jalloh

Jalloh gegn Þýskalandi

dómur mannréttindadómstóls Evrópu 11. júlí 2006

Eftirfarandi eru valdir kaflar úr meistararitgerð við lagadeild HÍ 2007, Sönnunarfærsla og sönnunarmat sem þáttur í réttlátri málsmeðferð í skilningi 6.gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.

Jalloh

Jalloh hafði verið handtekinn grunaður um að hafa í fórum sínum fíkniefni, en óein­kenn­is­­­klæddir lög­reglu­­menn höfðu séð hann rétta fólki poka úr munni sér í skiptum fyrir pen­inga. Við hand­tökuna gleypti hann poka, sem seinna kom í ljós að innihélt 0,2 g af kókaíni. Til að flýta fyrir rannsókn málsins var ákveðið að læknir yrði fenginn til að framkalla uppköst hjá hinum grunaða, til þess að heimta pokann úr maga hans. Var hinn grunaði svo ósam­vinnu­­þýður að ástæða þótti til að fá fjóra lögreglumenn til að halda honum, á meðan læknir þröngvaði leiðslu í gegnum nef hans og kom þannig saltlausn og upp­sölu­lyfi í maga. Hlutust við aðfarirnar bæði áverkar og veikindi að sögn Jalloh. Þýskir dómstólar töldu, þrátt fyrir mótmæli sakbornings, að sönnunar­gagnið væri löglegt og að nota mætti það í sakamáli gegn honum, og var hann síðar dæmdur sekur fyrir fíkniefnasölu.

Í dómi Mannréttindadómstólsins var m.a. skoðað hvernig litið er á aðferðir á borð við þá sem notuð var af þýsku rannsóknaraðilunum, í aðildarríkjum Evrópuráðsins og Banda­­­­ríkjunum. Reyndust mjög fá ríki heimila aðferðir sem þessar við að ná fíkni­efnum úr iðrum sakborninga. Komst dómstóllinn að þeirri niðurstöðu, með 10 at­kvæðum gegn 7, að þær aðferðir sem notaðar voru við að koma höndum yfir fíkniefnin hafi ekki verið rétt­­lætan­legar og brotið hafi verið með þeim gegn banni 3. gr. Mann­rétt­inda­­sáttmálans við ó­mann­úðlegri og vanvirðandi meðferð.[1]

Kærandi hélt því fram að með því að sakfelling hans byggði eingöngu á sönnunar­gagni sem aflað var með aðferðum sem voru í andstöðu við 3. gr. Mannréttindasátt­mál­ans[2], hefði verið brotið gegn rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 6. gr. sátt­mál­ans. Meðal annars voru þær röksemdir settar fram að það að ráðskast með lík­ams­­starf­semi kæranda gegn hans vilja og nema þannig sönnunargagn úr líkama hans, hafi verið sambærilegt við að þvinga fram játningu með sannleikslyfi, aðferð sem var bönnuð sam­kvæmt þýskum réttarfarslögum.[3] Dómstóllinn endurtók útskýringu sína á eigin vald­bærni, sem m.a. kom fram í Schenk, Khan og P.G. og J.H, og sagði spurn­inguna sem fyrir lægi vera hvort málsmeðferðin í heild hafi verið réttlát. Þar þyrfti að gefa því gaum hvort rétt­­indi sakbornings hafi verið virt, sérstaklega hvort tækifæri hafi verið fyrir hendi til að ve­­­fengja áreiðanleika sönnunargagnanna og leggjast gegn notkun þeirra í málinu. Jafn­framt þyrftu „gæði sönnunargagnanna að vera tekin til athugunar, þar á meðal hvort að­stæður við öflun þeirra valdi vafa um áreiðanleika og óbrigðulleika þeirra.“[4] Sagði dóm­stóll­inn að þrátt fyrir að rétturinn til réttlátrar máls­með­ferðar tæki til allra sakamála án til­lits til þess brots sem til umfjöllunar væri, mætti við mat á því hvort rétturinn hafi verið virtur vega saman hagsmuni almenn­ings af því að rann­­saka og refsa fyrir einstök brot annars vegar og hins vegar hagsmuni einstaklings af því að sönn­unar­­gögnum gegn honum sé aflað með löglegum hætti. Við þetta bætti dóm­stóllinn:

„Hins vegar geta hagsmunir almennings ekki réttlætt aðgerðir sem gera að engu undirstöðu réttinda kær­anda til að taka til varna, að meðtöldum réttinum til þess að fella ekki á sig sök sem tryggður er í 6. gr. sáttmálans.“[5]

Reifaði dómstóllinn meginregluna um réttinn til að fella ekki á sig sök og til þagnar, en það væri alþjóðlega viðurkennd meginregla sem væri grundvallarstoð réttlátrar máls­með­ferðar samkvæmt 6. gr. sáttmálans, hvers grunnforsenda væri m.a. að vernda sak­born­ing gegn óeðlilegri þvingun yfirvalda. Rétturinn til að fella ekki á sig sök gerði ráð fyrir því að „ákæruvald í sakamáli leitist við að sanna mál gegn sakborningi án þess að reiða sig á sönnunargögn sem aflað er með þvingunum eða kúgunum gegn vilja sak­born­ings“.[6] Dómstóllinn benti hins vegar á að rétturinn til að fella ekki á sig sök tæki einkum til þess að virt væri ósk sakbornings um að þegja. Rétturinn tæki ekki til notkunar á gögnum sem aflað væri með þvingunaraðferðum, væri tilvist slíkra gagna óháð vilja sak­born­ings, á borð við skjöl sem aflað væri með heimild dómara og öndunar-, hár-, blóð-, radd- og lífsýni.[7]

Um sönnunargögn sem aflað er í trássi við ákvæði 3. gr. sáttmálans sagði dóm­stóll­inn það vera álit sitt að:

„sönnunargögn sem benda til sektar – hvort sem þau eru í formi játningar eða raun­veruleg sönnunar­gögn – sem fengin eru með ofbeldi eða misþyrmingu eða annarskonar meðferð sem hefur einkenni pynd­inga – ætti aldrei að styðjast við sem sönnun fyrir sekt fórnarlambs, án tillits til sönnunargildis þeirra. Allar aðrar niðurstöður myndu einungis gegna því hlutverki að lögleyfa óbeint þess konar fram­ferði sem höfundar 3. gr. sáttmálans leituðust eftir að banna eða, eins og svo vel var orðað í dómi Hæsta­réttar Bandaríkjanna í Rochin málinu [...], að „skjóta skjólhúsi laganna yfir harðýgi“.“[8]

Í sömu andrá vísaði dómstóllinn til 15. gr. samnings SÞ gegn pyndingum og annarri grimm­i­legri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, þar sem segir:

„Hvert aðildarríki skal tryggja að engin yfirlýsing sem reynst hefur verið fengin með pyndingum sé notuð sem sönnunargagn við meðferð máls, nema gegn þeim sem sakaður er um pyndingar til sönn­unar því að yfirlýsingin hafi verið veitt.“

Því næst leit dómstóllinn til sönnunargagna sem aflað er með broti gegn 3. gr., án þess að það brot nái þeim alvarleika að teljast til pyndinga:

„Enda þótt meðferðin sem kærandi þurfti að þola hafi ekki náð því stigi sem pyndingar þurfa að ná, náði hún, undir þeim kringumstæðum sem um ræðir, því lágmarks stigi alvarleika sem fellur undir gild­is­svið banns 3. gr. Ekki er hægt að útiloka að á grundvelli staðreynda einstaks máls verði notkun sönn­unargagna sem aflað er með vísvitandi illri meðferð sem ekki er á því stigi að teljast pyndingar talin gera málsmeðferð fórnar­lambsins óréttláta, burtséð frá alvarleika meints afbrots, vægi sönn­unar­gagn­anna og þeim tækifærum sem fórnarlambið hafði til að mótmæla framlagningu og notkun þeirra í mál­inu.“[9]

 Sagði síðan að hin almenna spurning um hvort sönnunargögn sem aflað væri með ómann­úðlegri og vanvirðandi meðferð skyldu sjálfkrafa gera málsmeðferð órétt­láta, líkt og dómstóllinn sagði að væri raunin með gögn sem aflað væri með pyndingum, gæti staðið eftir ósvöruð. Í þessu máli réði það ekki úrslitum að kærandinn hefði fengið tæki­færi til að mótmæla framlagningu og notkun sönnunargagna (en það hafði verið eitt ákvörð­unaratriða í þeim málum sem reifuð voru hér að framan), af þeirri ástæðu að þýsk lög leyfðu þá meðferð sem sakborningur var látinn sæta. Taldi Mannréttinda­dóm­stóll­inn að þýskum dómstólum hafi af þeim sökum ekki verið heimilt eða þeir ekki talið sér heim­ilt að útiloka sönnunargögnin í málinu. Með hliðsjón af því að um var að ræða smá­­vægi­legt fíkniefnabrot, var ekki talið að hagsmunir almennings af sakfellingu kæranda væru slíkir að þeir réttlættu notkun umræddra sönnunargagna fyrir dómi. Að mati dóm­stóls­ins gerði notkun fíkniefnanna sem sönnunargögn í málinu það að verkum að máls­með­ferðin í heild sinni braut gegn kröfunni um réttláta málsmeðferð.[10]

Dómstóllinn sló því hér föstu að tilgangurinn helgaði ekki alltaf meðalið í bar­átt­­unni við afbrot. Ljóst er af niður­stöðu málsins að séu aðferðir við öflun og meðferð sönn­unar­gagna nægilega að­finnslu­verðar getur það leitt til þess að málsmeðferðin í heild verði talin brjóta gegn kröfu 6. gr. um réttláta máls­meðferð. Hins vegar má taka mið af því hverjir hagsmunir þjóðfélags­ins séu af því að sönnunargagn sé notað og þeir metnir saman við hagsmuni sak­bornings.

Nokkuð stór munur er á Jalloh-málinu og öðrum málum sem komið hafa til kasta dóm­stólsins varðandi þátt sönnunarfærslu í réttinum til rétt­látrar málsmeðferðar, þegar með öflun sönnunargagna hefur verið brotið gegn öðrum réttindum sáttmálans. Í Jalloh braut öflun sönnunargagnanna gegn 3. gr. sáttmálans. Ólíkt 8.-11. gr. samningsins eru engar takmarkanir eða undan­tekningar leyfðar frá ákvæðum 3. gr. og getur aldrei verið rétt­­lætanlegt að ganga gegn banni greina­rinnar.[11] Samkvæmt dómnum getur niðurstaða sem byggir á sönnunar­gögnum sem fengin eru með brotum gegn banni 3. gr. sáttmálans við pynd­ingum aldrei verið réttlát í skilningi 6. gr. Jafnframt má ólíklegt telja að þegar notuð eru sönnunargögn sem aflað er með aðferðum sem ekki ná því stigi að teljast pynd­ingar, en eru þó það alvarlegar að brjóti gegn 3. gr., geti máls­meðferð ekki talist réttlát, enda þótt dómstóllinn hafi ekki viljað taka af allan vafa um það. Í mál­inu ítrekaði dómstóllinn jafnframt staðhæfingu sína úr Khan um að þegar sterk sönn­unar­gögn væru fram komin, væri minni þörf fyrir önnur sönnunargögn til þess að byggja málið á.[12] Má því segja að endahnúturinn hafi verið bundinn á niðurlög þeirrar megin­reglu sem byrjað hafði að mótast í Schenk, um að ekki yrði byggt á ólöglega fengnum sönn­­unar­gögnum eingöngu. Sú regla á ekki við þegar sönnunargildi hinna ólög­lega fengnu gagna er sterkt.

Í stuttu máli sagt telur dómstóllinn sér heimilt að komast að þeirri niðurstöðu að með­­­­ferð máls „í heild sinni“ fyrir innlendum dómstólum brjóti gegn almennum rétti 6. gr. til réttlátrar málsmeðferðar, enda þótt málsmeðferð sé ábótavant vegna eins einstaks efn­is­­þáttar meðferðarinnar, t.d. illa fengins sönnunargagns. Þannig hefur dómstóllinn skapað sér leið til að meta óbeint gildi sönnunargagna, m.a. með tilliti til þess hvernig þeirra hefur verið aflað, og bætt upp takmarkaða lögsögu sína þegar kemur að endur­skoðun á sönn­unarmati innlendra dómstóla.

Bann við pyndingum og annarri ómannúðlegri meðferð

Í máli Jalloh var niðurstaða meirihluta Mannréttinda­dóm­­stólsins m.a. rökstudd með vísun til 15. gr. samnings SÞ gegn pyndingum og annarri grimmi­legri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Samkvæmt henni ber aðild­ar­ríkjum að tryggja að yfirlýsing sem fengin er með pyndingum verði ekki notuð við með­ferð máls. Jafnframt var vísað til sömu greinar í minnihlutaálitum í málum Khan og P.G og J.H, þar sem færð voru rök fyrir því að svipuð regla ætti að gilda um önnur sönn­unar­gögn sem aflað er með broti gegn réttindum sak­bornings.

Litið er svo á að með því að bönnuð er „notkun“ slíkra yfirlýsinga í 15. gr. samn­ings SÞ (e. envoked, f. invoquée) sé átt við að „útiloka“ verði þær frá máls­meðferð (e. ex­clus­ion) eða á annan hátt sé tryggt að ekki sé byggt á þeim fyrir innlendum dómstólum – þau séu ótæk til notkunar við ákvörðun um niðurstöðu máls.[13] Í eftirfarandi umfjöllun verður orðið „útilokun“ notað jöfnum höndum yfir það þegar ekki er byggt á gögnum og þegar neitað er um framlagningu þeirra, t.d. með frávísun þeirra eða ákæru sem á þeim byggir.[14]

Bandarísk dómaframkvæmd

Mannréttindadómstóll Evrópu vísaði í máli Jalloh gegn Þýskalandi, til tveggja mála bandarískrar dómaframkvæmdar þar sem sambærileg málsatvik voru uppi. Ann­ars vegar í áðurnefnt mál Rochin gegn Kaliforníu, þar sem talið var að tilraun til þess að ná fíkniefnum úr maga grunaðs manns hafi verið framkvæmd með slíkum hætti að gengi gegn stjórnarskrárvörðu réttaröryggi hans (due process). Í málinu var kynnt til sög­unnar viðmiðið „shocks the conscience“, sem síðan þá hefur gjarnan verið notað við mat á því hvort brotið hafi verið gegn réttaröryggi sakborninga við meðferð máls.[15] Talið var að með því að gera greinarmun á milli þess sem kalla mætti „raunveruleg sönnunargögn“ og munnlegra sönnunargagna, væru ástæður þess að þvingaðar yfirlýsingar eru útilokaðar hafðar að engu.[16] Hins vegar vísaði Mannréttindadómstóllinn í nýlegri dóm áfrýjunar­dóm­stóls Ohio, þar sem ekki var talið eðlilegt að útiloka sem sönnunargögn, fíkniefni sem dælt hafði verið upp úr sakborningi, m.a. vegna þess að sá háttur sem hafður var á við haldlagninguna var ásættanlegri en þær aðferðir sem notaðar voru í Rochin, þar sem upp­­sölulyf voru notuð við að ná fíkniefnum úr maga hins grunaða.[17]

Rétturinn til þess að fella ekki á sig sök og áþreifanleg sönnunargögn

Í málinu var því haldið fram af kæranda að með því að þvinga hann til að láta frá sér sönnunargagn sem hann hafði innbyrt, hafi verið brotið gegn rétti hans til þess að fella ekki á sig sök og þar með rétti hans til réttlátrar málsmeðferðar. Hélt kærandi því fram að ólíkt öndunar- og lífssýnum, sem almennt er heimilt að þvinga sakborning til þess að láta af hendi, hafi hann verið þvingaður til þess að neyta lyfja sem framkölluðu óeðlilega lík­ams­starfsemi gegn vilja hans. Hafi hann þannig verið þvingaður til þess að aðstoða við eigin sakfellingu.[18]

Taldi dómstóllinn að enda þótt rétturinn til þess að fella ekki sök á sjálfan sig væri einkum talinn taka til þess að virða vilja sakbornings til þess að tjá sig ekki og þvinga hann ekki til þess að gefa yfirlýsingar, hefði dómstóllinn í fyrri málum sínum talið réttinn taka einnig til þvingunar til að láta af hendi raunveruleg sönnunargögn, á borð við skjöl. Jafn­framt væri hér um að ræða umtalsvert meiri þvingun heldur en þegar um væri að ræða t.a.m. vessa- eða hársýni. Með aðferðunum sem til skoðunar voru hefði verið brotið gegn 3. gr. sáttmálans. Mikill munur væri á þeim aðferðum og sýnatökum, sem yfirleitt væru réttlætanlegar á grundvelli 2. mgr. 8. gr. sáttmálans hvað varðar friðhelgi einkalífs, og aðeins í undantekningartilvikum brytu gegn 3. gr. Rétturinn til þess að fella ekki á sig sök ætti því við í málinu.[19]

Um eðli og stig þvingunarinnar, sagði dómstóllinn að um hefði verið að ræða grófar að­gerðir sem gengið hefðu gegn friðhelgi líkama kæranda. Hagsmunir almennings hefðu ekki verið slíkir með tilliti til atvika málsins að réttlætt gætu slík inngrip. Dómstóllinn vék máli sínu að því að kærandi hefði fengið tækifæri til þess að mótmæla notkun sönn­un­argagnanna, en innanlandsdómstólar hefðu ekki fallist á þau. Hins vegar hefði hugsan­legt svigrúm dómstóla til þess að útiloka sönnunargögnin ekki átt við í málinu, þar sem þeir hefðu talið umrædda meðferð sakbornings vera í samræmi við lög. Taldi dóm­stóll­inn að með þessu hefði verið brotið gegn rétti sakbornings til þess að fella ekki á sig sök og máls­­meðferðin í heild sinni því verið óréttlát og gengið gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans.[20]

Í málinu var því fyrir að fara tveimur brotum gegn réttinum til réttlátrar máls­með­ferðar. Í kafla 1.3.4 var reifuð sú niðurstaða dómstólsins að notkun sönnunar­gagnanna í þessu sama máli hafi brotið gegn hinum almenna rétti til réttlátrar máls­meðferðar, af þeim sökum að þeirra var aflað með aðferðum sem gengu gegn 3. gr. sátt­málans. Hér hefur verið rakið hvernig brotið var gegn rétti sakbornings til þess að fella ekki á sig sök, sem einnig er þáttur í réttinum til réttlátrar málsmeðferðar.

[1] Dómur í máli Jalloh gegn Þýskalandi, 11. júlí 2006, 67.-83. mgr.

[2] Því var reyndar haldið fram að með aðgerðunum sem til umfjöllunar voru hafi jafnframt verið brotið gegn réttindum kæranda til friðhelgi einkalífs skv. 8. gr. sáttmálans, en Mannréttindadómstóllinn taldi ekki ástæðu til að taka það til skoðunar, þar sem hann hafði staðfest að brotið hefði verið gegn 3. gr. og ekkert að­­skilið atriði væri uppi í málinu sem ætti undir 8. gr. Sjá 86. mgr. dómsins.

[3] Jalloh gegn Þýskalandi, 90. mgr.

[4] „[...] the quality of the evidence must be taken into consideration, including whether the circumstances in which it was obtained cast doubts on its reliability or accuracy.“ 96. mgr. dómsins.

[5] „However, public interest concerns cannot justify measures which extinguish the very essence of an app­licant’s defence rights, including the privilege against self-incrimination guaranteed by Article 6 of the Con­vention“. 97. mgr. dómsins.

[6] „[...] prosecution in a criminal case seek to prove their case against the accused without resort to evi­dence obtained through methods of coercion or oppression in defiance of the will of the accused“. 100. mgr. dómsins.

[7] 102. mgr. dómsins.

[8] „In its view, incriminating evidence – whether in the form of a confession or real evidence – obtained as a result of acts of violence or brutality or other forms of treatment which can be characterised as torture – should never be relied on as proof of the victim’s guilt, irrespective of its probative value. Any other con­clusion would only serve to legitimate indirectly the sort of morally reprehensible conduct which the auth­ors of Article 3 of the Convention sought to proscribe or, as it was so well put in the US Supreme Court’s judg­ment in the Rochin case [...], to „afford brutality the cloak of law”.“ 105. mgr. dóms­ins.

[9] „Although the treatment to which the applicant was subjected did not attract the special stigma reserved to acts of torture, it did attain in the circumstances the minimum level of severity covered by the ambit of the Article 3 prohibition. It cannot be excluded that on the facts of a particular case the use of evidence ob­tained by intentional acts of ill-treatment not amounting to torture will render the trial against the victim un­fair irrespective of the seriousness of the offence allegedly committed, the weight attached to the evi­dence and the opportunities which the victim had to challenge its admission and use at his trial.“ 106. mgr. dóms­ins.

[10] 107.-108. mgr. Dómstóllinn lét reyndar ekki þar við sitja, heldur skoðaði einnig hvort taka mætti undir þau rök kæranda að brotið hafi verið á rétti hans til að fella ekki á sig sök. Um þann hluta dómsins er fjallað í kafla 3.1.5.

[11] Dómstóllinn gerði sjálfur greinarmun á brotum gegn 3. og 8. gr. í 98.-99. mgr. dómsins og benti á að engar undantekningar væru leyfðar frá 3. gr.

[12] 96. mgr. dómsins.

[13] Thienel: „The Admissibility of Evidence Obtained by Torture under International Law“. European Journal of International Law, Vol. 17 No. 2, 2006, bls. 352; E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights: Opinion on the status of illegally obtained evidence in criminal procedures in the Member States of the European Union, bls. 7.

[14] Í Danmörku er talað um udelukkelse af beviset, en í Svíþjóð ýmist bevisförbud eða användarförbud, sbr. Gammeltoft-Hansen: Strafferetspleje II, 2. útg., bls. 92 og Lundqvist, bls. 225.

[15] Viðmiðið var síðar tekið upp í Kanadískum rétti, í máli Kanada gegn Schmidt frá 14. maí 1987, 1 S.C.R. 1987 bls. 500, við mat á því hvort framsal sakamanns bryti gegn grunnréttindum kanadísku réttinda­skrár­innar. Sjá einnig dóm í máli Suresh gegn Kanada (Minister of Citizenship and Immigration) frá 11. janúar 2002, 1 S.C.R. 2002 bls. 3, 49. mgr., þar sem viðmiðið var nánar útfært sem mælikvarði á hvort hátt­semi væri gjörsamlega andstæð kanadískri réttlætisvitund („fundament­ally unacceptable to our notions of fair pract­­ice and justice“).

[16] Sjá dóm í máli Rochin gegn Kaliforníu frá 2. janúar 1952. 342 U.S. 165, sbr. Jalloh, 50. mgr.

[17] Dómur áfrýjunardómstóls Ohiofylkis í máli State of Ohio gegn Dario Williams frá 24. ágúst 2004, WL 1902368, sbr. Jalloh, 51. og 52. mgr.

[18] Jalloh gegn Þýskalandi, 90. mgr.

[19] 112.-116. mgr. dómsins.

[20] 117.-123. mgr. dómsins.