hættuaðtala

Hættu að tala

tekið af http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1114584

Föstudaginn 17. nóvember, 2006 - Aðsent efni

Hættu að tala!

Eftir Guðfríði Lilju Grétarsdóttur

Eftir Guðfríði Lilju Grétarsdóttur: "...við Íslendingar eigum enn marga jákvæða möguleika í þessum efnum. Misréttið er enn ekki búið að festa svo grónar rætur að ekki sé hægt að leiðrétta það."

Hættu að tala íslensku mamma!" hrópar lítil frænka mín þegar mamma hennar er í miðri setningu. Barnið virðist finna til einhvers konar skömmustutilfinningar vegna þess að tungutak mömmu hennar, sem er af erlendum uppruna, er ekki eins "fullkomið" og okkar hinna. Íslenskan er töluð með hreim og málvillur jafnt sem framandi orðasambönd slæðast inn. Það er falleg íslenska og skemmtileg því að tjáningarform og orðaleikir verða til sem við hin innfæddu gætum aldrei látið okkur detta í hug. Í eyrum barnsins er þetta hins vegar eitthvað til að fela, móður sinni til verndar. Í laumi hvíslar hún því að mér að krökkum sem tala öðruvísi í skólanum hennar sé stundum strítt. Hún er í 7 ára bekk.

Skrift með hreim?

Þegar ég heyrði frænku mína fyrst áminna mömmu sína með þessum hætti rifjuðust upp fyrir mér ýmis atvik sem ég varð vitni að þegar ég bjó í Berlín. Ég starfaði m.a. í fræðslumiðstöð innflytjenda þar í borg sem var sérstaklega ætluð konum af tyrkneskum og kúrdískum uppruna. Margar þessara kvenna höfðu átt heima í Þýskalandi í fleiri ár en voru þó enn eins og nýstignar inn í framandi og kuldalega veröld. Þær voru ávallt í stöðu veikleika í hinu stóra þýskumælandi samfélagi, þekktu lítið til laga samfélagsins og réttinda og voru utangarðs á svo marga vegu að það þyrfti átakanlega margar greinar til að byrja að lýsa þeim. En þær voru sterkar og flottar konur sem höfðu margt að gefa og miðla. Í miðstöðinni lærðu þær hinar ýmsu kúnstir, þótt við hin sem unnum þar lærðum jafnan meira af þeim en þær af okkur. Mikilvægast var að læra að lesa og skrifa - og tala þýsku.

Eitt sinn þegar ég var stödd inni á heimili einnar þessara kúrdísku vinkvenna minna bað hún mig um að lesa og þýða fyrir sig yfirgripsmikil plögg sem hún hafði fengið í pósti frá þýska embættismannakerfinu. Hún vildi ekki biðja þýskumælandi 14 ára dóttur sína að þýða þau fyrir sig ef ske kynni að þetta væru slæmar fréttir. Þegar dóttir hennar kom heim úr skólanum hljóp hún fagnandi til mín, sýndi mér einkunnirnar sínar og bað mig um að skrifa undir til vitnis um að mamma sín hefði séð þetta. Ég sagði við hana sem var að mamma hennar ætti með réttu að skrifa undir en ekki ég og rétti mömmu hennar plaggið. Mamma hennar tók langan tíma í að skrifa nafnið sitt og geislaði af stolti þegar hún var búin. "Sjáðu" sagði hún og brosti ógleymanlegu brosi. "Hérna er nafnið mitt."

Hún var nýbúin að læra að skrifa og gleðin yfir afrekinu hreyfði djúpt við okkur báðum. Af einhvers konar virðuleik sem ég kann ekki að lýsa rétti hún dóttur sinni plaggið en þessi gleðistund breyttist þá þegar í dramatísk heimilisátök, öskur á báða bóga sem enduðu með ekkafullum grátköstum. Dóttirin sagði mömmu sína vera "ömurlega". Hún kynni ekki neitt og væri búin að skemma fyrir sér enn eina ferðina. Kennarinn mundi ásaka sig um að vera að svindla því enginn gæti trúað því að fullorðin manneskja gæti skrifað með svo barnalegri skrift.

Íslensk ábyrgð?

Það var rétt. Skrift þessarar djúpvitru og geislandi konu var líkari skrift lítils barns en fullorðinnar móður. Kennari með takmarkaðan skilning á aðstæðum ýmissa innflytjenda, og þá sérstaklega tilteknum hópi eiginkvenna "erlends vinnuafls", hefði líklega ekki trúað því að fullorðin kona gæti skrifað með þessum hætti. Hann hefði hugsanlega ekki tekið undirskriftina gilda og jafnvel gert lítið úr henni og þar með barninu sjálfu. Hver veit?

Hvað gerist í hjörtum mannanna þegar atvik sem slík eiga sér síendurtekið stað? Hvaða ábyrgð ber samfélag sem setur fullfríska og kraftmikla þegna sína í slíka stöðu veikleika og lítillækkunar - gerir foreldra að börnum og börn að foreldrum?

Slíkt gerist vonandi ekki hér. Eða hvað? Hvaða skrift tökum við Íslendingar gilda? Hvernig öxlum við "innfæddir" Íslendingar þá ábyrgð að hér búa fjölmargir Íslendingar af erlendum uppruna, börn þeirra og fjölskyldur? Hvernig öxlum við þá ábyrgð að hafa boðið hingað til okkar fjöldanum öllum af "erlendu vinnuafli"? Lítum við á þetta "erlenda vinnuafl" sem hverjar aðrar tölur á blaði, svokallaða innspýtingu í atvinnulífið og "hliðaráhrif" stóriðjustefnu og þenslu, eða lítum við á þessar tölur sem manneskjur eins og okkur hin? Manneskjur og samborgara sem allajafna eiga maka, börn, fjölskyldur og drauma - drauma um betri framtíð fyrir sig og börnin sín og þar með samfélagið allt.

Innfætt þakklæti?

Innflytjendur hingað til lands eru yfirhöfuð kraftmikið fólk sem við eigum að vera þakklát fyrir að fá að kynnast. Þau geta auðgað menningu okkar og lífssýn og hjálpað hér til við að skapa fallegra og betra samfélag. Þau geta gert okkur stolt af því hvernig við tökum á móti þeim og leggjum okkur fram, lærum og breytumst til batnaðar. Íslendingar af erlendum uppruna eru dýrmætir samfélagsþegnar - og nýtt kraftmikið afl í sögu kraftmikillar lítillar þjóðar.

Þrátt fyrir þetta lenda fjölmargir innflytjendur og samborgarar okkar af erlendum uppruna í því að vera sagt að skrift þeirra sé ekki nógu góð fyrir "okkur." Menntun þeirra er ekki tekin gild og þeim er mörgum ósjálfrátt skipað á lægri stall - með lakari kjörum, takmarkaðri aðgangi og einangraðri tilveru. Oftar en ekki er þetta fólk með skólagráður frá löndum sem eiga sér mun margþættari menntastofnanir en við Íslendingar.

Hagur barna?

Á bak við hvern einasta "innflytjanda" sem hingað er kominn býr fólk á öllum aldri - oftar en ekki yndisleg börn sem eiga það skilið að eiga jafn bjarta framtíð og öll önnur. Margra þeirra bíður vonandi að verða góðir og víðsýnir Íslendingar af fjölbreyttum uppruna sem gera samfélagið okkar allt dýnamískara og frjórra í framtíðinni. Eins og nú er komið í okkar samfélagi er þessum börnum hins vegar hættara við að vera strítt í skóla og lenda í einelti. Þeim er hættara við að dragast aftur úr í námi og upplifa sig sem utangarðs. Þeim er hættara við að gefast upp í framhaldsskóla. Þeim er hættara við að fá ekki störf við hæfi, að fá ekki að nýta hæfileika sína til fulls og finna til minnimáttarkenndar og vanlíðunar. Þegar fram í sækir er þeim hættara við að rekast á hindranir og ósýnilega veggi sem skilja þau að frá öðrum.

Þau ár sem ég bjó erlendis kynntist ég alltof mörgum hæfileikaríkum unglingum og börnum innflytjenda sem voru vannærð af öryggisleysi og fordómum. Ég get ekki hugsað mér að slík kynslóð alist upp hér heima á Íslandi en vísi að sömu afdrifaríku mistökum og aðrar þjóðir hafa gert er nú að finna hérlendis. Sá vísir hefur berlega komið í ljós í umræðum á undanförnum dögum og vikum.

Ábyrg orðræða?

Lítil frænka mín á stjúppabba sem er múslimi. Hvernig á hún að skilja orð óábyrgra manna sem tala um múslima sem óvini okkar? Hvernig á hún að láta það ekki hafa áhrif á sig þegar orð þeirra hljóma hátt og fá sterkan hljómgrunn í þjóðarsálinni. Með slíkri orðræðu er m.a. ráðist að saklausum börnum og hugarheimi þeirra, bakgrunni, menningu og fjölskyldutengslum - foreldrum og aðstandendum. Með óbeinum hætti er ráðist að eina grundvelli friðar og sáttar. Skilningur milli menningarheima og virðing fyrir ólíkum trúarbrögðum og bakgrunni fólks er forsenda náungakærleika og samábyrgðar í nútímasamfélagi. Ef við gröfum undan slíku með upphrópunum sem nærast á andúð og ótta í stað skilnings og víðsýni þá verður leiðin greiðari að verra samfélagi óbætanlegra mannskemmda. Þær skemmdir bitna mest á þeim sem síst skyldi.

Skilningur okkar almennt séð á mismunandi þörfum ólíkra innflytjenda og afkomenda þeirra er átakanlega skammt á veg kominn. Innflytjendur eru fjölbreyttur hópur með ólíkar þarfir, viðhorf og reynsluheim og "erlent vinnuafl" er það líka. Mælikvarðinn á siðferðisþrek okkar og víðsýni er ekki bara hversu mikla áherslu við leggjum á íslenskukennslu fyrir fólk af erlendum uppruna eða hversu vel við stöndum að upplýsingagjöf um réttindi þeirra, jákvæða aðlögun, sýnileika og virka þátttöku á öllum sviðum. Mælikvarðinn snýr líka að okkur "innfæddum". Hvernig ætlum við að aðlagast breyttum heimi? Hvernig ætlum við að opna hjörtu okkar og hug fyrir nýju andliti Íslendings og bjóða það hjartanlega velkomið í hópinn sem eitt af okkur?

Margir vinna frábært starf við að breiða út jákvætt gildi fjölmenningar. Alla slíka viðleitni verður að styrkja til muna en ekki vanrækja eins og verið hefur. Miklu meira þarf hins vegar til ef við eigum í framtíðinni að geta horft framan í okkur sjálf með góðri samvisku. Við þurfum að breyta hugarfari okkar, þroskast og dýpkast og byrja að breyta rétt gagnvart okkar góðu meðborgurum af erlendum uppruna - Íslendingum framtíðarinnar. Við þurfum að fagna skrift og tungutaki með hreim og læra að hlusta og lesa á fjölbreyttari hátt en áður. Það markar ákveðin tímamót í íslenskri menningarsögu. Það er spennandi og skemmtilegt verkefni okkar kynslóðar.

Góðar fréttir?

Góðu fréttirnar eru þær að við Íslendingar eigum enn marga jákvæða möguleika í þessum efnum. Misréttið er enn ekki búið að festa svo grónar rætur að ekki sé hægt að leiðrétta það. Við erum enn tiltölulega ómenguð af hörmulegum kynþáttafordómum sem læsast um ólíklegustu kima annarra þjóða. Við höfum enn sögulegt tækifæri til að sýna þann góða mann og konu sem við höfum að geyma. Nú verðum við að snúa vörn í sókn í þessum efnum og setja það sem forgangsverkefni að börnin okkar öll, af vestfirskum jafnt sem tælenskum uppruna, eigi að eina þjóð, eitt samfélag allra þar sem þröskuldar hverfa og nýjar gáttir opnast. Ef svo á að verða þarf almenna hugarfarsbreytingu. Slík breyting getur aðeins átt sér stað ef hvert og eitt okkar axlar ábyrgð - innfæddir jafnt sem innflytjendur.

Jákvætt skref í þá átt er að gera þá kröfu til sjálfra okkar sem annarra að fjalla um þessi mál af þekkingu, nærgætni, virðingu og ábyrgð. Það er vissulega löngu tímabært að ræða þessi mál á hreinskilinn hátt og setja þau í forgang. Margt gott fólk hefur þar lagt hönd á plóginn undanfarin ár en ekki náð eyrum fjölmiðla og fjöldans sem skyldi. Sú hugdetta sem nú virðist hins vegar vaða uppi - að Frjálslyndi flokkurinn sé "loksins" að "opna" umræðuna um málefni innflytjenda - er fjarstæðukennd. Það er löngu búið að opna þessa umræðu með mun ábyrgari og heillavænlegri hætti fyrir samfélagið allt en gert hefur verið að undanförnu. Það hefur bara ekki verið nægilega vel hlustað. Þeirri málefnalegu umræðu þarf að halda áfram af krafti og á þeim vettvangi verður Vinstrihreyfingin - grænt framboð áfram leiðandi jákvætt afl.

Stjórnvöld þurfa að vakna til vitundar um það að ef ekkert er að gert sitja þau með tifandi tímasprengju í höndunum. Eflaust mun taumlaus ást á áli og stóriðju með viðhangandi þenslu og innspýtingu í hagkerfið leiða til áframhaldandi straums af miklum fjölda erlends vinnuafls á methraða. Hvað gerist svo þegar atvinnuleysið eykst? Hverjum ætli verði um kennt þá? Hinum raunverulegu sökudólgum eða þeim hópum samfélagsins sem best liggja við höggi? Ef sinnuleysi og afneitun á félagslegum og menningarlegum áhrifum þessarar stefnu heldur áfram gæti niðurstaðan orðið meiri tragedía en okkur býður í grun. Innan nokkurra ára gætum við vaknað upp við allt annað samfélag en okkur dreymir um - þar sem hópur barna verður fyrir aðkasti og mismunun vegna uppruna, kynþáttar, trúar og bakgrunns.

Björt framtíð?

Lítil frænka mín er heppin. Hún á ekki bara góða foreldra heldur stóra íslenska fjölskyldu og öryggisnet á heimavelli. Fjöldinn allur af börnum innflytjenda hérlendis á ekki slíkt öryggisnet og mun líða gróflega fyrir það ef ekkert er að gert. Það er okkar allra að búa til þetta öryggisnet allra barna sem á þurfa að halda, hver svo sem bakgrunnur þeirra er, og gefa allt okkar til að styrkja innviði slíks skjóls. Leyfa foreldrum að vera foreldrar og börnum að vera börn.

Það er ekki á hverjum degi í lífinu sem við fáum tækifæri til að sýna hvað í okkur býr. Hversdagurinn líður. Við förum í vinnuna, setjum í þvottavélina og vöknum til næsta dags. Stundum kemur hins vegar að tímamótum þar sem virkilega reynir á okkur. Við stöndum frammi fyrir siðferðislegu vali og kallið kemur til að breyta rétt eða rangt, bregðast við af stórmennsku, skilningi og mannkærleika eða þröngsýni, sleggjudómum og lýðskrumi. Slík stund er nú að renna upp hjá okkur Íslendingum. Ætlum við að nýta tækifærið og byggja hér upp blómstrandi fjölmenningarlegt samfélag þar sem virk þátttaka allra erhöfð að leiðarljósi eða ætlum við að hlaupa á harðaspretti inn í gryfju upphrópana, gettóvæðingar, þröskulda og duldra fordóma?

Eitt verður í það minnsta að vera kristaltært: Ef við veljum að fara síðari leiðina verður ekki hæglega þaðan aftur snúið. Okkar er valið.

Höfundur er skákkona og býður sig fram í 2. sætið í sameiginlegu forvali Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs í Reykjavík og Suðvesturkjördæmi.