Vextir
Vextir og verðtrygging - glósur frá 2004 úr hefti EGG & ÞÖ (mjög erfið lesning!!!! ##”=$/%)
Frekara lesefni má finna í grein EGG í afmælisriti Jónatans Þórmundssonar 2007
I. hluti – Hugtök
Almennir vextir 3. gr.: Almenna vexti skal því aðeins greiða af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Vexti skal greiða frá og með stofndegi peningakröfu og fram að gjalddaga. Skv. 4. gr. skal fara eftir vöxtum Seðlabankans ef annað hefur ekki verið tekið fram.
Undantekningar frá 3. gr.:
i) ef lánað er til langs tíma og ekki er um smáupphæðir að ræða, þá beri að greiða vexti af því;
ii) ef um lánastofnun er að ræða, þá sé það venjubundin fylling lánasamnings að telja vaxtatöku heimila.
Dráttarvextir 5 .gr.: Hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi.
Dráttarvextir skulu ætíð reiknast sem dagvextir nema á annan veg sé sérstaklega mælt í lögum.
Nú er ekki samið um gjalddaga kröfu og er þá heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Sé greiðslukrafan sett fram á mánaðardegi sem ekki er til í næsta mánuði skal skuldari greiða dráttarvexti frá og með síðasta degi þess mánaðar.
Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. er ætíð heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi er dómsmál er höfðað um kröfu, sbr. þó 9. gr.
gildir án tillits til þess hvernig greiðsludráttur kom til.
Vaxtavextir: Ef vaxtatímabil er lengra en 12 mán. og vextirnir ekki greiddir, eru þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð.
Ekki oftar en á 12 mán. fresti, nema um innlánsreikninga lánastofnanna sé að ræða.
Taldir 30 dagar í mánuði og 360 dagar í ári, nema samn./venja standi til annars.
Reglan sem kemur fram í 49. gr. víxill. og 46.gr. tékkal., um það þegar maður leysir til sín skuld, en á framkröfu á hendur öðrum, er einnig talin gilda í öðrum tilvikum.
Gjalddagi - Lausnardagur - Eindagi / Gd – Ld – Ed.
Gd: þegar kröfuhafa (kh) er fyrst heimilt að krefjast þess að skuldari (sk) standi skil á greiðslu kröfu (sbr. orðalag 9. gr. vxl.), enda séu ekki til staðar neinar efndahindranir, er breyta skyldum sk.
Forsenda fyrir vanefnd, í formi greiðsludráttar, er gjalddagi.
Þýðing gjaldd.: dæma má sk til greiðslu, gang'að veði og skuldajafna, sjá líka 5. gr. vxl., dráttarvextir reiknast yfirleitt frá gd.
Fyrirsjáanleg vanefnd, þegar gd er ekki kominn: kh getur beitt vanefndarúrræðum (sjá 61. og 62. gr. kpl. og 6. tl. 60. gr. húsall.)
Ed: Ákveðið tímamark eftir gjalddaga, þegar kh hefur beint áskorun til sk, veitt honum frest, eða gert annað þ.u.l., til að virkja greiðsluskyldu sk.
Ld: þegar sk á fyrst rétt á því að inna greiðslu sína af hendi, og losna þannig frá skuldb. sinni
fer yfirleitt saman við gjalddaga.
Stundum frá stofndegi til gjalddaga (mögulegt uppgreiðslugjald ef ma'r borgar of snemma).
Lýtur meira að hagsmunum sk, á meðan gjalddagur lýtur meira að hagsmunum kh.
Gildir líka um t.d. skuldajöfnuð (annað form greiðslu), sjá t.d. 7. gr. vxl.
Neitun kh um að taka við greiðslu er viðtökudráttur, miðað er við lausnardag.
II. hluti Skýringar við einstakar greinar.
1.0 Gildissvið
1. mgr. 1. gr.: Lög þessi gilda um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar ...
Gildir gerningar (ekki t.d. málamynda-), megar vera kröfur sem breyst hafa í pen.kröfu.
Almennt gildi: Ekki ætlað að raska ákvæðum sérlaga, skv. frv. (einkum ákvæði í lögum um heimtu opinberra gjalda)
... svo og um annað endurgjald sem áskilið er eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar,
t.d. afföll af skuldabréfum, enda sé sýnt að um lánasamning sé að ræða,
ekki talið eiga við um þóknanir til innánsstofnana eða lántökugjöld þeirra.
1. ml. 2. gr. (frávíkjanleiki): Ákvæði II. og IV. kafla laga þessara gilda því aðeins að ekki leiði annað af samningum, venju eða lögum.
° Samningsfrelsi, gömlu vxl. lögðu t.d. takmarkanir við því að menn semdu um dráttarvexti.
° Ógildingarákvæði laga geta enn takmarkað þetta.
° Undantekn. varðandi neytendalán, sbr. lög um þau.
2. ml. 2. gr.: Einnig verður vikið frá öðrum ákvæðum laganna að því marki sem þar er kveðið á um.
- hér er átt við 6. og 12. gr.
3. ml. 2. gr.: Þó er ávallt heimilt að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara.
2.0 Annar kafli vaxtal., almennir vextir.
Meginreglan er í 3. gr., sjá umfjöllun fremst.
Vaxtaviðmiðun, 4. gr.: Þegar greiða ber vexti skv. 3. gr., en hundraðshluti þeirra eða vaxtaviðmiðun er að öðru leyti ekki tiltekin, skulu vextir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir skv. 10. gr. Í þeim tilvikum sem um verðtryggða kröfu er að ræða skulu vextir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabankinn ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir skv. 10. gr.
- hugtakið lánastofnun: sjá lög um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002.
3.0 Þriðji kafli vaxtal., dráttarvextir.
3.1. Pæling: Dráttarvextir eru kallaðir lögákveðnar skaðabætur, f. tjón vegna vanefnda, sjá ákvæði 6. gr. Pælingin er að greiða bætur fyrir tjón af því að geta ekki látið peningana safna vöxtum, skiptir ekki máli þótt vaxtatap sé í raun hærra. Ef kh. bíður meira tjón, af öðrum ástæðum, getur hann krafist skaðabóta vegna þess skv. almennum reglum.
dráttarvöxtum er líka ætlað að hvetja sk til að borga, þ.e. almenn varnaðaráhrif.
breytingar á reglum um dráttarvexti eru tilkomnar v/ tilskipunar ESB, sem þó er þrengra að gildissviði.
3.2. Samningsfrelsi: Annarsvegar hægt að semja um fastan hundraðshluta vanefndaálags ofan á grunn dráttarvaxta, eða fyrirfram ákveðinn hundraðshluta.
Undantekning varðandi neytendalán, sbr. lög um þau.
Ástæða þess að að ekki var veitt fullt samningsfrelsi var i) varfærni, stórt skref stigið en ekki þorað að stíga skrefið til fulls; og ii) réttarfarshagræði, miklar kröfur gerðar til þes hvernig dómkröfur eru gerðar í dómsmálum, þetta auðveldar slíkt.
3.3. Atriði sem varða kröfuhafann, 7. gr.: Ef atvik sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt valda því að greiðsla fer ekki fram skal ekki reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsludráttur verður af þessum sökum. Sama á við ef greiðsla fer ekki fram vegna þess að skuldari neytir vanefndaúrræða gagnvart kröfuhafa eða heldur af öðrum lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar.
Fyrst og fremst átt við viðtökudrátt, ennig að skuldari þarf að gera kröfuhafa löglegt greiðsluboð (á réttum stað og án óþarfa skilyrða).
Sk getur fullnægt skyldu sinni með geymslugreiðslu, ef vanefnd er kh að kenna, sbr. l. nr. 9/1978 um geymslufé – ekki almennt skylt að gera þetta en það takmarkar mjög áhættu hans.
4.0 Skaðabótakröfur – 8. gr. vxl.
Gildissvið: neikvæð skilgreining, skaðabætur innan samninga og þær bætur utan samninga sem skbl. (sjá 16. gr. þeirra) taka ekki til.
12. gr. vxl. tekur til slíkra krafna, eins og annarra krafna.
Dráttarvextir á skaðabætur, 2. ml. 9. gr.: „ef sérstaklega stendur á“ má kveða á um annan upphafstíma.
rök: vextir f. tímabilið frá slysdegi og þartil uppgjör fer fram mega ekki stuðla að því að annar hvor aðila hafi hag af því að tefja málið, eða hraða því óhóflega.
5.0 og 6.0 Fimmti og sjötti kafli vaxtal., ýmis ákvæði & verðtrygging spari- og lánsfjár – tómt bull.
7.0 Sjöundi kafli vaxtal., Viðurlög og málsmeðferð.
17. gr. Brot á VI. kafla laga þessara varða sektum nema þyngri refsing liggi við broti samkvæmt öðrum lögum.
18. gr. Ef samningur um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti telst ógildur og hafi endurgjald verið greitt ber kröfuhafa að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft. Við ákvörðun endurgreiðslu skal miða við vexti skv. 4. gr., eftir því sem við getur átt.
Misneytingarákvæði 253. gr. hgl. veitir hér nokkra vernd.
--------------
1 Ekki lengur sérregla um dráttarvexti af kröfum í erlendri mynt, hægt að semja, annars gilda reglr alþjóðlegs einkaréttar. Sjá svo l. nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningsréttar, ef innan samninga.
--------------
YFIRLIT YFIR DÓMA UM VEXTI
Um 2. gr. (samningsfrelsi)
Frávíkjanleiki
II. kafli (um almenna vexti) gildir einungis ef annað leiðir ekki af samningi, venju eða lögum
IV. kafli (um vexti af skaðabótakröfum) getur verið frávíkjanlegur, ef samningur, venja eða lagafyrirmæli kveða á um annað, sbr.
H nr. 243/2001 – Bátur skemmdist í flutningum hjá Eimskipi, fékk bætur – HR: Gagnáfrýjandi hefur áfrýjað málinu til breytingar á vaxtaákvörðun héraðsdóms, og vísar hann til flutningsskilmála í farmbréfi, en þar kemur fram í 10. gr. að ekki skuli koma til vaxta af neinni kröfu á hendur farmflytjanda fyrr en frá dómsuppsögu. Jafnframt heldur hann því fram að ekki sé heimilt að bæta vöxtum við takmörkunarfjárhæð samkvæmt 2. mgr. 70. gr. siglingalaga. Af hálfu aðaláfrýjanda er þessum skilningi mótmælt og jafnframt á því byggt að ákvæði 10. gr. farmbréfsins beri að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. smnl.
Farmbréf vegna umrædds flutnings er grundvöllur réttarsambands aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda. Ákvæði 10. gr. skilmála þess um vexti er ótvírætt og er ekkert fram komið, sem gefur tilefni til að víkja því til hliðar. Er samkvæmt þessu rétt að upphafstími vaxta miðist við dómsuppkvaðningu héraðsdóms, en eðlilegt þykir að dæmdir verði dráttarvextir frá þeim tíma, eins og nánar segir í dómsorði.
Um 4. gr. vxl. (áður 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987)
Vextir óverðtryggðra lána: SÍ ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum af nýjum alm. óverðtryggðum lánum lánastofnana.
Vextir verðtryggðra lána: SÍ ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum af nýjum alm. verðtryggðum lánum lánastofnana
H nr. 443/2003 – K og M: Til stuðnings vaxtakröfu vísar áfrýjandi til 5. gr. vxl. og 4. gr. l. nr. 38/2001 án þess að nánar sé skýrð sú heimild, sem stuðst sé við til að krefjast vaxta af ógjaldfallinni kröfu við þær aðstæður, sem hér eru fyrir hendi. Verður stefnda gert að greiða dráttarvexti af allri fjárhæðinni eins og krafist er, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en að öðru leyti eru ekki skilyrði til að dæma vexti af kröfu áfrýjanda.
Um 5. gr. (áður 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987)
Hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi.
Dráttarvextir skulu ætíð reiknast sem dagvextir nema á annan veg sé sérstaklega mælt í lögum.
Nú er ekki samið um gjalddaga kröfu og er þá heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Sé greiðslukrafan sett fram á mánaðardegi sem ekki er til í næsta mánuði skal skuldari greiða dráttarvexti frá og með síðasta degi þess mánaðar.
Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. er ætíð heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi er dómsmál er höfðað um kröfu, sbr. þó 9. gr.
Dráttarvextir frá og með gjalddaga
Lögákveðnar skaðabætur - Meðalhófsbætur.
Skilyrði að kröfuhafi krefji skuldara með réttu um greiðslu.
Hlutverk dráttarvaxta tvíþætt, þ.e. bæta kh tjón og hvetja sk til efnda.
Dagvextir.
Ákvörðun dráttarvaxta, sbr. 6. gr.
Fullt samningsfrelsi um hæð dráttarvaxta, sbr. þó neytendalán, en lögákveðnar takmarkanir á aðferðafræði
Drv. eru ákvarðaðir með þrennum hætti:
- 1. mgr. 6. gr. (grunnur + vanefndaálag SÍ);
- 2. mgr. 6. gr. (grunnur + vanefndaálag kh);
- 2. mgr. 6. gr. (fastir dráttarvextir kh);
Grunnur og vanefndaálag, 6. gr.
Grunnur drv: Samtala algengustu skammtímalána SÍ til lánastofnana (nú endurhverf verðbréfakaup). SÍ hefur mikið svigrúm til að ákveða hver grunnurinn sé.
Vanefndaálag: Fastákveðið 11%, SÍ getur þó ákveðið álagið á bilinu 7-15%. SÍ hefur svigrúm til að ákveða vanefndaálag með hliðsjón af vöxtum á markaðinum.
Dómaframkvæmd - dráttarvextir.
H nr. 184/1999 – Uppgjör lögmanns: Lögmaðurinn skilaði ekki bótum sem hann vann f. konu fyrr en nokkrum árum e. dóm HR. verður fallist á þá niðurstöðu hans að áfrýjanda hafi verið kunnugt um fyrrnefnda málsókn gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Ráðstafanir stefnda til að gera henni viðvart um að greiðsla samkvæmt dóminum biði hennar voru hins vegar alls ófullnægjandi. Þrátt fyrir þetta verður ekki litið framhjá því að eftir meginreglum fjármunaréttar hvíldi á áfrýjanda að vitja greiðslunnar til stefnda. Er hvorki í 9. gr. vaxtalaga né öðrum ákvæðum laga heimild til að dæma áfrýjanda dráttarvexti af fénu vegna tímabilsins, sem hún lét hjá líða að krefjast greiðslu þess.
H nr. 527/2002 - Stefndi hefur ekki sýnt fram á það í málinu að samið hafi verið um að áfrýjendum bæri að greiða honum verklaun á ákveðnum gjalddaga. Ber því skv. 3. mgr. 5. gr. vxl. nr. 38/2001, sbr. áður 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, að líta svo á að stefndi eigi ekki tilkall til dráttarvaxta af kröfu sinni fyrr en að liðnum mánuði frá þeim degi, sem hann krafði áfrýjendur hverju sinni með réttu um greiðslu.
H nr. 140/2003 - Áfrýjanda ber þannig að greiða stefnda það, sem upp á vantar til að fullgreitt teljist fyrir verkið samkvæmt matsgerðinni, eða 294.164 krónur. Rétt þykir, að sú fjárhæð beri lögmælta dráttarvexti frá 1. janúar 2002, enda var þá mánuður liðinn frá því síðasti reikningur stefnda kom fram.
Um 7. gr. (áður 13. gr. vaxtalaga nr. 25/1987)
Atvik sem varða kröfuhafa:
H 1996.1449 - Í ljós er lent, eins og í héraðsdómi greinir, að áfrýjandi neitaði viðtöku hins ofgreidda fjár úr hendi stefndu. Skv. 13. gr. vaxtalaga eru því ekki efni til að reikna dráttarvexti á það meðlag, sem áfrýjandi ofgreiddi, er hann greiddi þrefalt meðlag með börnum sínum.
Um 8. gr. (áður 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987)
H 1996. 2928 - Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að fallast á þá málsástæðu áfrýjanda fyrir sýknukröfu, að stefndi geti ekki réttilega beint kröfu um vexti að sér. Við ákvörðun vaxta verður hins vegar að taka mið af því, að höfuðstól upphaflegrar greiðslukröfu stefnda verður að skoða sem skaðabótakröfu. Verður því að ákveða vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga fyrir tímabilið frá 2. apríl 1991 til 10. janúar 1994, þegar mánuður var liðinn, frá því að stefndi krafði áfrýjanda fyrst um greiðslu, en dráttarvexti samkvæmt III. kafla laganna upp frá því til greiðsludags,...
Um 9. gr. (áður 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987)
H 1992:2064 – Arkitektinn: Eftir atvikum að reikningsgerð gagnáfrýjanda og úrslitum um hana er rétt, að umræddar eftirstöðvar verði greiddar með Næstu almennum innlánsvöxtum frá 6. október 1985 til uppsögu dóms í Hæstarétti og síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með heimild til að leggja vexti við höfuðstól frá uppsögu héraðsdóms, eins og nánar segir í dómsorði.
Um 11. gr.
d-liður 80. gr. einkamálalaga.
Nýmæli 11. gr. vaxtal.
- heimildin nær ekki eingöngu til dráttarvaxta, heldur einnig til almennra vaxta skv. 4. gr. og skaðabótavaxta skv. 8. gr.
- tilgreining drv. í stefnu:
1. mgr. 6. gr. (grunnur + álag SÍ)
2. mgr. 6. gr. (grunnur + álag KH)
2. mgr. 6. gr. (fastir drv. KH)
Haraldur S. 2004