrokken. Het gewicht van de ''gans'' was ongeveer gelijk aan de helft van het gewicht van de te gieten klok.
Die Holzspindel wurde nun aus dem Innenkern entfernt und Innenkern und falsche Glocke aufrecht gestellt. Es ist klar, dass dies ein „gefährlicher“ Moment im gesamten Prozess war. Mithilfe eines Gangspill, einer vertikalen Winde, wurde die Form aufgerichtet. Das Gewicht der „Gans“ entsprach etwa der Hälfte des Gewichts der zu gießenden Glocke.
De klokkenmantel
Ook de valse klok werd ingevet en over de valse klok werd de klokkenmantel aangebracht. De klokkenmantel moest heel sterk zijn om de druk van het verhitte brons te weerstaan. De leem voor de klokkenmantel werd daartoe in lagen opgebracht. Iedere laag werd met hennep en linnen versterkt. De gehele klokkenmantel werd extra versterkt met hout en ijzeren hoepels.
Der Glockenmantel
Auch die falsche Glocke wurde gefettet und der Glockenmantel wurde über die falsche Glocke modelliert. Der Glockenmantel musste sehr stark sein, um dem Druck der erhitzten Bronze standzuhalten. Der Lehm für den Glockenmantel wurde zu diesem Zweck schichtweise aufgetragen. Jede Schicht wurde mit Hanf und Leinen verstärkt. Der gesamte Glockenmantel wurde zusätzlich mit Holz- und Eisenreifen verstärkt.
het klokgieten
De klokkenvormen werden nu op een slee overgebracht naar de gietlocatie in de open lucht. In de tijd van Geert van Wou vond het gieten nog vlak bij de beoogde klokkentoren plaats. Daar was al eerder een grote gietkuil gegraven, in diepte ongeveer gelijk aan de hoogte van de klok. Daarin werden de klokkenvormen gebakken door ze op een veldoven te plaatsen (een vuur onder de klokkenvormen). Boven de gietkuil was een hijsbalk aangebracht, waarmee de klokkenmantel van de valse klok gehesen kon worden. Dat gebeurde nadat de klokkenvormen gebakken waren. De valse klok werd nu kapot geslagen en de klokkenmantel zeer zorgvuldig over de klokkenkern terug gezet. Het resultaat was een holle ruimte op de plaats van de valse klok, die met brons volgegoten kon worden.
der Glockenguss
Die Glockenformen wurden nun auf einem Schlitten zum Freiluft-Gießplatz transportiert. Zu Zeiten von Geert van Wou fand der Guss noch in der Nähe des beabsichtigte Glockenturms statt. Zuvor war dort eine große Gießgrube ausgehoben worden, deren Tiefe etwa der Höhe der Glocke entsprach. Die Glockenformen wurden gebacken, indem man sie auf einen Feldofen stellte (ein Feuer unter den Glockenformen). Über der Gießgrube wurde ein Hebebalken angebracht, mit dem der Glockenmantel von der falsche Glocke abgehoben werden konnte. Dies geschah nach dem Backen der Glockenformen. Die falsche Glocke wurde nun zerschlagen und der Glockenmantel sehr sorgfältig über den Glockenkern zurückgesetzt. Das Ergebnis war ein Hohlraum an der Stelle der falschen Glocke, der mit Bronze gefüllt werden konnte.
De gietkuil werd nu helemaal gevuld met grond, die goed werd aangestampt om te voorkomen dat de klokkenmantel ging drijven en het brons onder uit de gietvormen zou lopen. Alleen het gietkanaal en de ontluchtingskanalen staken nog uit de grond.
Die Gießgrube wurde nun vollständig mit Erde gefüllt, die gut gestampft wurde, um ein Aufschwimmen des Glockenmantels und ein Herauslaufen der Bronze aus dem Boden der Formen zu verhindern. Lediglich der Guss- und die Lüftungskanäle ragten noch aus dem Boden.
smeltoven
Vlakbij was een smeltoven gemetseld naar instructies van Geert van Wou. Het werd een hoge rechte koker van drie manslengten hoog. Ook de smeltoven werd van hoepels voorzien en goed drooggestookt. Tenslotte wordt er een stenen goot gemetseld om het vloeibare brons van de smeltoven naar de gietvormen te leiden.
Schmelzofen
In der Nähe wurde nach den Anweisungen von Geert van Wou ein Schmelzofen gebaut. Es wurde eine hohe, gerade Röhre, drei Mannshöhe hoch. Der Schmelzofen wurde ebenfalls mit Reifen ausgestattet und gründlich getrocknet. Abschließend wird einer Rinnstein gebaut, um die flüssige Bronze vom Schmelzofen zu den Gussformen zu leiten.
brons gieten
Brons is -idealiter- een legering van 80% koper en 20% tin. Het gieten begon met het ontsteken van de smeltoven vol koper en tin. Zo snel mogelijk werd de temperatuur in de smeltoven om hoog gebracht, door aanjagen van het vuur met blaasbalgen. Hoe minder het brons aan verbrandingsgassen wordt blootgesteld, hoe beter de kwaliteit van het brons. En Geert van Wou wist waarschijnlijk ook heel goed dat hij en zijn medewerkers zo kort mogelijk in de kwalijke dampen moesten werken. Het duurde uren voor de smeltoven de 1100 graden bereikte en de ''spijs'' gaar was. Dat deze temperatuur bereikt was, werd waarschijnlijk zintuigelijk vastgesteld (oog, oor, neus en gevoelstemperatuur). Dit was het moment voor het houden van een processie met aansluitende mis, waaraan alle lokale geestelijken deelnamen. Daarna stootte Geert van Wou met een lange stang de leemprop uit het uitgangsgat onder in de smeltoven. Het wit gloeiende brons stroomde door de gemetselde goot naar de gietvormen. Even later sloegen de vlammen in de gassen die door de ontluchtingskanalen uit de gietvormen ontsnapten. In de avondschemering bood dit een spectaculair schouwspel, waarmee Geert van Wou in zijn timing zeker rekening hield. Na het afgieten volgde opnieuw een kerkelijk gezang.
Bronzeguss
Bronze ist -im Idealfall- eine Legierung aus 80% Kupfer und 20% Zinn. Der Guss begann mit dem Anzünden des mit Kupfer und Zinn gefüllten Schmelzofens. Die Temperatur im Schmelzofen wurde schnellstmöglich erhöht, indem das Feuer mit Blasebälgen angefacht wurde. Je weniger die Bronze den Verbrennungsgasen ausgesetzt ist, desto besser ist die Qualität der Bronze. Und Geert van Wou wusste wahrscheinlich sehr gut, dass er und seine Mitarbeiter so kurz wie möglich in den üblen Dämpfen arbeiten mussten. Es dauerte Stunden, bis der Schmelzofen 1100 Grad erreichte und die „Speise“ fertig war. Dass diese Temperatur erreicht war, wurde vermutlich durch die Sinne festgestellt (Auge, Ohr, Nase und gefühlte Temperatur). Dies war der Moment für eine Prozession mit anschließender Messe, an der alle örtlichen Geistlichen teilnahmen. Dann drückte Geert van Wou mit einer langen Stange den Lehmstopfen aus dem Austrittsloch am Boden des Schmelzofens. Die weiß leuchtende Bronze floss durch die Ziegelrinne zu den Gussformen. Augenblicke später erfassten die Flammen die Gase, die durch die Entlüftungskanäle aus den Formen entwichen. In der Abenddämmerung bot dies ein spektakuläres Spektakel, das Geert van Wou bei seinem Timing durchaus berücksichtigte. Nach dem Guss folgte ein weiteres Kirchenlied.
het uitgraven
Een dag later werd de klok uitgegraven en de klokkenmantel verwijderd. Er zal nu een eerste inspectie hebben plaatsgevonden van het resultaat. Na voldoende te zijn afgekoeld, werden de giet- en ontluchtingskanalen afgezaagd. De klok werd met de hijsbalk uit de gietkuil getakeld en weer op een slede gezet. Nu kon het schoonmaken en polijsten van de klok beginnen tot het oppervlak glom.
es ausgraben
Einen Tag später wurde die Glocke ausgegraben und der Glockenmantel entfernt. Nun erfolgt eine erste Prüfung des Ergebnisses. Nach ausreichender Abkühlung wurden die Guss- und Entlüftungskanäle abgesägt. Mit der Hebebalken wurde die Glocke aus der Gussgrube gehoben und wieder auf einen Schlitten gesetzt. Jetzt konnte mit dem Reinigen und Polieren der Glocke begonnen werden, bis die Oberfläche glänzte.
grotendeels gebaseerd op John Thoben, ''De Klokken van 's Heerenberg'' in ''Old Nij's'', periodiek van de Heemkundekring Bergh (zie bronnen)
weitgehend basierend auf John Thoben „Die Glocken von 's Heerenberg“ in „Old Nij's“, Zeitschrift des Heemkundekring Bergh (sehe bronnen)
© cultuurZIEN 2024