saknaemi

saknaemi

Skaðabótaréttur - tími 10 - 1. október 2003 - AB

Sakarreglan

(Lærebog í erstatningsret, bls. 53-82).

Athuga. Það er ýmiss blæbrigðamunur á íslenskum og dönskum rétti hvað varðar beitingu sakarreglunnar. Ís­lend­ingar hafa t.d. verið mun skilningsríkari þegar athafnagleði barna er annars vegar. Þetta kann að vera að breytast, sérstaklega vegna frekari útbreiðslu ábyrgðartrygginga.

1. Sakarreglan er meginregla um bótagrundvöllinn í íslenzkum rétti. Það felur m.a. í sér að menn beita ekki reglum um víðtækari ábyrgð nema að það sé alveg ljóst að þær eigi við. Við göngum út frá því að bóta­ábyrgð sé dæmd á grundvelli sakarreglunnar, hún er ríkjandi. Ýmsar reglur um hlutlæga bótaábyrgð eru ekki sérlega skýrar, og leiki einhver vafi á hvort þær eigi við um tilvik, skal beita sakarreglunni.

Sakarreglan er útbreidd á öllum Vesturlöndum. Það er ekki þar með sagt að sakarreglan sé allstaðar megin­reglan um bótaábyrgð. Norskir fræðimenn telja að sakarreglan sé ekki endilega aðalreglan um bóta­ábyrgð heldur reglan um hlutlæga ábyrgð. (Í Noregi eru líka fleiri reglur um hlutlæga ábyrgð auk þess sem dóm­stólar þar í landi hafa treyst sér í meira mæli til þess að dæma á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar án þess að hafa fyrir því beina lagastoð).

Aðrar reglur um bótagrundvölinn fela í sér víðtæka ábyrgð.

Minna ber á beitingu hlutlægra ábyrgðarreglna í íslenzkri dómaframkvæmd, en á öðrum Norðurlöndum, sér­stak­lega í Noregi. Íslenskir dómstólar hafa almennt ekki dæmt hlutlæga ábyrgð án þess að fyrir því sé bein laga­stoð. Þess í stað hafa þeir hert á sakarreglunni (teygt á henni), breytt sönnunarreglum og þ.h. Það má því með réttu segja að sakarreglan sé meiri meginregla á Íslandi heldur en annarsstaðar á Norðurlöndum. Í Dan­mörku hafa vinnuslys verið tekin að miklu leyti undan reglum skaðabótaréttar með beitingu reglna um hlut­læga ábyrgð. Á Íslandi á þetta þó við að sumu leyti um sjómenn. (skýring: með beitingu sakarreglunnar eru reglur skaðabótaréttarins notaðar við a) að finna bótagrundvöll og b) upphæð bóta. Við beitingu hlutlægrar bóta­reglu er búið að slá a) bótagrundvellinum föstum og eftir stendur aðeins að b) ákvarða upphæð bóta.)

2. Við umfjöllun um sakarregluna er gengið út frá að hlutrænar ábyrgðarleysisástæður eigi ekki við.

3. Skilgreining á sakarreglunni.

Sakarreglan byggir mikið á huglægum skilyrði og það eru hennar helstu kennileyti. Í henni eru þó líka hlut­lægir þættir. Vandamálið við framkvæmd sakarreglunnar eru að þar blandast saman huglægir og hlutlægir þættir. Í seinni tíð hafa menn frekar hallað sér að hinum hlutlægu þáttum sakarmatsins (þótt matið sé í eðli sínu huglægt).

Maður ber skaðabótaábyrgð á tjóni, sem hann veldur með saknæmum (þ.e. af ásetningi eða gáleysi) og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans og raskar hagsmunum, sem verndaðir eru með skaðabótareglum. Það er og skilyrði, að sérstakar huglægar afsökunarástæður eigi ekki við um tjónvald, svo sem æska eða skortur á andlegu heilbrigði.”

Ásetningur er huglægt skilyrði. Gáleysi er huglægt skilyrði. (þó hafa menn í seinni tíð lagt meira og meira hlutlægt mat á þetta skilyrði).

Huglæg atriði: eru þau atriði, sem ganga út frá skynjun manns, þ.e. óhlutbundin atriði. Þetta eru atriði, sem taka meira mið af hugmyndum manns og kenndum eða skynjun, en ytri veruleika.

Hlutlæg atriði: eru á hinn bóginn andstæða hinna huglægu. Hlutlæg atriði eru hlutveruleg atriði, þ.e. hinn ytri veruleiki. Oft er talað um líkamleg atriði. Með huglægum atriðum er almennt átt við atriði, sem ekki eru háð mati, þ.e. huglægu mati.

4. Sakarreglan er reist á huglægri viðmiðun

Skilgreiningin ber með sér að hún er í reynd reist á huglægri viðmiðun, þ.e. ásetningi og einnig gáleysi, sem getur verið hvort tveggja; huglægt viðhorf og einnig hlutræn háttsemi, þ.e. ytri einkenni háttsemi, án tillits til huglægrar afstöðu.

Ásetningur er hugtak, sem fyrst og fremst hefur þýðingu í refsirétti. Hefur ekki þýðingu sem kennileiti í skaða­bótarétti og er þar því að mestu látið nægja að vísa til skýringa refsiréttar á hugtakinu.

Gáleysi myndar neðri mörk skaðabótaábyrgðar. Það er því hið venjulega kennileiti fyrir sakarárbyrgð og er grund­vallarhugtak í skaðabótarétti.

Í skaðabótarétti skipta mörk gáleysis og óhappatilviljunar fyrst og fremst máli. Ekki mörk ásetnings og gá­leysis. Í einstaka tilvikum er gerð meiri krafa í skaðabótarétti en krafa um gáleysi, það nefnist þá vanalega stór­kost­legt gáleysi.

Stundum eru önnur orð, t.d. ógætni eða mistök, notuð í lagabálkum, jafnvel í dómum, í staði orðsins gáleysi.

Í skaðabótarétti er aðaláherslan lögð á að ákvarða gáleysi og eftir atvikum “stórkostlegt gáleysi” til grund­vallar bótaábyrgð. Ekki er jafnmikilvægt að komast að því hvort að tjónii var valdið af ásetningi. Þetta sam­rýmist e.t.v. markmiðum skaðabótareglna (að bæta tjónþola tjón sitt). En skilgreini maður tilganginn upp á nýtt, t.d. ef maður setur varnaðaráhrifin, jafnvel refsiáhrifin, í forgrunn, gæti verið nauðsynlegt að ákvarða einnig ásetning ef hann var til staðar.

5. Ásetningur er flokkaður í nokkur stig.

Refsiréttarleg skilgreining á ásetningi: Það er ásetningur, ef hinn brotlegi vill koma því til vegar, sem refsiákvæði lýsir afbrot (tilgangur), ef hann álítur það óhjákvæmilega afleiðingu verknaðar (óhjákvæmileg afleiðing), eða hann álítur yfirgnæfandi líkur fyrir því, að afleiðingin komi fram (líkindaásetningur), og loks ef hann álítur, að afleiðing kunni að koma fram, en hann hefði engu að síður framið verknaðinn, þótt hann hefði talið víst, að afleiðingin kæmi fram (dolus eventualis (VMM=”hinn þokukenndi ásetningur”/”nálægt hinum efstu mörkum gáleysis)), eða þá hinn brotlegi lætur sér í léttu rúmi liggja, hvort afleiðingin kemur fram (dolus eventualis: jákvæð afstaða til afbrots).

Dómur frá 8. áratugnum (til skýringar á dolus eventualis):

Húsráðandi henti gesti sínum (sem var drykkjufélagi hans) út eftir að hann taldi hann hafa ráðist gegn eiginkonu sinni. Þegar gesturinn leitaði inngöngu skaut húsráðandi á dyrnar (sem ekki hafði gler, og var því ekki hægt að sjá í gegn um) með haglabyssu og banaði manninum. Þetta er gott dæmi um dolus eventualis (þokukenndur ásetningur /allra- efsta stig gáleysis).

Gáleysi er einnig flokkað og er sú flokkun gerð á mismunandi forsendum.

Til er tvennskonar flokkun:

1) 2)

Meðvitað gáleysi Stórkostlegt gáleysi

Ómeðvitað gáleysi Almennt/einfalt gáleysi

Gáleysi

Fyrri flokkunin (meðvitað/ómeðvitað) er yfirleitt ekki notuð í skaðabótarétti. Áhersla skal því lögð á síðari flokkunina: (stórkostlegt/almennt).

(Innskot frá VMM: ljóst er að mörkin milli þokukennds gáleysis (dolus eventualis) og meðvitaðs gáleysis eru afar þokukennd)

6. Bonus-pater-kvarðinn á undanhaldi

Hin hefðbundna viðmiðun í skaðabótarétti um að nota Bonus Pater (familias) mælikvarðann hefur verið á undanhaldi síðustu áratugi. Bonus Pater er í raun huglæg viðmiðun, þ.e. miðað er við hvað hinn góði og gegni maður vissi eða mátti vita um skaðsemi háttsemi hans. Mælikvarðinn hefur verið gagnrýndur mjög mikið. Auk þess hefur hann verið hertur það mikið að hann á sér í raun enga fyrirmynd lengur; hann er aðeins hugarsmíð.

7. Hvað felst í beitingu Bonus Pater mælikvarðans?

Það felst ekki í Bonus Pater mælikvarðanum að háttsemi þurfi endilega að vera ámælisverð, þótt oftast sé hún það.

8. Bonus-pater-kvarðinn er hugarsmíð

Gagnrýni á Bonus Pater mælikvarðann byggist fyrst og fremst á því að hann er í raun hugarsmíð, sem á sér ekki stoð í raunveruleikanum, a.m.k. ekki lengur, hvort sem hann hefur átt það áður eða ekki.

9. Bonus-pater-kvarðinn er enn notaður

Þessi mælikvarði er þó enn notaður í skaðabótarétti og hefur því ennþá bæði fræðilega og hagnýta þýðingu.

Hann er ekki lengur fyrsti þátturinn í þeirri aðferðafræði, sem nú er talið rétt að beita þegar metið er hvort hátt­semi sé saknæm.

10. Fremur skal líta á tilvik en tjónvald

Gagnrýni á Bonus Pater mælikvarðann veldur því að nú er ekki lengur byrjað á því að líta á persónu tjón­valds og hvað hann vissi eða mátti vita.

Fyrst líta menn til þess hver háttsemin var hlutlægt séð, þ.e. hvað gerði hann eða gerði ekki. Næsta skref er að meta hvort sú háttsemi hlutlægt séð samræmist fyrimælum í reglum sem kunna að gilda um hana. Nú er ekki lengur lögð áherslu á að skimast í huga tjónvalds (subjektívt séð (að sjálfssögðu)) og í stað þess reynt að flokka tilvikið sjálft (objektívt séð). Var aðferðin sem tv. beitti sú rétta?

Dæmi um huglæga afgreiðslu á skaðabótamáli

Hrd 8.febrúar 2001 nr.323/2000 - Hross á vegi '01

Ekið var á hross. Eigandi bílsins fór í skaðabótamál á hendur eiganda hestsins. Litið var til þess að bóndinn hafði ekki gætt þess nógu vel að girðingar hjá sér væru í lagi (auk þess var umgangur stórgripa bannaður á svæðinu). Hinsvegar var talið að bílstjórinn hefði vitað að umgangur hesta væri til vandræða á slóðum árekstursins, hann hafi verið að keyra of hratt og var því látinn bera ¼ tjónsins.

Aðferð sú sem dómstólar nota skýrist best á því að rýna í dóma.

11. Seinni tíma (viðhorf um) aðferðafræði við sakarmat.

1) Kortleggja til hlítar málsatvik

2) Hvaða háttsemi olli tjóni?

3) Eru til skráðar hátternisreglur um tilvikið?

Lög?

Reglugerðir/reglur?

Stjórnvaldsfyrirmæli (mikið notað, t.d. í öryggismálum)?

Annars konar reglur?

Staðlar

Siðareglur

Fordæmi?

4) En óskráðar?

Venjur?

Þessi aðferðarfræði er hlutlæg. Hér er háttsemin metin hlutlægt séð og svo borin saman við þá háttsemi sem fjallað er um í skráðum og óskráðum réttarreglum. Bonus-pater-kvarðinn er hinsvegar gamaldags, huglægt, byggist á óljósu moði um hvað þessi og þessi pater hefði gert bla bla bla. (Viðhorf VMM).

12. Miða verður við reglur og aðstæður á því tímamarki er tjón varð.

Hjálpa til við að meta hvaða háttsemi er æskileg. Reglur geta verið mjög ítarlegar, t.d. um ljós á ökutækjum, einnig er það til að reglur séu rúmar og gefir mikið svigrúm til mats.

13. Krafa um orsakasamband

Gera verður einnig kröfur um að orsakasamband sé milli háttsemi og tjóns, þ.e. háttsemin sem til skoðunar er verður að hafa valdið tjóni. Um orsakasamband verður fjallað síðar.

14. Hvaða lög og reglur hafa mesta þýðingu við sakarmat eftir hlutlægari mælikvörðum?

·Umferðarlög, nr. 50/1987. Athuga sérstaklega árekstrarreglu 89. gr.

•Lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og þær reglur sem settar hafa verið á grundvelli þeirra. Sérreglur sem settar hafa verið með heimild í lögunum og gilda á afmörkuðm sviðum eru sérlega mikilvægar. Viðleitnin er sú að regluvæða framkvæmd atvinnurekstrar í landinu. Reglurnar eru notaðar með svipuðumn hætti og reglur umferðarlaga við sakarmatið. Fyrst er háttsemin sem olli tjóni kortlögð nákvæmlega, svo er sú háttsemi borin saman við þá háttsemi sem lögin ætla fólki. Þess má geta að lög nr. 46/1980 eru mjög víðtæk og gilda um alla vinnustaði sem fleiri en einn vinnur á. Að vísu eru vinnustaðir í siglingum, loftferðum og einkaframleiðslu (á heimili) undanskildir lögunum.

H 1995,1052 - Málari féll niður um óvarið op

Byggingarmeistari var að byggja hús sem hann átti, leigði hann til þess starfsmenn og fékk til sín verktaka. Meðal þeirra verk­taka sem hann fékk til sín var málarameistari. Þegar málarinn var að mála stigagang féll hann á milli hæða, hann stóð á stigapalli, en frá brún hans að glugga var 90 cm. breidd. Í dóminum var vikið að tveimur ákvæðum í reglugerð um byggingarvernd, þar er meðal annars lýst með nákvæmum hætti hvernig verja eigi slíkt op (þar á að vera handrið o.s.frv). Í þessu máli var ábyrgðin felld á húseigandann þar sem hann hafði ekki gengið frá hlutunum eins og kveðið var um í reglugerð. Málara­meistarinn var þó látinn bera ½ tjóns síns sjálfur (á grundvelli þess að hann var reyndur).

Hrd.1996,419 - Slys á háseta v. olíusmits

Sjómaður slasaðist þegar hann var að fara af dekki niður á milliþilfar, virðist hafa runnið vegna olíusmits sem var undir stígvélum hans. Upplýst var í málinu að vandamál hefði verið með olíukerfi skipsins og olía hefði lekið. Það var talið hættulegt fyrir skipverja. Dómurinn taldi að útgerðarmaðurinn hefði ekki gætt þess sem skyldi að hafa stiga og þilför hrein, og væri hann því bótaskyldur þar sem slíkt væri brot á reglugerð um vinnuöryggi á fiskiskipum. (Sjómaðurinn var þó látinn bera helming tjóns síns sjálfur)

Það sem er merkilegt við þennan dóm er að ekkert huglægt mat var lagt á bótaábyrgð tjónvalds. Því var slegið föstu að þar sem hann hefði brotið reglugerðarákvæði og að það brot hefði leitt til slyss þá væri hann bótaskyldur.

H 1996:4139 - Heyrnarskerðing í sorpeyðingarstöð: Starfsmaður varð fyrir heyrnarskerðingu v/ vinnu sinnar. Taldi HR að aðaláfrýjandi [Sorpeyðingastöð Suðurnesja] hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi á tímabili því, sem hér um ræðir, gert viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir heyrnar­skemmdir og skaðleg áhrif af völdum hávaða í starfsstöð sinni. Var starfsmanninum því greiddar skaða­bætur vegna heyrnarskerðingarinnar.

Í báðum ofangreindum dómum varð vinnuveitandinn að bera hallan af því að málin voru ekki full­rann­sökuð, í fyrra málinu hafði það einfaldlega verið trassað af vinnuveitandanum.

•Skipulags og byggingarlög, nr. 73/1997, svo og byggingarreglugerð nr. 441/1998.

•Lög um matvæli, nr. 93/1995.

•Lög um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992.

•Lög um öryggi raforkuvirkja, neyzluveitna og raffanga, nr. 146/1996, (rafmagnseftirlit).

Svo og stjórnvaldsreglur hvers konar sem settar hafa verið á grundvelli þessara laga.

Einnig koma til fjöldi annarra reglna, þ.e. hátternisreglna sem gilda oft á afmörkuðum sviðum og eru margskonar, t.d. siðareglur einstakra starfstétta, ýmsir staðlar.

H 1996:2668 - Vínber á gólfi í Miklagarði: Vínber olli bleytu á gólfi, kona rann á því og skall í gólfið. Í for­sendum dóms héraðsdóms, sem HR staðfesti, sagði m.a.: Almennt verður ekki talið, að sérstök hætta stafi af vínberjum eða hýði þeirra við inngang matvöruverslana, og þá verður ekki heldur almennt gert ráð fyrir, að slíkt sé þar að finna. Er fallist á það með varnaraðila, að ógerlegt sé að afstýra því í versl­unum sem og annars staðar, þar sem þröng er á þingi og fjöldi viðskiptavina á leið um, að aldrei berist væta eða ávaxtahýði á gólf með fólkinu eða detti úr innkaupapokum þess eða körfum, og að ómögulegt sé að viðhafa slíka gæslu, að strax sé eftir tekið og hreinsað upp. Talið að um hreina óhappatilviljun hafi verið að ræða í umrætt sinn, ekki saknæma vanrækslu starfsmanna eða van­búnaðar fasteignarinnar.

Talið var að gólf verslunarinnar hafi staðist byggingarreglugerð.

H 1990:293 - Ábyrgð eiganda hunds ‘90: ... téður hundur gekk laus í umrætt sinn allfjarri heimili eig­andans, stefnda í máli þessu, en með því gerðist stefndi brot­legur við framangreinda samþykkt um hunda­hald á Akureyri. Verður stefndi því talinn bótaskyldur vegna þess tjóns, er stefnandi varð fyrir og hlaust of þessari lausagöngu hundsins. Ekki verður á það fallist með stefnda, að hin „objektíva" bóta­ábyrgð 67. gr. þá­gild­andi umferðarlaga firri stefnda bótaskyldu í máli þessu. Fullyrðing stefnda um, að tjónið verði rakið til gálauss aksturs stefnanda sjálfs, hefur ekki verið studd neinum gögnum í málinu. Bíleigandi fékk bætur vegna tjónsins á bílnum.

• • hér var sökin eigandans sem bar ábyrgð á því að hundurinn gengi ekki laus.

Sjá til hliðsjónar:

Hrútur fyrir bíl 2001: Bóndinn sagði að hrúturinn hefið sloppið frá sér m. því að stökkva yfir girðingu. Reyndi ekki að ná í hann til baka heldur gerði ráð fyrir því að nágrannabóndinn myndi síðar smala hrútnum og skila honum. Vegalög bönnuðu lausagöngu fjár á þjóð­vegum, HR taldi ekki sýnt fram á að það hafi verið gáleysi hjá bóndanum að hafa ekki sótt hrútinn.

• • hér var það ekki metið bóndanum til sakar að hrúturinn gekk laus.

  • sbr. einnig Hross á vegi '01 hér að ofan. AB segir það oftast talið dýraeigendum til sakar að dýrin séu ekki laus, sérstaklega er algengt að það gerist ef t.d. girðingar eru í ólagi.

Oft er spurning hver ber ábyrgð á því að lögum og reglugerðum er ekki hlýtt, sbr. t.d. lög um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum nr 46/1980:

H 1991:707 - Þrýstireyning vatnsgeymis ‘91: Með tilliti til hættunnar af þeirri að­ferð, sem stefnda var gert að beita við prófun á suðum vatnsgeymisins [notaði þrýstiloft frá loftþjöppu, sem var strang­lega bannað], ber að fallast á það með hér­aðs­dómara, að leggja verði alla ábyrgð á tjóni af slys­inu á vinnu­veitanda hans.

H 1994:2379 - Plastos – bakverksdómur ‘94: Enda þótt haft hafi verið á orði við stefndu, að hún leitaði aðstoðar við umrætt verk, er ljóst, að markviss fyrirmæli höfðu ekki verið gefin um það, og hafði hún iðulega unnið verkið ein. Þykir hafa á skort, að séð væri fyrir starfsskipulagi, er tryggði öryggi að þessu leyti, sbr. [greinar í lögum um aðbúnað, ...]. Plastos gert að greiða konunni skaðabætur að ¾ hluta.

H 32/2001 - Piltur slasaðist í skreiðarpressu: Pressan var talin vanbúin og hefði það verið einfalt og ódýrt að breyta henni til hins betra. Tekið var tillit til þess að pilturinn hafði mikla reynslu í notkun hennar og fékk hann því einungis ½ bætur.

• • Reglur Alþjóða skíðasambandsins FIS, sbr.

H 182/2001 - Skíðaslys í Kitzbühel

Það athyglisverða í þessum dómi er beiting sérstakra reglna við sakarmatið. Um er að ræða skíðaslys sem varð í Kitzpul í Austurríki. Í forsendum Hæstaréttar segi að eftir því sem við geti átt beri að hafa í huga við sakarmat reglur Alþjóða skíðasambandsins FIS þó þær hafi ekki lagagildi. Í dómnum er svo vísað til tiltekinna reglna í bálkinum. Þrátt fyrir að þessar reglur séu óbirtar hér og að mönnum séu þær ekki endilega kunnugar hafa þær að geyma reglur um hvernig mönnum beri að haga sér í skíðabrekkum. Þetta sýnir hvað dómstólar eru tilbúnir að teygja sig langt til að ná fram hlutlægu sakarmati.

15. Réttaráhrif þess að ekki er tilkynnt um tjón.

Reglur um afleiðingar slíks tilkynningarskorts eru sönnunarreglur, en ekki efnisreglur um ábyrgð. Þetta verður til þess að sá sem ekki tilkynnir slys ber hallan af því að tilvik sé ekki nægilega upplýst. Það ber reyndar meira á þessu í eldri dómum, menn virðast vera meðvitaðri um tilkynningaskylduna nú til dag.

Almennt hvílir skylda til að tilkynna um vinnuslys á vinnuveitanda, sbr. 2. mgr. 81. gr. og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 46/1980. Tilkynnt er til Vinnueftirlits ríkisins og lögreglu. Hann ber almennt halla af því að ekki er tilkynnt og mál því ekki réttilega upplýst.

Tjónþoli hefur einnig tilkynningarskyldu, þ.e. utan vinnuslysa, þótt með öðrum hætti sé. Ýmis dæmi eru þess úr dómaframkvæmd að tjónþoli hafi borið hallann af því að gera ekki strax reka að því að tilkynna og tryggja rannsókn að slysi.

Hrd.1996,419 - Slys á háseta v. olíusmits

Um er að ræða slys á sjómanni sem ekki tilkynnti skipstjóra um slysið, það var að vísu talið afsakanlegt, en leiddi þó til þess að ekki var hægt að leggja þær skyldur á skipstjórann að hann hefði tilkynnt um slysið og látið fara fram rannsókn. Vinnu­veitandinn var því ekki látin bera hallan af því að málið var ekki rannsakað til hlítar.

Hrd.1997,683 Leikfimisslys í Njarðvík ‘97

Í forsendum Hæstaréttar er vikið að tilkynningaskyldu og hvernig bótum skuli háttað. Ríkið fh. grunnskólans var talið bótaábyrgt þrátt fyrir að skaðabótakrafan hafi ekki verið höfðuð fyrr en 6 árum eftir slysið, er það m.a. vegna þess að grunnskólinn hafði atvik málsins ekki á hreinu og trassaði að tilkynna þau. Skólastjórinn bókaði t.d. í dagbók skólans á slysdag: “Guðrún Eiríks meiddist í leikfimi hjá Bróa. Gauja fór með hana á spítala – hún er líklega brotin.”

16. Er það sjálfgefið að sá sem hlítt hefur öllum reglum og eða stjórnvaldsfyrir­mælum leysist undan bótaábyrgð?

Almenna reglna er sú, en frá henni eru þó frávik, sem reist eru á sérstökum röksemdum.

Dæmi um frávik er t.d. ef að reglur eru ófullkomnar (ónákvæmar) og taka ekki nákvæmlega til tildraga slyss. Þá er augljóst að dómstólar hafa svigrúm (sérstakelga eftir því sem reglurnar eru almennari) til að dæma eftir atvikum aðila bótaábyrgan þrátt fyrir að hann hafi farið að lögum.

Annar möguleiki er sá að reglur séu gamlar og að kröfur á því tiltekna sviði hafi aukist.

UfR.1989,692 “Úrgangsdæling”

(reyfaður í kennsluritinu (Bo v. Eyben) á bls. 63-4)

Fyrirtæki rak starfssemi og þurfti að dæla tilteknum úrgangi út í jarðveginn. Árið 1958 voru gefnar út reglur um takmörkun þessarar mengunar. Fyrirtækið varð við þessum reglum. Seinna fór svo sveitarfélag þess í mál á hendur fyrirtækinu vegna tjóns sem hlaust af mengun jarðvegsins sem var síðar til komin. Í dóminum var ábyrgðin felld á fyrirtækið. Dómurinn gerði því meiri kröfur heldur en stjórn­valds­fyrirmælin sem höfðu verið gefin um 30 árum áður.

17. Sérsstök svið, þar sem athafnaskylda hvílir á einstaklingi/lögaðilja, sem áhrif hefur á sakarmat. (sjá einnig bls. 62-8 í kennsluritinu (Bo v. Eyben)).

17.1 Eftirlitsskylda með börnum.

Þetta gildir um foreldra, sambærilegar skyldur hvíla svo einnig á öðrum sem hafa umsjón með börnum (leikskólar, skólar, sumarbúðir o.fl.) Sérstakar skyldur eru lagðar á þessa aðila til að tryggja öryggi barnanna. Þetta eru ríkar skyldur því viðbrögð barna eru ekki jafn fyrirséð og fullorðinna og þau krefjast aukinnar umönnunar.

Hrd.1997,683 Leikfimisslys í Njarðvík ‘97

Fullvíst er, að áfrýjandi hefði ekki orðið fyrir þeim áverka, sem örorka hennar er sprottin af, hefði drengurinn ekki hlaupið til af fljótt og lent á henni, eins og lýst hefur verið. Það hefði ekki átt að geta gerst, ef kennari hefði fylgst með æfingunni. Kennarinn hefði þá séð, hvernig áfrýjandi lenti eftir stökkið, og haldið aftur af næsta nemanda, þar til áfrýjandi væri staðin upp og farin frá. Í áhaldaleik­fimi unglinga verður að gera ráð fyrir því, að þeir sjálfir gæti ekki alltaf fyllstu varfærni eða fylgist nægilega vel með þeim, sem á und­an fara. Verður að telja, að leikfimikennarinn hefði ekki átt að láta nemendur eina við æfinguna, og því hafi hann ekki sýnt þá aðgæslu, sem vænta mátti. Í þessu sambandi ber að hafa í huga, að sérstak­lega ríkar kröfur verður að gera til þess, að ýtrasta öryggis sé gætt í skólum, en hér var um að ræða stóran hóp nemenda í skyldunámi.

- nokkuð strangar og víðtækar kröfur gerðar til kennarans.

Þar sem börn eru að leik verður að sýna sérstaka aðgæslu,

H 1996:2457 - Rúðubrot í grunnskólanum að Laugum í Sælingsdal: Strákur kastaði bolta í rúðu og hún brotnaði, strákurinn slasaðist af rúðubrotunum. HR: Hér var um sérstakt tilvik að ræða, sem var í engum tengslum við starf það, sem ætlast var til, að fram færi í skólanum, og var hugsan­legur vanbúnaður glugg­ans ekki orsök slyssins. Ekki þykir heldur unnt að rekja slysið til ónógs eftir­lits eða gæslu af hálfu skólans. Mátti áfrýjanda, sem var á 16. ári, og félaga hans, sem var 16 ára, vera ljós sú hætta, sem gat stafað af því, að bolta væri kastað í gluggann. Fékk engar skaðabætur.

Ítarefni um þennan málaflokk: Grein í Tímariti lögfræðinga. 4. hefti 1999 (bls. 299-316). Jón Steinar Gunnlaugsson (gott yfirlit yfir eftirlitsskyldu með börnum, gott dómayfirlit).

17.2 Skylda þeirra, sem standa fyrir mannamótum til að gera öryggisráðstafanir.

Á aðilum hvílir sérstök skylda, t.d. að tryggja öryggi keppenda á íþróttamótum, og öryggi áhorfenda.

17.3 Skylda vinnuveitanda til að tryggja vinnuöryggi og umhverfi starfsmanna.

Líka almenn ólögfest skylda (utan við gildissvið þeirra reglna sem (t.d. lög nr. 46/1980) sem minnst hefur verið á.

17.4 Athafnaskylda á eigendum fasteigna??? (í kennsluriti á bls. 66 o.á.)

Eigendur fasteigna, vega og annarra samgönguleiða ber að viðhalda þeim á þann hátt að almenningi stafi ekki hætta af ástandi eignanna. Dómaframkvæmd í Danmörku er ströng á þessu sviði þótt ekki sé gengið svo langt að leggja hlutlæga ábyrgð á fasteignaeigendur. Gera verður þann fyrirvara hvað varðar íslenskan rétt að bótaábyrgð fasteignaeiganda hefur ekki verið ströng þannig að þetta gildir ekki að jafn miklu leiti um íslenskan rétt. Lengst af hefur dómaframkvæmdin verið allt annað en ströng og einkennst fremur af undanlátssemi á kostnað eðlilegs öryggis, en á því hefur líklega orðið breyting á síðustu árum.

Það er sem sagt ekki hægt að segja að ábyrgð eigenda fasteigna sé ströng á Íslandi.

Hvers má krefjast?: Ekki er hægt að gera þá kröfu að sveitarfélög haldi gangstéttum og vegum hálkufríum árið um kring. Hinsvegar er hægt að gera þá kröfu að skemmdir í gangstéttum eða vegum (sérstaklega ef á þeim hefur verið vakin athygli) sé löguð. (Þetta á stoð í vegalögum (2. mgr. 50. gr.), þar er ákvæði um ábyrgð Vegagerðarinnar vegna slysa sem verður á þjóðvegum (þar er þó stórkostlegs gáleysis krafist)

Algengustu slys vegna fasteigna eru vegna hálku. Ljóst er að ekki er hægt að gera jafnríkar kröfur til allra eigenda fasteigna. Ríkustu kröfurnar er hægt að gera til þeirra sem reka þjónustu og vilja fá fólk til sín, sem og opinberar stofnanir sem fá fólk til sín.

Hrd.1996,1002 - Hálkuslys við Blómaval ‘96

Hálkuslys varð á konu við verslunina Blómaval. Henni skrikaði fótur á stéttinni fyrir framan verslunina þannig að hún féll niður og öklabrotnaði. Því var haldið fram af hennar hálfu að mikil hálka hafi verið á hellunum.

Í héraðsdómi eru býsna ótvíræðar forsendur. Þar kemur fram sú hugsun að verslunin auglýsi sig og vilji fá til sín fólk og eigi því að bera ábyrgð á þeim hálkuslysum sem verða á umráðasvæði sínu. Í þessu máli var var ekki talið að hálkan hafi verið það ný að verslunin hafi ekki getað fjarlægt hana. Það er nokkuð augljóst að í héraðsdómnum er gert ráð fyrir strangri ábyrgð verslana á slysum sem fasteignir þeirra valda. Héraðsdómurinn var staðfestur í Hæstarétti

Dómar um ábyrgð eiganda skemmtistaða

Hrd.1989,1330 - Broadway-dómur ‘89

Eigandi skemmtistaðarins var dæmdur bótaskyldur. Telja verður fram komið, að það hafi tíðkast, að gestir á dansgólfi tylltu sér á handriðið umhverfis það. Með tilliti til þessa og þeirra slysa, sem áður höfðu orðið, mátti fyrirsvarsmönnum gagnáfrýjanda vera ljóst, að handriðið var ófullnægjandi vörn fyrir gesti á dansgólfinu. Þeir höfðu og gert sér grein fyrir þessu, er þeir létu setja upp sérstakan búnað til að hækka handriðið á tveimur stöðum í um 117,5 cm. Það var því með öllu óforsvaranlegt að láta fjar­lægja þennan umbúnað, svo sem gert hafði verið, er aðaláfrýjandi slasaðist. Verður að telja, að til þess megi rekja orsök slyssins.

Hrd.1993,988 - Rúðubrot í auga - Geirsbúðardómur ‘93

Kona (gestur) sem sat inni á veitingastað slasaðist á auga vegna þess að annar gestur sem hent hafði verið út af staðnum gerði atlögu til að komast inn braut rúðu með þeim afleiðingum að rúðubrot þeyttist í auga hennar. Slysið varð með þeim hætti, að gestur veitingastaðarins sló í gegnum glerið á öðrum vængnum. Dyraverðir höfðu nýlega látið hann út fyrir, og leitaði hann inngöngu að nýju. Er ósannað, að hann hafi ætlað sér að brjóta glerið í hurðinni, þegar hann sló í rúðuna. Þröng vill myndast við dyr vínveitingahúsa, og nokkur hætta er á, að menn leiti þar ákaft inngöngu og knýi dyra. Þá getur það hent, að dyraverðir verði að vísa gestum á dyr, og getur þá komið til handalögmála. Dyra­umbúnaður vínveitingahúsa þarf því að vera traustur. Verður að fallast á það með sóknaraðila, að glerið í vængjum hurðarinnar hafi ekki verið svo traustur búnaður sem gera verður kröfu til , þegar litið er til reksturs veitingastaðarins. Verður að leggja það til grund­vallar dómi í máli þessu, að þessi vanbúnaður hafi verið meðorsök að tjóni sóknaraðila. Sóknaraðili átti engan þátt í tjóni sínu. Ber varnaraðili fulla ábyrgð á slysinu gagnvart henni. 2 dómarar skiluðu séráliti sem fór í aðra átt.

VMM og AB telja báða þessa dóma nokkuð stranga, líka Dísa.

17.5 Skylda sem hvílir á eigendum véla og tækja.

Ekki endilega til atvinnureksturs, heldur einnig í tómstundaskyni.

18. Fordæmi.

Fordæmi er mikilvæg réttarheimild í skaðabótarétti eins og öðrum sviðum. Þó kannski sérstaklega í skaðabótarétti því þar hafa reglur almennt verið ólögfestar. Það er einnig löng hefð fyrir því hérna að margar mikilvægustu reglur skaðabótaréttarins hafa komið inn í réttinn fyrir tilstilli dómstóla: reglan um vinnuveitendaábyrgð, sakarreglan o.fl.

Dæmi um beitingu fordæma í skaðabótarétti:

Hrd.1996,3120

Hrd.1999,894

Þýðing fordæma í skaðabótarétti.

Vankantar á gildi fordæma. Aðallega tvennt: Annarsvegar að mjög fátítt er að menn séu með nákvæmlega eins tilvik í höndunum. Hinsvegar að dómstólar telja sig ekki endilega bundna af fyrri fordæmum (=>Vest­fjarðar­gangamál)

19. Venja.

Hagi menn sér nákvæmlega í samræmi við venju er hegðun þeirra forsvaranleg og mjög líklegt að þeir ættu ekki að bera ábyrgð á tjóni sem sú hegðun veldur.

Þýðing venju er almennt mikil við sakarmat í skaðabótarétti.

Á gildi venju eru þó einnig annmarkar. Aðallega tvö: 1) erfitt er að sanna hvað sé venjubundin háttsemi 2) dómstólar telja sig (eins og með fordæmi)ekki alltaf bundna af venjum. Dæmi:

Þetta er sérstakt því fyrst er eigin sök sjómannsins metin (en ekki sök vinnuveitandans).

Hrd.1998,1846 - Íslandsflugsdómur ‘98

Þar er um að ræða slys á manni á Reykjavíkurflugvelli sem að var hlaðmaður hjá Íslandsflugi og hann varð fyrir því að ganga fyrir hreyfil og lést samstundis. Það var sýknað í héraði, engin sök hjá Íslandsflugi en háttsemi mannsins talin gáleysisleg.

Í Hæstarétti er byrjað með því að slá því föstu að það væru engar skriflegar reglur til um það hvernig fara skyldi að við gangsetningu hreyfla eða hvernig standa skyldi að verki þegar farþegar færu um borð eða frá borði. Þegar búið var að gangsetja hreyflana kom síðbúinn farþegi sem að starfsmaðurinn hleypti inn. Hæstiréttur taldi það ekki eðlilegt að hlaðmaður skyldi vinna við að hleypa farþegum inn í vélina eftir að hreyflarnir væru gangsettir. Svo var vísað í tvö bréf Flugmálastjórnar m.a. til Íslandsflugs þar sem fram kom að tilvikið hafi verið óeðlilegt þar sem ekki ætti að ferma vélar eftir að hreyflar þeirra hafi verið gangsettir. Hæstiréttur taldi mikla hættu á fljótfærnismistökum þegar engar sérstakar reglur gildi um það hvernig maður skuli vinna eftir að búið er að gangsetja hreyflana. Vísað var til tveggja almennra reglna í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum (um skyldu vinnuveitenda til að tryggja öryggi starfsmanna). Íslandsflug var talið bera ábyrgð á slysinu en hlaðmaðurinn að hálfu á grundvelli eigin sakar.

Venjur eru mikilvægar við sakarmat en mjög erfitt getur reynst að sanna þær. Athugast skal þó að ekki þarf að sanna þær venjur sem engin mótmæli eru viðhöfð við.

Minnt á, að dómstólar telja sig geta endurskoðað venju, sbr. Hrd. 1955, bls. 88 “Uppskipun”, þar sem gerðar eru meiri kröfur, en venjubundið var.

Þegar hvorki er við venju eða fordæmi að styðjast þarf dómari samt sem áður að leysa úr málinu, hann getur ekki bara hætt, það er þá sem að dómari hefur eiginlega tvo kosti: hann getur vísað til almennra reglna um skyldur til að tryggja öryggi (sbr. Íslandsflugsdóminn). Eða hann getur litið til vissra megin-leiðbeiningarreglna við sakarmatið:

20. Mat á sök, þegar ekki er við skýrar skráðar reglur að styðjast, né heldur venjur eða fordæmi.

Atriði, sem áhrif hafa á sakarmat.

1. Hve mikil hætta var á því að tjón yrði af þeirri háttsemi sem um ræðir?

2. Hve mikið tjón var líklegt að yrði?

3. Hve auðvelt var eða erfitt fyrir tjónvald að gera sér grein fyrir hættu á tjóni?

4. Hvaða ráðstafanir var unnt að gera til þess að koma í veg fyrir tjón?

Þessar aðferðir við sakarmat sér maður aftur og aftur í dómum þar sem aðrar aðferðir eru ekki greiðar.

Erfitt er að meta vægi hvers og eins af þessum þáttum, enda bera dómar mjög oft með sér, að það sé heildarmat, að teknu tilliti til þessara þátta (eins eða fleiri) sem niðurstöður eru reistar á. Því er erfitt að segja hver þessara reglna sé þýðingarmest. Sem dæmi um beitingu reglnanna má sjá:

Fyrir kemur að mjög flókið er að leggja mat á háttsemi og dómarar hafi þörf fyrir sérfræðiaðstoð. Réttarfarslög veita færi á tveimur kostum í þessu efni, þ.e. að lagðar séu fram matsgerðir dómkvaddra matsmanna (en það er þá yfirleitt aðeins um sértæk atriði málsins en ekki málsatvikin sem slík) og/eða að embættisdómari kveðji til setu í dómi sérfróða meðdómsmenn. (Þá er frekar hægt að fá nýtt álit á málsatvik). Sjá og Hrd. 1997, bls. 683, þar sem vísað er til tvenns konar gagna frá sérfræðingum.

21. Ef að háttsemi fylgir óeðlilega mikil hætta er rétt á að láta það leiða til bótaskyldu

UfR.1971,159 “Stór skurðgrafa”

Stór skurðgrafa notuð til að grafa lítin skurð.

22. Brot á athafnaskyldu leiðir til saknæmis

•Þar sem um óeiginlegt athafnaleysi er að ræða þar sem í raun hvílir athafnaskylda á manni. Það getur byggt á skráðum hátternisreglum eða samningi og stjórnvaldsfyrirmælum. Þegar slík athafnaskylda hvílir á manni (t.d. þegar verktakar eiga að girða af svæði) og henni er ekki sinnt þá er matið strangt. Það er ekki hægt að tala um í þessu sambandi að sakarmatið sem slíkt sé strangt. Talið er hinsvegar að brot á athafnaskyldu leiði yfirleitt til þess að tjónið sé saknæmt. Þetta má sjá í fjölda dóma, gömlum og nýjum:

23. Slys sem verða við aðstæður sem erfitt/ómögulegt er að koma í veg fyrir leiða ekki til bótaskyldu

Stundum eru aðstæður þannig að það er ekki hægt að tryggja öryggi þeirra sem þar vinna. Dæmi: sjómennska, það er ekki hægt að koma í veg fyrir að slor og slepja safnist saman þar sem vinna fer fram. Slys sem að verða við svona aðstæður eru yfirleitt ekki bótaskyld.

24. Breytilegt sakarmat.

Á sumum sviðum hefur verið talið nauðsynlegt að gera ríkari eða vægari kröfur við sakarmatið (Einnig má nefna þá staðreynd að sakarmat hefur breyst á ýmsum sviðum með tímanum, dæmi: sakarmat eigenda fasteigna hefur orðið strangara) Helgast það af ýmsum ástæðum. Dæmi um slík svið eru:

24.1 Tilvik, þar sem hlutrænar ábyrgðarleysisástæður eiga við, t.d. neyðarvörn og neyðarréttur, en tjóni er valdið á hagsmunum þriðja manns.

Við slíkar aðstæður hefur verið talið eðlilegt að beita vægu sakarmati. (ath, hérna eiga reglur um neyðarvörn ekki við þar sem tjónið verður á þriðja manni, því er vægu sakarmati beitt í staðinn) VMM getur enga dóma nefnt úr íslenskri dómaframkvæmd en telur þetta þó mikilvæga reglu hér.

24.2 Sérfræðiábyrgð.

Á því sviði er sakarmatið strangt, mjög strangt myndu eflaust sumir segja. Dómar síðustu ára sýna bæði strangt sakarmat og beitingu sönnunarreglna, sem er vilhöll tjónþola í slíkum málum. Þetta er afar mikilvæg regla í skaðabótarétti. VMM bendir á að hugtakið “sérfræðiábyrgð” sé of þröngt til að rúma regluna. Reglan telur ekki aðeins til hinna klassísku sérfræðistétta eins og áður fyrr. Heldur einnig til ýmisskonar ráðgjafaþjónustu (um tölvur, skatta o.fl.), bankaþjónustu o.fl.

Oft byggist réttarsamband tjónvalds og tjónþola á samningi en samt sem áður eru tilvikin látin vera undir skaðabótarétti, enda eru afleiðingarnar í raun ekki brot á samningnum sem slíkum.

Varðandi breytingar á sönnunarreglum: ekki er átt við að sönnunarreglum um sök sé snúið við. Heldur er sönnunabyrðin um afleiðingar tilviksins oft snúið við. Dæmi: það er læknirinn sem þarf að sanna að ófrjósemi konu sé ekki vegna mistaka sem urðu á henni í þvagblöðruaðgerð 5 árum áður.

Flestir dómar sem fallið hafa á Íslandi um sérfræðiábyrgð snúast um læknamistök. Ákvæði í lögum um sjúklingatryggingar taka tjón af því tagi undan reglum skaðabótaréttar. Þ.e. ef skaðabætur tjóns eru minni en 5 milljónir. Tjón sem valdið er sem sagt af heilbrigðisstarfsmönnum er bótaskylt skv. reglum laga um sjúklingatryggingar alveg sama með hvaða hætti það verður. Það er hægt að segja að þetta sé hlutlæg ábyrgð því það er ekki krafist sakar. Það er hinsvegar erfitt að tala um hlutlæga ábyrgð því það skiptir engu máli hvernig tjónið verður og um er að ræða bótaskyldu. Það er ekki fyrr en tjónið fer umfram 5 milljóni sem að reglur skaðabótaréttar um bótagrundvöllinn fara að gilda. En ljóst er þó að reglum um mat á fjárhæð bótai lútir reglum skaðabótaréttar, en ekki mat á bótagrundvelli.

Hversvegna er sakarmat í sérfræðigreinum svo strangt?

1. Menn eru að selja sérfræðiþjónustu og gera verður kröfu til þess að vinnubrögð verði eins og best verður á kosið.

2. Önnur skýring er sú að fólk í þessum starfsstéttum búa við nokkuð ítarlegt regluverk. Þetta á t.d. við um lögmenn og löggilda endurskoðendur og löggilda fasteignasala. Í þessum reglum eru fyrirmæli um samskipti viðskiptamanns og sérfræðingsins. Sumar þessara reglna eru alþjóðlegar, t.d. siðareglur lögmanna (codex ethicus).

3. Þriðja atriðið (hefur mikla þýðingu): flestar þessar starfstéttir fá ekki að starfa nema þær hafi starfsábyrgðartryggingu. (Fasteignasalar voru þeir fyrstu af þessum starfsstéttum þar sem það var lagaskylda að hafa starfsábyrgðartryggingu, lögmenn og endurskoðendur fengu slík skilyrði með lögum 1997). Þessar tryggingar ýta undir strangt sakarmat þar sem gerð er krafa um þær. Auk þess ýtir þetta undir kjark fólks til að láta reyna á rétt sinn vegna tjóns sem það verður fyrir í samskiptum sínum við sérfræðinga.

Í íslenskri dómaframkvæmd eru flestir dómar um strangt sakarmat vegna sérfræðiþjónustu á sviði læknamistaka, nokkrir um löggilda endurskoðendur og fáeinir um lögmenn og löggilda fasteignasala.

Skv. kenningum erlendra fræðimanna er sönnunarreglum um afleiðingar snúið við í málum sem varða læknamistök. VMM telur að ganga megi enn lengra og segja að slíkar öfugar sönnunarreglur megi einnig sjá í dómum sem varða málefni lögmanna og löggildra fasteignasala.

24.3 Ábyrgð á tjónum, sem verða í íþróttaslysum.

Á þessu sviði hefur verið litið svo á að sakarmatið sé vægt, enda er þetta eitt af þeim sviðum, þar sem talið er að beita megi reglum um áhættutöku til þess að fella niður bótaábyrgð, vegna lögmætis háttsemi. Jafnvel þó að menn gangi ekki svo langt að beita reglum um áhættutöku er alveg ljóst að sakarmat vegna tjóns vegna íþróttaslysa er vægt.

24.4 Tjón í samkvæmum einkaaðilja.

Verði munatjón í samkvæmum, hefur verið litið svo á að sakarmat eigi að vera vægt. Hið sama er ekki talið gilda um líkamstjón, en þá er ekki litið svo á, að gera eigi frávik við sakarmatið.

24.5 Tjón, sem valdið er við grín og sprell.

Því er stundum haldið fram, að sakarmat eigi að vera vægt í slíkum tilvikum, en þess sér þó vart stað í norrænni dómaframkvæmd.

24.6 Tjón, sem valdið er af öldruðum, eða hreyfihömluðum.

Hér er heldur ekki talið að gera eigi frávik við sakarmatið, þótt sanngirnisástæður kunni að leiða til þess.

Sérstakar reglur gilda um tjón, sem valdið er af vitskertu fólki. Í vissum tilvikum reglur Mannhelgisbálkar Jónsbókar.

25. Sönnunarbyrði við beitingu sakarreglunnar.

Almenna reglan er að sönnunarbyrðin um að háttsemi sé bótaskyld hvílir á tjónþolanum. Það sama á við um orsakatengsl milli háttsemi og tjóns. Frá þessu síðarnefnda er stundum vikið í málum um sérfræðiábyrgð. Rétt er einnig að ítreka það sem áður hefur komið fram að vanræksla á tilkynningarskyldu vinnuveitanda um slys er látið leiða til þess að hann beri halla af því að mál er ekki nægilega upplýst. (þessi regla á stoð í lögum um AHÖV og ákvæðum laga um útgerðarmenn.