til_lagadeildar

Bréf til lagadeildar

::Aðalsíða::

Greinagerð með erindi til skrifstofu lagadeildar varðandi jóla­próf í Almennri lög­fræði 21. des. 2002.

Umsjónarkennari námskeiðsins Almenn lögfræði og höfundur 75% prófsins var Skúli Magnússon kennari við lagadeild. Prófdómari sem fengin var til að yfirfara spurningar og fyrirgjöf fyrir þær á prófinu var Aðalheiður Jóhannsdóttir samkennari Skúla við laga­deild.

Prófið var þriggja klukkustunda langt og að mínu mati sanngjarnt þegar á heildina er litið og gerði þær kröfur til þekkingar, nákvæmni og yfirsýnar próftaka sem eðlilegt má telja. Frá því voru þó alvarleg frávik.

Þann 14. feb. 2003 var haldin prófsýning vegna prófsins. Efni erindisins var þar komið á framfæri við kennara en féll í grýttan jarðveg.

Það athugist að allar leturbreytingar, yfirstrikanir og undirstrikanir þessa erindis eru gerðar af undirrituðum nema annað sé tekið fram.

Í prófinu höfðu krossaspurningar 40% vægi. Dregin voru frá 0,25 stig fyrir að svara krossi rangt en 1 stig gefið fyrir að svara krossi rétt (prófið var að sögn 100 stig).

Stærstur hluti umrædds prófs var að mínu mati almennur, framkvæmanlegur og skiljan­legur. Til krossahluta þess var þó ekki vandað nógu vel og tek ég hér tvö dæmi því til áréttingar. Þau er mér þóttu keyra um þverbak. Ennfremur var yfirferð skrif­legum hluta prófsins í nokkrum atriðum alvarlega ábótavant. Ekki er jafn auðvelt að koma því til skila í stuttri greinagerð sem þessari.

1. Athugasemdir

Spurning 31 á prófinu hljóðaði svo:

Eftirfarandi lög öðlast ekki gildi fyrr en þau hafa verið samþykkt við þjóðaratvæðagreiðslu:

• 1. Lög sem mæla fyrir um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.

  2. Lög sem mæla fyrir um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eða kirkjuskipan ríkisins.

  3. Lög sem mæla fyrir um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, kirkjuskipan ríkisins eða lög sem forseti synjar staðfestingar.

  4. Lög sem mæla fyrir um breytingu á kirkjuskipan ríkisins og lög sem forseti synjar staðfestingar.

  5. Lög um aðild íslenska ríkisins að Evrópusambandinu (ESB)

Það þarf ekki að hafa um það nein orð að við þessari spurningu er ekki boðið upp á réttan valmöguleika. Í yfirferð yfir prófið var þó gefið rétt fyrir að velja lið d. Þeir sem völdu aðra valmöguleika voru dregnir niður um 0,25 í einkunn fyrir það.

Til hliðsjónar við þetta dæmi, þótt ég telji það óþarft, læt ég fylgja 26. gr. l. nr. 33/­1944:

Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.

Það þarf enga lögfræðimenntun til að sjá að d-liður spurningarinnar, sem nemendum var gefið rétt fyrir að merkja við, er á skjön við þessa grein stjórnarskrár lýðveldisins Íslands.

Er Skúli Magnússon var, á prófsýningu, inntur eftir því hvernig á því stæði að þessari spurningu væri svona háttað, sagði hann að “kannski” væri þarna um að ræða “pínu­litla ónákvæmni”[sic]. Ég spurði hann hvort hann teldi það rétt að lög sem forseti Íslands neitaði staðfestingar öðluðust ekki gildi fyrr en þau hefðu verið samþykkt við þjóðar­at­kvæða­greiðslu, svaraði hann því hvorki játandi né neitandi en hélt því fram að d-liður væri sá valmöguleiki sem helst kæmi til greina af þessum 5.

Ennfremur benti hann á að fleiri nemendur hefðu valið þann lið heldur en nokkurn hinna, því væri ekki ástæða til að gefa þeim rétt fyrir sem valið höfðu aðra pínulítið ónákvæma liði eða hafði fundist réttast að velja ekki neinn ónákvæmann lið.

• • Spurning 25 hljóðaði svo:

Hugmyndin um réttarríkið:

• 1. Lýtur að því að lögin hafi bæði ákveðin formleg einkenni (séu almenn, framkvæmanleg, skýr og skiljanleg, aðgengileg og framvirk) og efnisleg einkenni (réttlát og góð).

  2. Lýtur fyrst og fremst að því að lögin hafi ákveðin formleg einkenni (séu almenn, framkvæmanleg, skýr og skiljan­leg, aðgengileg og framvirk).

  3. Lýtur alfarið að efni laganna, þ.e. Að þau séu réttlát, sanngjörn og hallkvæm.

  4. Lýtur að því að lögin séu vel samin og virt af samfélaginu.

  5. Öll framangreind svör eru rétt

Próftökum sem völdu lið b í þessari spurningu var gefið rétt fyrir. Ekki fer mikið fyrir Réttarríkishugmyndinni í huga hins almenna borgara, en þeir sem hafa kynnt sér hana vita að ekki er einhugur um merkingu hennar í vestrænni lögfræði. Því er eins farið í lagadeild Háskólans og endurspeglar námsefni 1. árs nema það.

Eftirfarandi eru útdrættir úr einni kennslubók námskeiðisins, Um Lög og Lögfræði, eftir Sigurð Líndal.

Á bls. 55 stendur:

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið má segja að lögstjórnar- eða réttar­ríkis­hug­takið hafi tvíþætta merkingu, formlega og efnislega

Á bls. 57 stendur:

Innan alþjóðasamtaka lögfræðinga hefur verið lögð áherzla á efnislegt réttar­ríkis­hugtak.

Á þessum nótum er öll umfjöllun bókarinnar um réttarríkishugmyndina.

Í greininni “...einungis eftir lögunum” eftir Ragnar Aðalsteinsson hrl., Úlfljóti, 4. tbl. 2000, bls. 569 (585 og áfram), en í henni víkur hann m.a. að Réttar­ríkinu og umfjöllun um það í skýrslu sem Skúli Magnússon átti þátt í að semja, stendur m.a. eftirfarandi:

Réttarríkishugtakið er byggt á viðhorfum um að ríkisvaldið sé takmarkað og bundið af eigin lögum og af mannréttindum. Hið fyrrnefnda felur í sér formlegt innihald og hið síðara efnislegt.

[...]

Í [skýrslu forsætisráðherra til Alþingis 99-00] segir að í henni sé lagður þröngur skilningur í réttarríkishugtakið í stað þess að láta það ná yfir það ástand þegar lögin eru almennt góð og réttlát.

[...]

Ekki verður betur séð en í skýrslunni sé annaðhvort um mótsagnir að ræða eða of djúpt tekið í árinni með því að segja að skýrslan byggi á svo þrögu og formlegu réttarríki[s]hugtaki sem að framan segir. Þótt í öðru orðinu sé lagt upp með réttarríkishugtak án siðferðis- og rétt­lætis­inntaks, þá er í hinu orðinu vikið að mikilvægi siðferðis og réttlætis í skýrslunni. Gildistómt réttar­ríkishugtak á sér a.m.k. fáa formælendur nú á dögum.

[Innskot, okt. 2003: ég sendi Ragnari frumrit af þessari greinagerð áður en ég sendi hana til ET, þar sem ég spurði hann hvort ég mætti vitna í ofangreinda grein hans. Tók hann vel í það. Minntist hann á það á málþingi lagadeildar þann 20. okt. sl., er hann var að brýna fyrir nemendum að vera gagnrýnir í hugsun.]

Skúli Magnússon virðist vera á öðru máli þótt ekki sé fullkomnlega ljóst hver afstaða hans sé. Í grein í Tímariti Lögfræðinga, 2. árg. 2001, bls. 107 (113), skrifar hann [feitletrun er hans]:

Réttarríki lýtur hins vegar að meginstefnu ekki að því hvers efnis lögin eigi að vera heldur mælir fyrir um að lög skuli hafa ákveðna formlega eiginleika.

Aftur á móti segir í glósum hans frá því fyrr í vetur:

Í þessum glósum (afrituðum beint úr PowerPoint fyrirlestri sem nemendum var boðið að sækja sér á vefsvæði kennara, áður en fjallað var um efnið í tíma) er fullyrt berum orðum að hugmyndin um Rr. lúti ekki að efni laga.

Í greininni Um lögtækni, einnig eftir Skúla Magnússon, bls. 511 til 522 í afmælisriti Sigurðar Líndal (Líndælu) sem út kom árið 2001 er gerður sá fyrirvari í neðanmálsgrein (bls 518) við umfjöllun um Réttarríkið, að þröngur skilningur á hugtakinu sé lagður til grund­vallar í greininni. Sami fyrirvari var ekki gefinn próftökum í prófinu í desember.

Eins og sjá má af þessum stuttu útdráttum var 1. árs laganemum í raun boðið upp á þrjár skilgreiningar á hugmyndinni um Réttar­ríkið í nútíma lögfræði nú í vetur:

• 1. Almenn skilgreining, tvenns konar merking (efnisleg og formleg), sbr. kennslubók, grein Ragnars Aðalsteinssonar o.fl. heimildir.

• • a-liður samræmist þessari skilgreiningu. Fyrir að velja hann voru dregin 0,25 stig af heildareinkunn nemenda.

• 1. Þröng skilgreining, önnur merkingin (formleg) tekin fram yfir hina (efnislega), sbr. greinar Skúla Magnússonar í TL og í Líndælu.

• • b-liður samræmist þessari skilgreiningu. Fyrir að velja hann var gefið 1 stig.

• 1. Einhlít skilgreining, aðeins ein merking (formleg), sbr. glósur Skúla Magnússonar útgefnum í vetur, aðgengilegum á vefsvæði hans hi.is/~skulimag.

• • Ekki var við spurninguna boðið upp á valmöguleika sem samrýmist þessari skilgreiningu.

Á prófsýningu benti ég Skúla Magnússyni á þessi mistök. Hann svaraði því svo að það ætti að vera “öllum ljóst að b-liður er réttur sem hafa farið yfir námsefnið eða glærur” [sic], spurði hann síðan strax hvort einhverjar fleiri spurningar væru vegna krossanna, greip ég þá fram í fyrir honum og las fyrir hann útdrátt úr bók Sigurður, einnig las ég fyrir hann af hans eigin glósum, sjá hér að ofan. Virtist hann gera sér grein fyrir því að fullyrðing hans stæðist ekki og hélt því þá fram að ef Sigurður væri persónulega spurður út í þetta, myndi hann játast undir skoðun Skúla á hugmyndinni um Réttar­ríkið, þetta væri hin útbreidda skoðun meðal lögfræðinga. Spurði ég hann þá hvort hann kannaðist við skrif Ragnars Aðalsteinssonar og skoðanir hans á hugmyndinni um réttarríkið (enda tekur Ragnar sterkari afstöðu en Sigurður til tvíþætts Rr., þótt báðir séu þeir að því mér sýnist nokkuð sammála í þeim efnum). Áður en ég náði að ljúka setningunni flýtti Skúli sér að segja að ef nemendur vildu ræða um lögfræðileg álitaefni skyldu þeir mæta í tíma í heim­speki­legum for­spjallsvísindum þar sem hægt væri að kryfja slík umræðuefni til mergjar, spurði hann svo salinn hvort einhverjar fleiri spurningar lægju fyrir um prófið. Lauk þar orðaskiptum okkar.

Í krossahluta prófsins var nokkuð um að hlutunum væri snúið á hvolf þannig að hvorki voru spurningar væru rétt upp byggðar né rétt unnið úr svörunum. Slíkt tel ég ekki eiga að fyrir­finnast í akademsísku umhverfi. Sú afstaða kennara að gera ekki gangskör til að leiðrétta þetta þegar á er bent finnst mér þó sínu verri. Er slíkt ekki heillvænlegt fyrir framtíð lagadeildarinnar, vilji hún áfram vera fremst á sínu sviði hér á landi, ef slíkt er látið viðgangast af hennar hálfu.

2. Endurskoðunar er þörf

Reynsla mín af Skúla Magnússyni sem kennara og leiðbeinanda er ágæt. Vinnubrögð hans við kennsluna eru skipulögð og öguð. Honum tekst ágætlega að vekja áhuga nemenda á faginu og kveikja þann neista áhuga og lifandi hugsunar sem þörf er á í fram­sæknu háskólanámi. Hlutverki kennara hefur verið lýst þannig að það felist í því að örva nemendur, hvetja þá og leiðbeina. Í því hlutverki hefur mér hingað til þótt Skúli nokkuð góður, nema kannski á prófsýningum, enda fylgja þeim oft nokkuð álag.

Átti ég ekki von á öðru en að hann tæki því vel að vera bent á þessar villur sem orðið höfðu við gerð og yfirferð umrædds prófs. Hann væri fræðimaður sem sífellt leitaðist eftir því að bæta sig, enda hefur mér þótt sem hann aðhylltist gagnrýna hugsun á sem flestum sviðum. Sú varð ekki raunin.

Skúli tjáði mér í tölvupósti þann 23. jan. sl., eftir að ég benti honum á nokkur atriði sem ég taldi aflaga hafa farið í prófinu, að þar sem prófdómari hefði þegar farið yfir prófið væri mér ekki unnt að kæra það “samkvæmt reglum háskólans”. Ennfremur tjáði hann mér að ef í ljós kæmu einhverjar augljósar villur í prófinu þá yrðu þær leiðréttar.

Á prófsýningu voru þessar augljósu villur, sem borist höfðu kennara til eyrna mörgum vikum áður, ekki leið­réttar, þrátt fyrir að nemendur hafi aftur vakið máls á þeim aftur þar. Því sé ég mér ekki annað fært en að skrifa þetta erindi til lagadeildar Háskóla Íslands, í von um forsvarsmenn hennar, sem handhafar úrslitaúrskurðarvalds innan deildar­innar taki málið upp á sínar hendur.

[innskot, okt. 2003: Skúli sendi 1. árs nemendum tölvupóst 2 dögum eftir að þessi greinagerð barst ET þar sem hann tilkynnti að spurning 31 hefði verið felld niður vegna ummæla á prófsýningu, allir fengu rétt fyrir hana]

Þau mistök sem ég bendi hér á eru ekki þau einu sem ég hef orðið var við, en til þess að hafa erindið ekki of langt bendi á þau auðsjáanlegustu. Augljóslega þarf að mínu mati að taka prófið og yfirferð þess til gagngerrar endurskoðunar. Tel ég að rétt væri að valinn yrði óháður aðili, sem ekki er starfandi kennari í lagadeild og helst einhvern sem hefur reynslu af prófdómarastörfum til að ganga í það verk sem allra fyrst.

Frekari athugasemdir við krossahluta prófsins sem og við réttmæti einkunnargjafar fyrir skrif­lega hlutann get ég tekið saman og sent hinum nýja prófdómara kæri hann sig um það.

[Innskot, okt. 2003: Eiríkur ákvað að prófið yrði ekki tekið til gagngerrar endurskoðunar]

::Aðalsíða::