ýmisl.gagnlegt

Skilgreiningar

Sakarreglan. Culpa-reglan, almenna skaðabótareglan

Sök. Algeng merking: “Saknæmi” og “ólögmæti”, þ.e. að skilyrðum til skaðabóta sé fullnægt.

Saknæmi. Ásetningur eða gáleysi

Sakarábyrgð. Þegar að sök er ófrávíkjanlegt skilyrði bótaábyrgðar

Víðtæk ábyrgð. Frávik frá sakarreglunni [samt á henni bygtt, skv. AB], strangari reglur.

Sakarlíkindareglan. Reglan um öfuga sönnunarbyrði, þ.e. þegar það er fyrirfram áætlað að tjónvaldur sé sekur.

Vinnuveitandaábyrgð. Húsbóndaábyrgð. Dæmi um víðtæka ábyrgð.

Hlutlæg ábyrgð

(og hrein hlutlæg ábyrgð). Þar sem sök er ekki skilyrði bótaábyrgðar.

[ath.: AB lítur á hlutlæga ábyrgð sem margar reglur, hrein hlutlæg ábyrgð (ábyrgð án sakar) er aðeins ein þeirra]

Tilviljun, óhappatilvik. Vis major, force majeure, náttúruhamfarir, (Act of God)

Staðan í fræðikerfinu

Skaðabótaréttur tilheyrir einkarétti, nánar tiltekið fjármunarétti. Þó hefur skaðabótaréttur fræðileg tengsl við refsirétt (sem tilheyrir allsherjarrétti).

Einnig tilheyra fjármunarétti eignarréttur, samningaréttur og kröfuréttur. Skaðabótaréttur tengist þessum greinum mikið.

Í skaðabótarétti er fyrst og fremst fjallað um

• 1. hvort og þá að hvaða marki skaðabótaskylda er fyrir hendi

  2. fjárhæð kröfu og önnur atriði tengd kröfunni

ath.: AB skiptir þessu í 5 flokka

Í samningarétti er fyrst og fremst fjallað um

• 1. stofnun

  2. umboð og

  3. ógildi samninga.

Í kröfurétti er hinsvegar fjallað um

• 1. gilda samninga

  2. hvernig þeir verða efndir og

  3. hvað gerist ef þeir eru ekki efndir réttilega.

Kröfuréttur er sífellt að fjarlægjast skaðabótaréttinum meira.

Skilgreining á skaðabótakröfunni.

,,Skaðabótakrafan er einkaréttarlegt úrræði í formi lögvarinnar peningakröfu, sem beinist gegn þeim, er ábyrgð ber á skaðabótaskyldri háttsemi og hefur það að markmiði að veita tjónþola bætur fyrir tjón hans og hafa samtímis varnaðaráhrif.“

Skv. Bo von Eyben fellur almennt fjártjón utan umfjöllunar skaðabótaréttarins. Þetta þýðir þó ekki endilega að mjög frábrugðnar reglur gildi um slíkt tjón. Í sænsku skaðabótalögunum er að finna ýmsar reglur um bótagrundvöllinn sem ekki er að finna í íslensku skbl. Þar er sérstaklega tekið fram að bótagrundvöllurinn þegar um almennt fjártjón er að ræða sé ásetningurinn, þ.e. sömu forsendur og þegar um refsingu er að ræða. Þ.e. háttsemi þarf að vera refsiverð til að almennt fjártjón fáist bætt. Nóg er að sanna gáleysi við flestar aðrar tegundir tjóns.

Íslenskir dómar sem fjalla um almennt fjártjón virðast þó ekki gera sérstakar kröfur vegna bóta fyrir almennt fjártjón, sbr. Samherjadómurinn.

Í skaðabótarétti er skaðabótakrafan eina úrræðið

Í kröfurétti er hinsvegar til heilt kerfi af úrræðum:

1) Efndir in natura

2) Krafa um riftun

3) Krafa um riftun

4) Krafa um úrbætur / viðgerðir

5) Krafa um afslátt

6) Krafa um skaðabætur.

Það er mjög sjaldgæft að kröfur um ófjárhagslegt tjón sé að finna í kröfurétti:

Hrd.2000,869”Rekinn af vellinum”

Menn sem störfuðu í flugafgreiðslunni á Keflavíkurflugvelli voru ákærðir fyrir að hafa átt hlutdeild í hvarfi á vörum. Einn starfsmaðurinn var rekinn og fór hann í mál og krafðist skaðabóta vegna uppsagnar sinnar. Voru honum dæmdar bætur þar sem ekki þótti sannað að hann hefði verið viðriðinn málið. Seinna höfðaði hann svo mál og krafðist miskabóta á grundvelli 26. gr. skbl. vegna þess hve illa hefði verið staðið að riftuninni. Í þeim dómi (þeim sem hér um ræðir) var einnig fallist á kröfu um skaðabætur á þeim forsendum að vinnuveitandi hefði staðið að ráðningsslitunum með miklu tillitsleysi.

Hér er spurningin hvort að þetta sé krafa innan eða utan samninga. Manninum eru dæmdar bætur fyrir ófjárhagslegt tjón vegna aðferðar vinnuveitandans við að slíta ráðningarsamningi. Þetta er dæmi um að hvernig hægt er að rekast á dóma innan kröfuréttar sem fjalla um ófjárhagslegt tjón.

Réttaráhrif eigin sakar eru mismunandi innan og utan samninga. Meginreglan innan samninga er sú að eigi maður sök þá fellur réttur til skaðabóta niður. Utan samninga leiðir eigin sök yfirleitt til þess að skaðabætur skerðist og sjaldgæft er að þær falli alveg niður.

Annað álitamál varðandi skaðabætur innan og utan samninga er að algengt er að takmarka bótaábyrgð í samningum. Getur tjónþoli þá farið í mál á grundvelli skaðabótaréttarins (utan samninga) ef að það kemur sér betur fyrir hann heldur en að reisa málið á samningnum (á grundvelli kröfuréttarins)?