Öryrkjadómur II
H 549/2002 – Öryrkjadómur II
Það yrði að telja aðalreglu íslensks réttar, að réttur einstaklinga til greiðslna úr opinberum sjóðum skyldi vera án tillits til tekna maka, en í lögum væri þó víða tekið tillit til hjúskaparstöðu fólks. Talið hefði verið, að einstaklingur í hjúskap eða sambúð þyrfti minna sér til framfærslu en sá, sem byggi einn. Gæti það því átt við málefnaleg rök að styðjast að gera nokkurn mun á greiðslum til einstaklinga úr opinberum sjóðum eftir því, hvort viðkomandi væri í sambúð eða ekki. Það væri á valdi löggjafans að ákveða þau mörk, sem örorkulífeyrir og tekjutrygging miðuðust við, svo fremi sem þau uppfylltu önnur ákvæði stjórnarskrárinnar, eins og þau yrðu skýrð með hliðsjón af þeim þjóðréttarlegu skuldbindingum, sem íslenska ríkið hefði undirgengist.
... þágildandi skipulag ekki talið tryggja þeim þau lágmarksréttindi, sem í framangreindu stjórnarskrárákvæði fælust, á þann hátt að þeir fengju notið þeirra mannréttinda, sem 65. gr. stjórnarskrárinnar mælti þeim. Var því viðurkennt í dóminum, að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt, sem gert var í þágildandi 5. mgr. ...
Þótt dómsorð hafi verið samhljóða kröfugerð Öryrkjabandalags Íslands í málinu ber að túlka það í ljósi forsendna dómsins sjálfs. Ekkert í þeim veitir tilefni til þeirrar ályktunar, að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar, en því valdi eru þó settar þær skorður, sem að framan er lýst.
Með dómi Hæstaréttar 19. desember 2000 var komist að þeirri niðurstöðu, að þetta skerðingarákvæði gæti leitt til þess, að þessir bótaþegar nytu ekki þeirra lágmarksréttinda, sem fælust í 76. gr. stjórnarskrárinnar, á þann hátt að virt væru þau mannréttindi, sem 65. gr. mælti þeim. Var því viðurkennt í dóminum, að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt, sem gert var í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Þetta lagaákvæði var ekki talið standast stjórnskipunarlög og þar með varð skerðingarreglu þess ekki beitt. Eftir uppsögu dómsins áttu örorkulífeyrisþegar þannig kröfu til að fá tekjutryggingu greidda eftir meginreglunni, sem fram kom í 4. mgr. 17. gr., án skerðingar vegna tekna maka allt fram til þess, er lög nr. 3/2001 tóku gildi. Þessi kröfuréttindi örorkulífeyrisþega njóta verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og verða ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Þótt ákvæði laga nr. 3/2001 um skerðingu tekjutryggingar vegna tekna maka séu bótaþegum hagfelldari en eldri ákvæði fela þau engu að síður í sér lægri bætur en þeir áttu rétt á samkvæmt meginreglunni um óskertar bætur og geta í því ljósi ekki verið ívilnandi. Af öllu þessu leiðir, að b. lið ákvæðis I til bráðabirgða í lögum nr. 3/2001 verður ekki beitt um greiðslu tekjutryggingar þeirra örorkulífeyrisþega, sem 5. til 7. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998, áttu við á tímabilinu frá 1. janúar 1999 til 31. janúar 2001.
MBL.IS:
„Liggur ekki nákvæmlega fyrir hvaða heimildir ríkið hafi til skerðingar örorkubóta“
Eiríkur Tómasson, prófessor í lögfræði við Háskóla Íslands, segir ekki nægan rökstuðning vera fyrir því í nýjum öryrkjadómi Hæstaréttar að ómerkja lög frá 1998 um skerðingu örorkubóta vegna tekna maka. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að óheimilt hafi verið að skerða bætur konu, er höfðaði mál gegn ríkinu, á árunum 1999 og 2000. Ný lög voru sett um örorkubætur 2001. Eiríkur segir að eftir dóminn á fimmtudag liggi ekki nákvæmlega fyrir hvaða heimildir ríkið hafi til skerðingar örorkubóta vegna tekna maka.
„Það vitum við ekki en þessi dómur, eins og Hæstiréttur leysti úr málinu, gaf ekki tilefni til þess að rétturinn tæki á því máli vegna þess að rétturinn getur aðeins svarað því hvort lögin standist.
Hæstiréttur tekur bara afstöðu eftir á, Alþingi setti lög 1998 en Hæstiréttur hefur sagt að þau lög hafi gengið of langt í skerðingarátt. Nú hefur Alþingi sett ný lög og breytt fyrri lögum og þegar tilefni gefst til tekur dómstólinn afstöðu til þess hvort þau lög brjóti í bága við stjórnarskrána eða ekki. Ef hann telur að svo sé ekki, eins og sjá má vísbendingu um í þessu máli, þá liggja skerðingarmörkin þarna einhvers staðar á milli. Hvar þau liggja nákvæmlega veit kannski enginn og kannski Hæstiréttur ekki heldur því menn eru alltaf að taka afstöðu til raunverulegra laga sem Alþingi hefur sett,“ sagði Eiríkur í samtali við Morgunblaðið.
Á fundi sem lagadeild HÍ efndi til dag sagði Eiríkur að dómstóllinn hafi með síðari öryrkjadómi sínum þrengt verulega að fjárstjórnarvaldi Alþingis. Þá sagði hann ennfremur að ósamræmis gæti í V. kafla dóms Hæstaréttar frá á fimmtudag, þar sem rætt er um að með fyrri öryrkjadómi hafi dómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að lög frá 1998 gætu leitt til þess að þeir örorkubótaþegar, sem væru í sambúð við manneskju sem ekki væri öryrki, yrðu fyrir of mikilli skerðingu og þannig væru brotin mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar.
Síðan koma þessar tvær setningar í dómsorðunum: „Var því viðurkennt í dóminum, að óheimilt hefði verið að skerða tekjutryggingu örorkulífeyrisþega í hjúskap frá 1. janúar 1999 á þann hátt, sem gert var í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 149/1998. Þetta lagaákvæði var ekki talið standast stjórnskipunarlög og þar með varð skerðingarreglu þess ekki beitt.“
Eiríkur segir að ef ekki komi til síðari setningin hafi mátt túlka dóminn sem svo að hann heimili ákveðna skerðingu en með síðari setningunni sé líkt og verið sé að segja að skerðing á bótum 1999 og 2000 sé með öllu óheimil.
Þá segir Eiríkur að í ljósi ósamræmisins milli setninganna tveggja, hefði verið eðlilegt að hæstiréttur hefði fært rök fyrir þeirri niðurstöðu sinni að skerðingarreglunni hefði verið vikið til hliðar að fullu með dómi réttarins í fyrra öryrkjamálinu.
Dómstólar byggi á réttarheimild er nefnist eðli málsins
Eiríkur segir nauðsynlegt fyrir Hæstarétt að kveða skýrar að orði í þeim dómum þar sem Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að lög Alþingis brjóti efnislega í bága við stjórnarskrá, þ.e. kvótadóminum fyrri og fyrri öryrkjadómi. Þá segir hann síðari öryrkjadóminn vera enn eitt dæmi um það að dómstólar verði að leysa úr réttarágreiningi þótt þeir hafi engar settar réttarreglur til að styðjast við. Þar sem engar fastmótaðar venjur séu um það hvort dómstólar eigi úrskurðarvald um það hvort lög samræmist stjórnarskrá eður ei, verði dómstólar að byggja á þeirri réttarheimild sem nefnist eðli málsins.
Afar sjaldgæft
Þá segir Eiríkur það vera mjög sjaldgæft ef ekki einsdæmi, a.m.k. í norðanverðri Evrópu, að innlendir dómstólar hafi talið að lög sem sett hafa verið af þjóðkjörnum fulltrúum brjóti í bága við fyrirmæli stjórnarskrár um efnahagsleg mannréttindi.
„Það má segja að Hæstiréttur hafi ekki aðeins litið fram hjá því lagaákvæði sem hann áleit að hafi brotið gegn stjórnarskránni heldur gengið lengra og það er það sem er mjög athyglisvert. Mér sýnist að dómurinn hafi í reynd þegar á þetta reyndi í fyrsta sinn, ómerkt þetta ákvæði og þá vaknar sú spurning hvort almennt megi draga þá ályktun af dómi hæstaréttar að við það að dómstólar lýsi lagaákvæði andstæð stjórnarskránni sé horfið til fyrra réttarástands sem gæti skipt máli í öðru samhengi.“
- - - - - - -
mbl.is
Forsíða
Frétt
Innlent | Morgunblaðið | 18.10.2003 | 5:30
Fjarri lagi að lögin frá 2001 séu dæmd ólög
Davíð Þór Björgvinsson lagaprófessor við Háskólann í Reykjavík, segir að Hæstaréttardómurinn frá því á fimmtudag, í máli öryrkja gegn Tryggingastofnun, staðfesti í raun að heimilt sé að skerða tekjutryggingu öryrkja vegna tekna maka. Segir hann ennfremur að af dóminum verði varla dregin önnur ályktun en sú að skerðing sú sem grundvallast á lögunum um breytingu á almannatryggingalögum frá árinu 2001, sem sett voru í kjölfar fyrri öryrkjadómsins, samræmist stjórnarskránni þegar horft sé til framtíðar.
"Það er því fjarri lagi að með þessum nýja dómi hafi lögin frá 2001 verið dæmd ólög íheild," segir Davíð Þór. Í þessu samhengi segir hann að skoða verði nánar kröfugerðina í málinu. Gerð hafi verið krafa um greiðslu örorkulífeyris vegna áranna 1994 til 1996 annars vegar, og hins vegar vegna áranna1999 til 2000. "Varðandi fyrra tímabilið taldi Hæstiréttur að kröfurnar væru fyrndar. Frá kröfuréttarlegu sjónarmið er það rétt niðurstaða dómsins. Varðandi síðara tímabilið er vert að benda á það að í fyrri öryrkjadómi Hæstaréttar, voru skerðingarákvæði almannatryggingalaga talin andstæð stjórnarskránni. Þegar sú niðurstaða lá fyrir, þá þurfti löggjafinn að bregðast við henni með einhverjum hætti. Það komu ýmsar leiðir til greina, þó tvær sem skipta máli í þessu samhengi. Í fyrsta lagi var hægt að líta svo á dómurinn þýddi að engin gild skerðingarákvæði hefðu verið í gildi fyrir árin 1999 og 2000 og þannig þyrfti að beita meginreglunni um fulla tekjutryggingu fyrir það tímabil og greiða örykjum í hjúskap fulla tekjutryggingu vegna þeirra ára. Í öðru lagi kom til greina að endurskoða skerðingarákvæðin og draga úr skerðingunni aftur í tímann að því marki sem samræmdist stjórnarskránni, þótt það væri gert með síðartilkomnum lögum. Þessa síðari leið valdi nefndin sem undirbjó frumvarpið og síðar löggjafinn sjálfur og byggðist hún á þeirri fullvissu löggjafans að honum væri heimilt að skerða tekjutrygginguvegna tekna maka og sambúðaraðila, þótt það væri alveg óklárt af fyrri dómi Hæstaréttar hversu langt sú skerðing mætti ganga. Fyrir ákvörðun nefndarinnar og löggjafans hafi legið frambærileg lögfræðileg rök, þ.e. að löggjafinn hefði heimildir til að taka ákvarðanir sem mæla fyrir um skerðingu svolengi sem hún væri innan þeirra marka sem stjórnarskráin setur. Svo gerist það í Hæstarétti á fimmtudag, að dómurinn telur að fara hefði átt fyrri leiðina. Það er byggt á þeirri túlkun á fyrri dóminum, að örorkulífeyris þegar hafi átt rétt á fullri tekjutryggingu, þar sem ekki voru í gildi á árunum 1999 og 2000 nein skerðingarákvæði sem hægt var að beita. Úr þessu hafi ekki verið unnt að bæta með þeim afturvirka hætti sem fólst í lögunum frá 2001."
Davíð Þór segist hafa haft vissan skilning á ákvörðun nefndarinnar sem undirbjó hin umdeildu lög frá 2001. "Nú, þegar niðurstaða Hæstaréttar liggur hins vegar fyrir, er erfitt fyrir mig að segja fullum fetum að sjö hæstaréttardómarar hafi komist að rangri lögfræðilegri niðurstöðu. Ég treysti mér ekki til þess að taka svo stórt upp í mig. Ég lít þó þannig á að niðurstaðan í fyrri dóminum hafi ekki verið svo skýr og afdráttarlaus að það lægi í augum uppi hvernig ætti að bregðast við og ennfremur að rökin fyrir þeirri leið sem löggjafinn valdi hafi verið í alla staði frambærileg og forsvaranleg. Þeim hefur Hæstiréttur nú hafnað með rökum sem hann taldi betri og við það verði að una."
Heimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á bætur öryrkja
Davíð Þór vísar ennfremur til nýja dómsins þar sem segir m.a. að í fyrri dóminum komi ekkert fram sem gefi tilefni til þeirrar ályktunar að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar. "Þungamiðjan í gagnrýni á viðbrögð ríkisstjórnarinnar á sínum tíma laut að þessu atriði, en þá var því haldið fram að í dóminum fælist að óheimilt væri að skerða tekjutryggingu vegna tekna maka eða sambúðaraðila. Þessi rök voru einnig notuð í þessu nýja máli. Dómurinn staðfestir hins vegar að þetta er heimilt og það merkir væntanlega, sé horft til tímabilsins frá gildistöku laganna, að þessi skerðingarákvæði sem nú gilda, séu samrýmanleg stjórnarskránni."
Þótt ekki sé beinlínis dæmt um þetta í þessum nýja dómi veiti forsendur hans mjög sterka vísbendingu í þá átt. Davíð Þór er því efins um að túlka megi nýja dóminn sem mikinn sigur fyrir þá sem berjast fyrir félagslegum og efnahaglsegum mannréttindum. "Þessi dómur er byggður á eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar, en eignaréttindin eru talin til hinna klassísku borgaralegu réttinda. Þau hafa aldrei verið talin til hinna félagslegu réttinda, sem svo eru nefnd."
- - - - - - - - -
mbl.is
Forsíða
Frétt
Innlent | Morgunblaðið | 18.10.2003 | 5:30
„Hæstiréttur staðfestir að við höfðum rétt fyrir okkur"
Senda frétt
Leita í fréttum mbl.is
Fréttir vikunnar
Prenta frétt
Halldór Ásgrímsson utanríkisráðherra telur nýgenginn dóm Hæstaréttar í máli öryrkja gegn Tryggingastofnun mjög skýran og allt öðruvísi en fyrri öryrkjadóminn sem féll í desember 2000. "Hann var að mínu mati mjög óskýr og erfitt að ráða af honum hvernig ætti að bregðast við," segir Halldór. "Það var hins vegar niðurstaðan að setja löggjöf á grundvelli dómsins en ég tel að hæstaréttardómurinn núna staðfesti í öllum aðalatriðum að við höfum farið rétt að. Hann staðfestir að það hafi ekki verið rétt að greiða bætur vegna áranna 1994 til 1996 og hann staðfestir líka þá niðurstöðu okkar þá að það hafi verið rétt að greiða viðbótarbætur vegna áranna 1997 til 2000. Hann staðfestir einnig að löggjafinn hafi haft fulla heimild til að skerða greiðslur með tilliti til tekna maka. Það eina sem dómurinn fellst ekki á er að það hafi verið rétt að greiða bætur vegna 1999 og 2000 með öðrum hætti en vegna 1997 og 1998. Héraðsdómur hafði komist að annarri niðurstöðu. En þetta er dómur Hæstaréttar og við það verður að sjálfsögðu að búa."
Ummælin slitin úr öllu samhengi
Stjórnarandstæðingar hafa ítrekað rifjað upp ummæli Halldórs frá 17. janúar 2001 þegar þingið var að afgreiða hin umdeildu lög nr. 3/2001 um breytingu á lögum um almannatryggingar sem sett voru í kjölfar fyrri öryrkjadómsins. Sagði Halldór þá að í kjölfar dómsins hefðu verið viðhöfð vönduð vinnubrögð og nauðsynlegt væri að Alþingi færi nákvæmlega yfir málið og kallaði til lögfræðinga til að komast að raun um hvort ríkisstjórnin væri virkilega með það ætlunarverk að brjóta stjórnarskrána. Síðan sagði hann: "Ef það er niðurstaðan held ég að það sé ljóst að það þarf ekki bara einn ráðherra að segja af sér, heldur þurfi margir ráðherrar að segja af sér og trúlega öll ríkisstjórnin."
Spurður um hvernig hann líti á ummæli sín í dag í ljósi dómsins á fimmtudag, segir Halldór að þau hafi verið slitin úr öllu samhengi. "Stjórnarandstaðan hélt því fram á sínum tíma að við gætum ekkert annað gert en greiða fullar bætur án tillits til tekna maka alveg frá árinu 1994 og það væri óheimilt að taka tillit til tekna maka í framtíðinni. Við töldum að þetta væri rangt og Hæstiréttur hefur staðfest að við höfðum rétt fyrir okkur. Ég undrast þau ummæli að einhver geti ályktað sem svo að ríkisstjórn, hver svo sem hún er, ætli sér að brjóta stjórnarskrá vísvitandi. Ég held að það liggi alveg í augum uppi, að ef einhver ríkisstjórn gerir það vísvitandi þá er hún ekki hæf að stjórna landinu, frekar en stjórnarandstaðan sem vill brjóta stjórnarskrá vísvitandi er ekki heldur hæf til að vera í stjórnarandstöðu. En ég vil ekki ætla neinum slíka hluti og mér finnst að þetta sé umræða sem þurfi ekki að eiga sér stað. Mér finnst að menn séu komnir á afskaplega lágt plan."
Halldór telur að næstu skref hjá ríkisstjórninni verði þau að fara yfir dóminn og meta hvernig skuli uppfylla hann. "Ríkisstjórnin hefur gengið mjög fram í réttindamálum öryrkja og Öryrkjabandalagið hefur verið mjög ánægt með þá framvindu mála að undanförnu, þar sem ákveðið hefur verið að hækka verulega örrokubætur ungra öryrkja. Við höfum lagt á það áherslu að nota peningana fyrst og fremst til þeirrra sem þurfa á því að halda og það liggur augum uppi að þeir öryrkjar sem eiga maka sem hafa miklar tekjur eru í miklu betri stöðu heldur en þeir sem ekki búa við slíkar fjölskylduaðstæður. Að mínu mati eiga fjölskylduaðstæður að koma inn í mat á þessum málum ef menn almennt vilja að við notum peningana fyrst og fremt til að hjálpa þeim sem mest þurfa á því að halda."
- - - - - - - -
Innlent | 17.10.2003 | 13:37
Þung orð féllu í þingumræðu um öryrkjadóm
Pétur H. Blöndal og Össur Skarphéðinsson voru meðal þeirra sem tókust á um dóm Hæstaréttar á Alþingi í dag.
Senda frétt Leita í fréttum mbl.is
Fréttir vikunnar Prenta frétt
Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, hóf umræðu um viðbrögð ríkisstjórnarinnar við dómi Hæstaréttar frá í gær og sagði að niðurstaða réttarins væri ótvíræður ósigur fyrir ríkisstjórnina en um leið mikill sigur fyrir málstað Öryrkjabandalagsins. Öryrkjar hefðu árum saman þurft að að heyja baráttu fyrir dómstólum til að leita réttar síns og árum saman hefði ríkistjórnin reynt að komast hjá því að greiða öryrkjum það sem þeim bæri. Stjórnarandstaðan hefði hins vegar varað ríkisstjórnina við að hún væri röngu megin við línu réttlætisins og væri einnig að brjóta stjórnarskrá gagnvart öryrkjum.
Sagði Össur að Hæstiréttur hefði nú í annað sinn kveðið upp dóm, sem staðfesti að ríkisstjórnin hafi brotið stjórnarskrá gagnvart öryrkjum. Það hljóti að vera þungur baggi fyrir stjórnina að bera og hann léttist ekki, þegar það væri haft í huga að meðal annars hefði verið brotið mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. Og niðurstaða réttarins í gær væri í stuttu máli sú að ríkistjórnin hefði brotið gegn stjórnarskrárbundnum eignarrétti öryrkja.
Össur sagði að meginniðurstaða stjórnarandstöðunnar hefði á sínum tíma verið sú að lögin sem sett voru í janúar 2001 fælu í sér brot á stjórnarskrá og því ætti að vísa frumvarpinu frá. Eitt aðalatriðið í málflutningi stjórnarandstöðunnar hefði varðað afturvirknina og undir það sjónarmið hefði Hæstiréttur tekið í gær. Össur sagði að Hæstiréttur hefði að vísu tekið undir það með ríkisstjórninni að kröfur öryrkja vegna áranna 1994-1996 væru fyrndar. Hins vegar væri ekki óhugsandi að næsta skref öryrkja væri að fara með það atriði fyrir Mannréttindadómstól Evrópu.
Þá vísaði Össur til ummæla Halldórs Ásgrímssonar, utanríkisráðherra, við afgreiðslu laganna árið 2001, um að ef í ljós kæmi að ríkisstjórnin hefði brotið stjórnarskrána ætti ekki aðeins hann heldur öll ríkisstjórnin að segja af sér.
Málsástæðu um tekjutengingu vísað á bug
Davíð Oddsson, forsætisráðherra, sagði að Össuri væri mikið í mun að gleyma öllu sem hann hefði sagt þegar umrædd lög voru sett árið 2001. Davíð vísaði m.a. í ummæli Össurar á Alþingi, þegar rætt var um fyrri dóm Hæstaréttar, að rétturinn hefði talað skýrt og sagt að það bryti gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar að skerða tekjutengingu öryrkja vegna tekna maka. Hins vegar hefði hann aldrei minnst á afturvirknina.
Davíð vísaði síðan í dóm Hæstaréttar frá í gær, þar sem segir: „Ekkert í þeim dómi veitir tilefni til þeirrar ályktunar að löggjafanum sé óheimilt að láta tekjur maka hafa áhrif á tekjutryggingu öryrkja til skerðingar." Sagði Davíð að Hæstiréttur hefði því sent fullyrðingar Össurar öfugar ofan í kokið á honum og því væri von að það stíflaðist svolítið sem upp úr honum ætlaði að koma í ræðustólnum. Stóryrðin, gífuryrðin og svigurmælin sem stjórnarandstaðan hefði byggt á vegna þessa atriðis, um að ekki mætti tekjutengja með þessum hætti, hefðu því reynst orðin tóm. Einnig hefði meginmálsástæða stefnanda og lögmanns hans verið sú að þessi tekjutenging stæðist ekki stjórnarskrá. Hæstiréttur vísaði þessari málsástæðu hins vegar algerlega á bug. Davíð sagði að lögin sem sett voru 2001 stæðu því algerlega óbreytt hvað að framtíðinni snéri. Annað atriði, sem stjórnarandstaðan hefði gagnrýnt á sínum tíma, varðaði fyrningu krafna og Hæstiréttur tæki algerlega undir með ríkisstjórninni í því máli. Hæstiréttur vísaði hins vegar til ákvæðis um eignarrétt og teldi að í uppgjörinu við öryrkja hefði myndast tiltekinn eignarréttur.
Eins og ríkisstjórnin hefði stefnt stjórnarandstöðunni fyrir Hæstarétt og unnið
Steingrímur J. Sigfússon, formaður Vinstrihreyfingarinnar-græns framboðs, sagði að ósvífni forsætisráðherra í þessu máli yrði seint jöfnuð. Hér kæmi hann með stjórnarskrárbrotin á bakinu og talaði eins og ríkisstjórnin hefði stefnt stjórnarandstöðunni fyrir Hæstarétt og unnið málið.
Spurði Steingrímur hvað Davíð og ríkisstjórn hans þyrftu marga hæstaréttardóma á herðarnar um stjórnarskrárbrot, og það á öryrkjum, til að skammast sín. Sagði hann að sú lögfræði sem Davíð hefði flutt, um að hin efnislegu ákvæði laganna stæðust, væri mjög umdeilanleg því dómkröfurnar snéru að fortíðinni og uppgjöri á því sem liðið var þegar lögin tóku gildi 2001. Hæstiréttur hefði ekki lagt í að reka stjórnina til baka með fyrninguna en afturvirknin væri dæmd stjórnarskrárbrot. Rifjaði Steingrímur upp, að í umræðum um lagafrumvarpið 2001 hefði hann einmitt bent á þetta og sagði að það hefði verið þungamiðjan í málflutningi stjórnarandstæðinga margra hverra. Þá spurði Steingrímur hvort það væri innstæðulaust loforð, sem Halldór Ásgrímsson hefði gefið um að ríkisstjórnin segði af sér í ljós kæmi að hún tapaði málinu aftur í Hæstarétti.
Réttmæti laganna staðfest
Árni Magnússon, félagsmálaráðherra, sagði að meginatriði málsins væri að Hæstiréttur hefði staðfest réttmæti laganna frá 2001 í öllu því sem mestu máli skipti og snerti framtíðarskipan málsins þótt uppgjör fyrir tiltekið tímabil aftur í tímann hefði átt að vera með öðrum hætti en var. Fyrst og fremst hefði verið deilt um það hvort í dómi Hæstaréttar árið 2000 fælist bann við að tengja örorkubætur við tekjur maka lífeyrisþega. Í dómnum sem féll í gær væri skýrt kveðið á um að það væri heimilt og í því fælist staðfesting á því að lögin frá 2001 uppfylli kröfur stjórnarskrár varðandi skerðingu á lífeyri vegna tekjuöflunar maka. Þetta hefði verið langþýðingarmesta atriðið, sem fjallað var um í málinu.
Árni sagði að vitnað hefði verið til orða Halldórs Ásgrímssonar og dregnar þær ályktanir að Halldór og jafnvel ríkistjórnin öll ætti að segja af sér. Vitnaði Árni í eftirfarandi orð Halldórs: „Ég tel að hér hafi verið viðhöfð vönduð vinnubrögð og ég tel afskaplega nauðsynlegt að Alþingi fari mjög vandlega yfir þetta mál og kalli til lögfræðinga og ýmsa aðra til að komast að raun um hvort það geti virkilega verið að ríkisstjórnin sé með það ætlunarverk að halda áfram að brjóta stjórnarskrána. Ef það yrði niðurstaðan þá held ég að ljóst sé að ekki bara einn ráðherra þyrfti að segja af sér, ég held að þá þyrftu ansi margir ráðherrar að segja af sér og trúlega öll ríkisstjórnin, ef ríkisstjórnin verður uppvís að því að hún ætli sér vísvitandi að halda áfram að brjóta stjórnarskrá og vísvitandi ætli ríkisstjórnin sér ekki að uppfylla dóm Hæstaréttar. Auðvitað dettur engum manni þetta í hug."
Árni spurði hvort einhverjum dytti í hug, eftir að hafa heyrt þessa tilvitnun, að halda því fram að utanríkisráðherra eigi að segja af sér.
Frumvarpið óþinglegt
Guðjón A. Kristjánsson, formaður Frjálslynda flokksins, sagði að stjórnarandstaðan hefði á sínum tíma verið sannfærð um, að niðurstaða ríkisstjórnarinnar um framkvæmd dómsins væri röng og brot á stjórnarskránni. Nú væri komið á daginn að þetta væri rétt. Formenn stjórnarandstöðuflokkanna hefðu skrifað bréf til Halldórs Blöndals, forseta þingsins, þar sem lýst var þeirri skoðun frumvarpið sem síðar var samþykkt, væri óþinglegt þar sem það hryndi dómi Hæstaréttar sem byggði á stjórnarskrá lýðveldisins. Fráleitt væri að leggja fram frumvarp á Alþingi sem innihéldi ákvæði sem bryti gegn stjórnarskrána.
Niðurstaðan varð hins vegar sú að þetta bréf ætti ekki við rök að styðjast. Meirihluti þingsins hefði því keyrt málið áfram í villu síns vegar.
Fordæmalaust í íslenskri réttarsögu
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, sagði þetta mál fordæmalaust í íslenskri réttarsögu og sögu Alþingis. Ríkisstjórnin hefði orðið uppvís að því í tvígang að brjóta stjórnarskrá í sama málinu, í annað skiptið gegn mannréttindaákvæðinu og hitt skiptið gegn eignarréttarákvæðinu. Raunar hefði ríkisstjórnin verið dæmd í þrígang í þessu máli því Öryrkjabandalagið hefði einnig þurft að sækja rétt sinn til dómstóla að fá að sjá minnisblað sem fylgdi skipan sérfræðinefndar sem samdi lagafrumvarp sem nú hefði verið dæmt sem ólög.
Ingibjörg Sólrún sagði að ríkisstjórnin hefði brotið lög í þrígang og nú segðu stjórnarþingmenn: Við borgum bara til baka og þá erum við laus allra mála. Ingibjörg sagði hins vegar að það væri ekki svo því þetta væri áfellisdómur yfir ríkisstjórninni og meirihlutanum sem hún styddist við.
Ingibjörg sagði einnig að ríkisstjórnin gæti ekki skýlt sér á bak við það að hún hafi ekki vitað hvað hún var að gera. „Þetta var einbeittur brotavilji sem endurspeglast í þessari lagasetningu," sagði Ingibjörg og sagði að ríkisstjórnin hefði ítrekað verið vöruð við, m.a. af stjórnarandstæðingum á Alþingi.
Ingibjörg Sólrún sagði síðar í að ríkisstjórnin hefði brotið vísvitandi gegn stjórnarskránni og þá sló Halldór Blöndal í bjöllu sína og sagði að ummælin væru óþingleg. Ingibjörg Sólrún mótmælti og sagði að þetta væri sitt mat þar sem ríkisstjórnin hefði verið vöruð við því að um væri að ræða stjórnarskrárbrot og sagðist Ingibjörg telja, að þegar menn gengju engu að síður fram eins og þeir gerðu á þeim tíma, þá sé um eindreginn brotavilja að ræða og menn væru að gera það sem þeir gerðu vitandi vits. Halldór sagði að þessi skýring væri fullgild en bað menn um að gæta orða sinna.
Geir H. Haarde, fjármálaráðherra, sagði að stundum væri eins og þingmönnum væri ekki sjálfrátt í málflutningi sínum og spurði hverjum dytti í hug, að þingmenn, ráðherrar eða ríkisstjórn ætli sér vísvitandi að brjóta stjórnarskrána. „Gera menn sér ekki grein fyrir því hvílíkar ásakanir er um að tefla," sagði Geir. Hann sagði að það sem upp úr stæði eftir dóm Hæstaréttar væri að ekki þurfi að breyta lögunum frá 2001.
- - - - - - - - -
Lagasetningin í janúar 2001 uppfyllti allar efniskröfur stjórnarskrárinnar
Senda frétt
Leita í fréttum mbl.is
Fréttir vikunnar
Prenta frétt
"ÞAÐ er ljóst að í dómsforsendunum er fallist á viðbrögðin við dóminum frá í desember árið 2000 í öllu því sem þá var mest deilt um," segir Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmaður um dóm Hæstaréttar í gær en Jón Steinar var formaður sérfræðinganefndar sem forsætisráðherra skipaði í kjölfar öryrkjadómsins í desember 2000 til að fara yfir dóminn og gera tillögur um viðbrögð við honum.
Jón Steinar bendir á að því hafi verið haldið fram á sínum tíma að í dómnum frá 19. desember 2000 hafi falist að óheimilt væri að skerða örorkulífeyri vegna tekjuöflunar maka. "Í forsendum dóms Hæstaréttar núna kemur það alveg skýrt í ljós að þessi skoðun fékk ekki staðist. Það er m.a.s. lögð sérstök áhersla á það í niðurlagi 3. kafla dómsins, þar sem segir að ekkert í forsendum dómsins hafi veitt tilefni til þeirrar ályktunar," segir hann.
Staðfest að eldri kröfur en fjögurra ára teljast fyrndar
"Í þessum dómi felst líka alveg örugglega sú afstaða að lagasetningin í janúar 2001 uppfyllti og uppfyllir allar efnislegar kröfur stjórnarskrárinnar. Það er alveg skýrt í þessum dómi.
Það er líka ljóst að í þessum dómi fæst staðfesting á því að eldri kröfur en fjögurra ára teljast fyrndar eins og starfshópurinn taldi," segir hann.
Hæstiréttur kemst á hinn bóginn að þeirri niðurstöðu að öryrkjunum sem um ræðir beri óskertur örorkulífeyrir fyrir tímabilið 1999 og 2000. Um þessa niðurstöðu segir Jón Steinar: "Þegar starfshópurinn hafði greint hvaða efnislegar kröfur fólust í dóminum frá því í desember árið 2000, þ.e. að skerðingin mætti ekki vera meiri en svo að ákveðnu lágmarki yrði náð hjá hverjum öryrkja, þá hugaði starfshópurinn að því hvað þyrfti að gera aftur í tímann til þess að verða við þessari kröfu. Starfshópurinn taldi að eðlilegt væri að bæta aftur í tímann eftir sömu reglu og gilda átti til framtíðar. Rökin fyrir þessu voru auðvitað þau, að ástæðan fyrir því að Hæstiréttur hafði ekki talið skerðinguna standast var efnisleg ástæða, sem laut að því hversu háar örorkubæturnar áttu að vera. Það blasti auðvitað við og er í samræmi við allar hefðbundnar kenningar í lögfræði, að þegar Hæstiréttur hefur á efnislegum forsendum komist að þeirri niðurstöðu, að einhver lög standist ekki, þá yrði fullnægt þeirri kröfu um efnislegan rétt sem var notuð sem forsenda fyrir því að telja að lögin stæðust ekki."
Mjög á óvart ef rétturinn telur sig hafa fellt hluta lagaákvæðis úr gildi
"Það sem kemur núna mjög á óvart við þennan þátt í dómi Hæstaréttar er, að það er eins og rétturinn telji sig hafa fellt úr gildi síðari hluta lagaákvæðisins í 17. grein almannatryggingarlaganna sem fjallar um skerðinguna og eftir að það ákvæði hefði verið fellt úr gildi eigi öryrkjar rétt á óskertum örorkulífeyri samkvæmt upphafsákvæði 17. greinar. Ef þessi hugsanagangur gengur upp er eins og dómstólar felli lagagreinar úr gildi með þessum hætti. Það hef ég aldrei heyrt áður. Það er jafnan þannig að ef dómstóll telur að lög fari í bága við stjórnarskrána, vegna þess að einhver efnisréttur sé ekki tryggður, þá falla lögin ekki úr gildi við það, heldur hafa þau áfram gildi, með þeirri efnislegu takmörkun sem felst í dómi réttarins. Ég verð að játa að ég sá það ekki fyrir að íslenskir dómarar, og þaðan af síður sjö saman, gætu komist að þeirri niðurstöðu að Hæstiréttur hefði með fyrri dómi sínum fellt lagaákvæðið úr gildi.
Hugsum okkur sem hliðstæðu að í lögunum frá 1998 hefði verið kveðið á um skerðinguna á þann hátt að það ætti að skerða hjá hverjum einstaklingi um 50 þúsund krónur. Hugsum okkur svo að í dómi Hæstaréttar hefði verið sagt að það stæðist ekki að skerða um 50 þúsund heldur mætti ekki skerða nema um 30 þúsund krónur. Hvað hefðum við þá gert? Þá hefðum við auðvitað hlaupið til og borgað öryrkjunum þær 20 þúsund kr. sem voru umfram heimila skerðingu. Í þessum dómi Hæstaréttar núna felst að það hefði ekki verið nóg, heldur hefði þurft að borga allar 50 þúsund krónurnar.
Ég undrast þessa niðurstöðu og mér hugkvæmdist það ekki að niðurstaða af þessu tagi gæti orðið ofan á í málinu, enda voru allir sem að málinu unnu á sínum tíma að sjálfsögðu að freista þess að uppfylla þær kröfur, sem þeir töldu að fælist í dómi Hæstaréttar frá í desember árið 2000."
- - - - - - - -
ruv.is:
www.ruv.is » Fréttavefur
20.10.2003 12:26
Öryrkjadómur: Þarf nýtt dómsmál
Eiríkur Tómasson, prófessor við Háskóla Íslands, segir að höfða þurfi nýtt dómsmál til að fá það á hreint hvort lög frá árinu 2001 um að skerða örorkubætur vegna tekna maka, standist stjórnarskrána frá gildistöku. Nýr dómur Hæstaréttar taki ekki af skarið um það.
Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að öryrki í hjúskap ætti að fá fullar bætur árin, 1990-2000 ekki hefði mátt skerða bæturnar vegna þess að lagaákvæði um skerðinguna hefðu verið í andstöðu við stjórnarskrána, of langt hefði verið gengið í að minnka bæturnar vegna tekna maka. Lagaákvæðið í heild væri ónothæft og þó dregið hefði verið úr skerðingunni með nýjum lögum fyrir tveimur árum, mætti ekki láta þau gilda afturvirkt í tvö ár, það stríddi gegn eignarréttarákvæðum stjórnarskrárinnar að taka þennan rétt af fólki.
Eiríkur Tómasson segir það koma á óvart að Hæstiréttur víki lagaákvæðinu alveg til hliðar með þessum hætti, ómerki það í raun. Finna megi ýmis rök fyrir þeirri leið sem farin var með lagasetningunni fyrir tveimur árum, að nota lagaákvæðið með þeim takmörkunum sem talin voru felast í fyrri dómi Hæstaréttar, ganga eins langt í skerðingunni og talið var mögulegt samkvæmt dóminum. Þessi leið væri meira í samræmi við viðteknar venjur en hitt bæri á að líta að þetta væri í fyrsta skipti sem Hæstiréttur þyrfti að leysa úr ágreiningi um það hvernig bæri að skýra réttaráhrif dóms þar sem lög væru talin í andstöðu við stjórnarskrána. Eiríkur segir að með nýja dómnum slái Hæstiréttur því föstu að heimilt sé að skerða örorkubætur vegna tekna maka upp að vissu marki.
- - - - - - -