sökunautur / vitni
birt 2004
Stundum er erfitt á frumstigi að átta sig á því hvort viðkomandi maður hefur stöðu sakbornings eða vitnis.
Er mikilvægt að glöggva sig á því sem fyrst þar sem réttarstaðan er gerólík.
Vitni ber að segja satt og rétt frá fyrir lögreglu og í dómi að viðlagðri refsiábyrgð, sbr. 142., 145. og 146. gr. hgl.
Sakborningi ber einnig að greina rétt frá fyrir sömu aðilum, en honum verður ekki refsað fyrir rangan framburð, sbr. 143. og 2. mgr. 146. gr. hgl.
Vegna þessarar ólíku réttarstöðu er því skylt að upplýsa þann sem mætir til skýrslutöku fyrir lögreglu hvort hann er þar kominn sem sakborningur eða vitni, sbr. 2. Mgr. 32. gr. oml.
Vitni eru ekki aðilar máls í líkt og sakborningar og því gildir ekki reglan um jafnræði aðila um þau, sbr. H.1995;2879 (Blaðamaður) sem reifaður er á eftir.
Fjallað er um þetta á bls. 52-59 í handbókinni. Það er fremur ófullkomin lýsing sem þarf að skerpa betur á. Þá eru til tvær eldri greinar um þessi efni, önnur eftir Ragnar Aðalsteinsson hrl. í Úlfljóti, 1978, 2. h. og hin eftir próf. Jónatan Þórmundsson í Tímariti lögfræðinga, 1984, 4. hefti.
Sökum þess að sakborningur hefur um sumt sterkari réttarstöðu en vitni, þá ber sennilega almennt að líta á mann sem sakborning uns annað er sýnt í málinu.
Dæmi um slíkt væri ef hópur manna réðist að manni.
Myndi lögreglan þá væntanlega verða að yfirheyra allan hópinn sem sakborning.
Þannig hefði allur hópurinn þá rétt til að vita um kæruatriði svo fljótt sem unnt er, rétt til að neita að tjá sig um efni máls og rétt til að fá ókeypis aðstoð túlks svo að eitthvað sé nefnt.
Beri þeim síðan saman um sekt eins þeirra ber eftir atvikum að yfirheyra hann áfram sem sakborning en hinir fá þá vitnastöðu og er þar með skylt að skýra satt og rétt frá og svara spurningum lögreglu meðal annars.
Verða rannsóknaraðilar annars að meta þetta hverju sinni.
Þá getur það gerst að maður sé kvaddur til sem vitni en játar síðan á sig brotið.
Ber þá að skýra honum tafarlaust frá hinni breyttu réttarstöðu. Dómar varpa frekara ljósi á þetta álitaefni.
Þessi dómur er ágætt dæmi um muninn á vitni og sakborningi. Blaðamaður A neitaði sem vitni að gefa upplýsingar um heimildarmann sinn, en til rannsóknar var ætlað brot bankastjóra Landsbankans á reglum um þagnarskyldu. Lögmaður A taldi brotna á henni jafnræðisreglu, sbr. bls. 2880-81. A var fyrst kölluð fyrir hjá lögreglu sem vitni og gat því ekki vikið sér undan spurningum. Þá fékk hún heldur ekki aðgang að málsgögnum eins og hún krafðist, því ekki er skylda til afhendingar rannsóknargagna til vitna.
Jafnræðisreglan gildir aðeins milli sóknarðaðila og varnaraðila. Réttarstaða A sem vitnis vissi almennt að því að henni væri skylt að segja frá, en þá kom til undantekningarákvæði oml. í 53. gr. um blaðamenn og bar henni því ekki að gefa þessar upplýsingar af þeim ástæðum en það er önnur saga. Hún hafði stöðu vitnis og það varðar miklu. Hefði A komið fyrir sem sakborningur þá hefði jafnræðisreglan átt við og hún að meginstefnu fengið aðgang að málsskjölum nema undantekningar hefðu átt við.
Helstu réttindi sakbornings koma almennt fram í oml. en þau eru einnig studd við ákvæði stjskr. og Mannréttindasáttmála Evrópum, einkum 2.mgr. 5.gr. og a-lið 3.mgr. 6. gr. Skal nú stiklað á því helsta hér um.
Sjá 1. mgr. 32. gr. oml. og 2. mgr. 5. gr. MSE a-liður 3.mgr. 6.gr. MSE, sbr. óbeint 70.gr.stjskr. og lög nr.62/1994.
Þessi skylda er ekki bundinn við það að maður sé tekinn til skýrslutöku sjálfur eða handtekinn heldur geta aðstæður verið þannig þegar rannsókn er hafin að tilkynna verði manni um að hann sé sakborningur.
Samkvæmt þeim sjónarmiðum sem greind voru í ákvæðunum hér að ofan þá getur lögregla ekki dregið mjög lengi að taka skýrslu af sakborningi.
Það er ekki eðlilegt í réttarríki að menn heyri það á skotspónum að þeir séu sakaðir um brot löngu eftir að byrjað er að yfirheyra vitni.
Málið, sem snerist um meint kynferðisbrot, var kært til lögreglu 11.maí 1996 af móður ungs drengs sem taldi hann hafa sætt kynferðislegri misnotkun af hálfu sakbornings. Drengurinn var yfirheyrður ásamt öðrum dreng þann 20.maí 1996. Síðan segir: ,,Ákærði gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu og var fyrst kynnt sakarefnið 18.febrúar 1997. Þá var honum kynntur réttur til að fá málssvara og húsleit fór fram sama dag. Atvik málsins gerðust 11. maí 1996 og kærði móðir yngra drengsins það strax til lögreglu og fór þá fram læknisrannsókn á drengjunum. Þeir voru síðan yfirheyrðir af lögreglu í viðurvist sálfræðings félagsmálastofnunar og móðurinnar 20. sama mánaðar. Yfirheyrslan var tekin upp á myndband og hefur það verið lagt fram í dómi. Ákærði gaf fyrst skýrslu hjá lögreglu og var kynnt sakarefnið 18. febrúar 1997. Þá var honum kynntur réttur hans til að fá "málsvara", en ekki kemur þó fram hver afstaða hans til þess hafi verið. Húsleit fór fram á heimili ákærða þennan dag. Ákærði hafði engan réttargæslumann við lögreglurannsóknina sem gat gert athugasemdir við rannsókn málsins og fengið ákveðnar spurningar lagðar fyrir drengina.”
Síðan sagði: ,,Þótt þessi meðferð málsins leiði ekki til réttarspjalla eins og hér hagar til, hefði átt að kynna ákærða sakarefnið strax í upphafi lögreglurannsóknar og gefa honum þá kost á að fá sér skipaðan réttargæslumann. Dráttur sá sem varð á lögreglurannsókninni hefur ekki verið skýrður. Samkvæmt framansögðu var rannsókn lögreglu ábótavant.”
Hér segir Hæstiréttur að þótt það sé ekki tekið beinlínis fram í 32.gr. oml. að almenna reglan sé sú að skýra skuli sakborningi frá sakargiftum á hendur honum strax í upphafi rannsóknar. Rétt er þó að athuga að frá þessu geta verið lögmætar undantekningar þegar miklir rannsóknarhagsmunir eru í húfi t.d. ef lögreglan ákveður að hlera síma sakbornings.
Réttur sakbornings til að vita um kæruefni á hendur sér er alveg ótvíræður. Það er aðeins spurning hvenær lögreglu beri að greina manni frá þessu.
Reglan er sú að handteknum manni ber að tjá um kæruefnið áður en hann er yfirheyrður eða þá þegar við handtöku ef til hennar kemur.
Á sá handtekni að fá að vita hvert er meginefni kærunnar er og á hvaða forsendum hann er handtekinn.
Ef maður er ekki handtekinn heldur boðaður til skýrslutöku þá ber lögreglu að gera manni grein fyrir stöðu hans strax og hvers vegna hann er þangað tilkvaddur.
Sé viðkomandi handtekinn maður í svo annarlegu ástandi að ekki þýði að gera honum grein fyrir réttarstöðu sinni verður eðli máls samkvæmt að bíða þess að mesta víman líði hjá.
Í fyrrgreindri 1. mgr. 32. gr. niðurlagi er einnig kveðið á um rétt handtekins manns til að hafa samband við lögmann og eða nánustu vandamenn.
Hér eru lagðar auknar skyldur á herðar lögreglu.
Þegar menn eru handteknir af öðrum ástæðum en í þágu rannsóknar opinbers máls, til dæmis vegna ölvunar á almannafæri þá á slík handtaka ekki undir 1.mgr. 32.gr.
Ef maður er hins vegar handtekinn í þágu opinberrar rannsóknar á hann skýlausan rétt á að hafa samband við fyrrgreinda aðila, nema ætla megi að það kunni að raska rannsóknarhagsmunum.
Þó er rétturinn til að fá lögmann þá og þegar skilyrðislaus.
Ef maður fær ekki að hafa samband við sína nánustu af fyrrgreindum ástæðum, þá ber lögreglu almennt að tilkynna nánustu vandamönnum um stöðu viðkomandi sakbornings og hvar hann er.
Í niðurlagi 1.mgr. 32. gr., er talað um reglugerð ráðherra sem fjallar almennt um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu nr. 395-1997, einkum 1. kafli en þar er einkum fjallað um tilkynningar til vandamanna handtekinna manna. Þá er og til reglugerð nr. 396-1997 sem ber að skoða.
Sakborningur á rétt á að verja sig sjálfur eða velja sér og eða fá skipaðan verjanda eða annan talsmann (undantekningartilvik) til að annast vörn sína í opinberu máli.
Ekki er nóg með að þessi réttur er fenginn sakborningi, heldur felst jafnframt í þessu réttur hans til að ræða einslega við verjanda eða talsmann og ráðgast hvaðeina sem málið varðar.
Þessi réttindi sakbornings til málsvarnar koma fram í 2. mgr. 34. gr. oml. og um réttinn til að fá skipaðan verjanda og eða talsmann í því augnamiði er kveðið á í 34-37. gr. oml.
Um réttinn til að ræða við þá fulltrúa sína einslega er mælt fyrir um í 1.mgr. 42. gr. oml.
Sjá og 3. mgr. 33. gr. oml. sem á við um yfirheyrslu yfir sakborningi á rannsóknarstigi.
Rétt er að vekja athygli á því að réttur sakbornings til að verja sig sjálfur eða með aðstoð verjanda að eigin vali er einnig varinn í c-lið 6. gr. MSE.
Verjandi hefur þó að mörgu leyti aðra og betri réttarstöðu en sakborningur, til dæmis hvað varðar aðgang að gögnum og af þeim sökum kann það að reynast sakborningi afdrifaríkt ef hann neytir ekki réttarins til aðstoðar verjanda.
Láti sakborningur engar óskir uppi í þessa veru ber dómara almennt að skipa honum verjanda telji hann það rétt.
Þessi tvö síðustu ákvæði oml. eru annars nýmæli sem styrkja stöðu verjanda og voru umdeild á sínum tíma.
Eiríkur Tómasson telur þau æskileg, því mikilvægt er að sakborningur geti rætt einslega við þennan trúnaðarmann sinn og slíkt í sjálfur sér mikilvæg mannréttindi. Í 1. mgr. 42. gr. oml. kemur fram að málsvari geti rætt við sakborning um hvaðeina sem tengist málinu.
Verjandi er eini maðurinn sem sakborningur á alltaf rétt á að tala við (verjandi á líka alltaf rétt á að tala við sakborning).
Sakborningur getur að vísu talað við prest eða lækni en slíkt er bundið við ákveðin tilvik.
Rétturinn felur einnig í sér að ekki er heimilt að hlera samtöl verjanda og skjólstæðinga, meira að segja ekki heldur þegar lögreglan hlerar síma sakbornings og verjandi hringir í hann.
Hann verður þá í raun oft eini tengiliður hins ákærða við fjölskyldu og umhverfið almennt og það reynir oft mikið á lögmanninn persónulega.
i. Meginreglan.
Þessi réttur kemur fram í 70.gr. um opinbera málsmeðferð og 1.mgr. 6.gr. MSE svo og ákvæðum í XV.kafla oml., einkum 4.mgr. 129.gr..
Rétturinn er takmarkaður við meðferð máls fyrir dómi.
Þannig á sakborningur almennt ekki rétt á að vera viðstaddur yfirheyrslur annarra sakborninga eða vitna á rannsóknarstigi, sbr. 3.mgr. 69. gr. oml.
Sjá einnig ýmis ákvæði í 15. kafla oml. eftir að ákæra hefur verið gefin út, en þar er gert ráð fyrir að ákærði sé viðstaddur, sbr. t.d. 4 mgr. 129. gr. oml.
(,,Ákærði á rétt á að vera við aðalmeðferð máls”) Breytist því réttarstaða sakbornings mjög að þessu leyti um leið og ákæra er gefin út á hendur honum og mál þingfest sbr. 2.mgr. 122.gr.
Ákærði á einnig rétt á að vera viðstaddur þótt þinghaldi sé lokað.
ii. Undantekning 4.mgr.129.gr., sbr. 6.mgr. 59.gr.
Frá þessu er þó gerð undantekning í 4. mgr. 129. gr. oml., sbr. 6.mgr. 59.gr.oml. en þar er kveðið á um að víkja megi ákærða af dómþingi við tilteknar aðstæður.
Þetta er alger undantekningarregla sem ber að beita af varfærni, sbr. þessa dóma sem voru reifaðir á dögunum í meginreglum, H.1993;1316 (Nauðgun Sambýlismanns) og H.1997;3231 (Háskólaprófessor).
Í síðara málinu tók Hæstiréttur meira að segja fram að með því að taka undir kröfu um að ákærði viki af þingi þá axlaði ákæruvaldið ábyrgð á því að sönnunargildi skýrslunnar yrði minna en ella.
Það má segja að eftir að dómur Hæstaréttar H.1997;3231 gekk hafi verið farið mjög varlega í sakirnar að ákærði yrði látinn víkja af þingi.
Svo virtist sem sú venja hafi verið myndast í kynferðisbrotamálum að ákærði viki af dómþingi þegar brotaþoli gæfi skýrslu en það hefur tekið all nokkrum breytingum.
Dómur Hæstaréttar H.1998;3001 (3003) endurspeglar vel þau breyttu viðhorf sem nú eru uppi um þetta en í því máli var gerð athugasemd við það að ákærði yrði látinn víkja úr þingsal án þess að ástæður væru tilgreindar. Sama máli gegndi í dómi Hæstaréttar H.1999; 28.janúar.
Hér á verjandi ákærða hins vegar ávallt rétt á að vera viðstaddur þótt ákærði fái það ekki.
Ef ákærði ver sig sjálfur fær hann hins vegar ekki allar sömu heimildir og verjandi heldur verður hann að sæta því að réttindi hans sem sakbornings skerðist verulega að þessu leyti.
Það hefur því ýmsa ókosti í för með sér að verja sig sjálfur.
iii. Undantekningarákvæði 7.mgr.59.gr.
Hér er einnig rétt að vekja athygli á því að með lögum nr.36/1999 var tekið upp nýtt ákvæði í 7.mgr.59.gr. sem varðar einungis skýrslur af brotaþola undir 18 ára.
Þar er að vissu leyti gengið lengra þar sem ekki bara sakborningur er látinn víkja, heldur líka verjandi og ákærandi.
Dómari stjórnar þó skýrslutöku á slíkt að tryggja hlutlausa og óvilhalla málmeðferð.
Þetta ákvæði er sett af tilliti til brotaþola og tekur ekki aðeins til kynferðisbrota heldur til allra brotaþola, til dæmis um heimilisofbeldi.
Það má segja að það sé eðlilegt eftir að þessi regla var sett í 7.mgr. að ákærða sé gefinn kostur á að fylgjast með skýrslutöku ef honum er vikið af þingi með vísan til 6.mgr. 59.gr., a.m.k. með lögjöfnun frá 7.mgr. 59.gr.
iv. Skýrslutökur á rannsóknarstigi.
Sakborningur á almennt ekki rétt á að vera viðstaddur yfirheyrslur yfir öðrum sakborningum á rannsóknarstigi, ólíkt verjanda sínum sbr. 2.mgr. 42.gr.oml. en skv. henni má verjandi vera viðstaddur slíka skýrslutöku ef það er talið hættulaust fyrir rannsókn málsins.
Þá rís sú spurning hvað rétt sé að gera þegar tekin er skýrsla fyrir dómi á rannsóknarstigi.
Við höfum ekki fengið beina úrlausn um slíkt en við höfum hins vegar fengið slíka úrlausn varðandi lögmenn sakborninga.
Niðurstaða Hæstaréttar var sú að verjendur hefðu ekki þennan rétt þegar skýrslutaka færi fram fyrir dómi, ekki frekar en þeir hefðu ekki þann rétt þegar skýrslutaka færi fram hjá lögreglu.
Í ljósi þessa má búast við því að réttarstaða sakbornings að þessu leyti sé sú sama hvort sem yfirheyrslan fer fram hjá lögreglu eða fyrir dómi svo framarlega sem mál er enn til rannsóknar.
Eftir að ákæra er gefin út á ákærði rétt á að vera viðstaddur skýrslutökur fyrir dómi, nema í þeim tveimur undantekningartilvikum sem greind voru hér áðan.
v. Vísun úr dómssal.
Loks má vekja athygli á því að skv. 9. gr. oml. hefur dómari heimild til að vísa úr dómssal þeim manni sem kemur þar ósæmilega fram, óháð stöðu viðkomandi. Þetta er einhvers konar neyðarréttarregla sem aldrei hefur þurft að beita um ákærða að því best er vitað.
Þessi réttur byggist á meginreglunni um réttláta málsmeðferð, sbr. 1.mgr. 70.gr.stjskr. og d-lið 3.mgr. 6.gr. MSE. Það er einnig mælt fyrir um þennan rétt í XV.kafla oml.
Þessur réttur er nú fortakslaus eftir setningu laga nr.36/1999 en með þeim var 2.mgr. 122.gr. breytt. Þar segir nú að ákærða skuli kynnt efni framlagðra skjala ef hann er viðstaddur við þingfestingu máls. -
Fjallað er um þetta á bls. 183-185 í Réttlátri málsmeðferð. Þær niðurstöður Hæstaréttar sem þar eru raktar eru umdeilanlegar þótt þær hafi líklega staðist í ljósi dómaframkvæmdar í Strassborg.
Nú er sem sagt gert ráð fyrir því að sakborningur fái almennt aðgang að gögnum máls á rannsóknarstigi en sérákvæði er um þetta í b-lið 1.mgr.74.gr. a en þar er lögreglu heimilt að fara fram á það við dómara að tekin verði skýrsla af brotaþola og vitnum án þess að sakborningur og verjandi hans fái aðgang að gögnum málsins.
Samkvæmt niðurlagi 1.mgr. 43.gr. eins og henni var breytt með lögum nr. 36/1999 er verjanda heimill aðgangur að öllum gögnum svo fljótt sem kostur er, auk þess sem honum er heimlt að kynna ákærða efni þeirra. sbr. 2.mgr. 43.gr.oml.
Þó er hægt að synja um þennan aðgang að gögnum um stundarsakir meðan mál er á rannsóknarstigi.
Ástæðan er vitaskuld sú að þessi réttur verjanda og sakbornings til aðgangs getur að ýmsu leyti rannsókn máls þar sem það gerir sakborningum auðveldara að hagræða framburði sínum.
Þess vegna er kveðið á um það í niðurlagi 1.mgr. 43.gr. að lögregla geti neitað verjanda um aðgang að gögnum máls á rannsóknarstigi í eina viku í senn ef hún telur það geta skaðað rannsókn málsins.
Þennan tíma getur lögregla m.a. notað til þess að fara fram á það við dómara að skýrsla verði tekinn af sakborningum og vitnum fyrir dómi skv. b-lið 74.gr.a.oml. og ef að slík krafa berst þá getur dómari - og einungis þá - framlengt þennan viku frest í allt að þrjár vikur meðan verið er að ljúka þeirri skýrslutöku.
Dómari getur hins vegar ekki framlengt þennan frest nema krafa komi til um það frá lögreglu.
Þetta er gert til þess að sönnun fáist um atriði sem lögreglan telur nauðsynlegt að upplýsa undir rannsókn málsins áður en sakborningur fær aðgang að gögnum málsins.
Með þessu úrræði er hægt að stefna vitni fyrir dóm og sakborningum. Sakborningar geta auðvitað neitað að tjá sig þegar þeir koma fyrir dóm.
Slíkt getur hins vegar fellt á þá grun og Mannréttindadómstóll Evrópu hefur talið að slíkt sé ekki andstætt 1.mgr. 6.gr. MSE um réttláta málsmeðferð að þótt sakborningur hafi rétt til að neita tjá sig þá geti það verið notað gegn honum í málinu.
Ef menn eru saklausir þá ætti það ekki að skaða þá að segja sannleikann.
Þessi réttur er líkt og rétturinn til að vera viðstaddur réttarhöld bundinn við að sakborningur hafi fengið stöðu ákærða.
Er hér gerður skýr munur á dómstigi og á rannsóknarstigi.
Þessi réttur ákærða til málsgagna byggir á meginreglum um jafnræði aðila fyrir dómi og um opinbera málsmeðferð.
Má og leiða hana af reglunum í 15. kafla oml.
Í þessu felst að þá ákæra er lögð fram fyrir dómi og mál þingfest skv. 122. gr. oml. þá eigi ákærði upp frá því rétt á að fá öll málsgögn sem lögð eru fram fyrir dómara og ákæran gegn honum byggist á.
Á ákærði þá einnig almennt rétt á að hlýða á framburð annarra í málinu fyrir dómi svo sem fyrr segir.
Ekki er almennt byggt á öðru fyrir rétti en þeim gögnum sem þannig hafa verið færð fyrir dóm, sbr. regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu.
Ákærði getur á því stigi kynnt sér öll rök ákæruvaldsins svo hann geti komið að andmælum.
Þ.e. rétturinn til að láta spyrja svokölluð “andstæð vitni” og leiða eða láta leiða þau vitni sem honum eru hagfelld. Sjá d-lið 3.mgr. 6.gr. MSE.
Réttindi þessi eru ekki vernduð beinlínis í oml. en með þeim er verið að tryggja jafnræðisregluna í sessi.
Þessi réttur er þó takmarkaður þar sem skv. eðlilegri túlkun á oml. á sakborningur ekki rétt á að spyrja vitni beint, eins og þó hefur gerst í héraði, sbr. eftirfarandi dóm.
Hæstiréttur gerði athugasemd við að sakborningur fékk að spyrja vitni beint í réttarhaldi, en slíkt þykir ekki tilhlýðilegt. Hann á hins vegar rétt á að láta dómara spyrja vitnið spurninga. Er það m.a. leitt af 2. mgr. 59.gr. oml. Hæstiréttur hefur túlkað það svo að þótt ákærði verji sig sjálfur á hann ekki rétt á að spyrja vitni beint. Verður ætíð að láta dómara spyrja fyrir sig.
Um var að ræða ölvunarakstursbrot. Ákærði krafðist þess fyrir Hæstarétti að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur og málinu vísað aftur heim í hérað til löglegrar meðferðar. Var því borið við að ákærða hefði ekki verið gefið færi á að hafa upp á vitnum til stuðnings sýknukröfu sinni en hann varði sig sjálfur í málinu.
Hæstiréttur tók svohljóðandi afstöðu til þess álitaefnis: Við þingfestingu málsins í héraðsdómi 21.desember 1993 var aðalmeðferð ákveðin 28. sama mánaðar. Var bókað í þingbók að ákærði myndi hafa samband við sækjanda ef hann óskaði eftir að fá fyrir dóm fleiri vitni en tilgreind voru í gögnum málsins. Það gerði hann fyrst í varnarræðu sinni við flutning málsins. Hann lagði ekki fram ósk um yfirheyrslu vitan meðan á áfrýjun þessa máls stóð. Með vísan til þessa verður ekki fallist á kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins.”
Þennan dóm Hæstaréttar má gagnrýna að því leyti að hér hafi formfestan verið of mikil á kostnað þess að málið væri sem best upplýst (útilokunarþefur). Nær hefði verið að ómerkja dóminn eða fresta málinu fyrir Hæstarétti til þess ákærði gæti haft upp á vitnum og fært þau fyrir dóm. Hefði verið athyglisvert að fara með þetta til Strassborgar. Niðurstaðan er umhugsunarverð og sýnir og að varhugavert er fyrir ákærða að verja sig sjálfur. Verjandi hefði fremur gert gangskör að því að hafa upp á vitnunum.
Þessi réttur sakbornings til að tjá sig um efni máls kemur fram í nokkrum ákvæðum oml, sjá t.d. 1.mgr. 33. gr. oml. og 122.gr. oml.
Við þekkjum þennan rétt úr eml. en það sem er sérstakt hér er að sakborningur hefur ennfremur rétt til þess að neita að tjá sig, sbr. 3.mgr. 32. gr. oml.
Þannig er sakborningi er það óskylt á öllum stigum máls að tjá sig um sakarefnið.
Þeim sem yfirheyrir ber jafnan að greina sakborningi frá þessum rétti hans.
Ef það gleymist að benda á þetta yrði framburður sakborningsins samt lagður til grundvallar hérlendis í krafti reglunnar um að leiða beri hið sanna í ljós, en slík glópska getur þó varðað þann sem yfirheyrir áminningu eða jafnvel alvarlegri stjórnsýsluviðurlögum.
Í USA getur svona lagað jafnvel ónýtt mál þar sem skýrslunni yrði vísað frá dómi en þar eru formkröfurnar un strangari.
Þessi dómur varðar “þögn” sakborninga.
Gamall dómur en forvitnilegur. Menn voru ákærðir fyrir að hafa rekið “frjálst útvarp” í verkfalli opinberra stm. á einokunardögum RÚV. Þeir skoruðust undan því að tjá sig. Héraðsdómur var ómerktur og málinu var vísað heim í hérað. Átti að kalla þá fyrir dóm þá verjandi var skipaður.
Í málinu krafðist verjandi ákærða þess fyrir Hæstarétti að héraðsdómur yrði ómerktur m.a. vegna þess að lögregluvarðstjóra hafði láðst að leiðbeina kærða um að honum væri óskylt að svara spurningum sem beinlínis vörðuðu það brot sem honum var gefiðað sök. Í dómi Hæstaréttar segir: ,,Eigi verður séð af skýrslum sem teknar voru af ákærða að þessa hafi verið gætt. Skýrslutaka með þessum hætti er aðfinnsluverð. Með hliðsjón af málavöxtum eru þó ekki af þessum sökum eða öðrum efni til að verða við ómerkingarkröfu.
Úrlausnin er dæmi um það hvernig dómstólar taka á því ef lögregla áréttir ekki við menn að þeir þurfi ekki að tjá sig um sakargiftir.
Sá réttur að neita tjá sig um efni máls eða sakargiftir er varinn í 1.mgr. 6. gr. MSE, þar sem fjallað er um réttláta málsmeðferð og hefur Mannréttindadómstóll Evrópu nokkrum sinnum tekið á þessu álitaefni.
Deilur hafa staðið um þennan rétt, en menn játa því almennt að reglan gildi fyrir lögreglu og fyrir dómi.
Spurning er hins vergar hvort hún gildi fyrir öðrum yfirvöldum, t.d. skattayfirvöldum og samkeppnisyfirvöldum.
Má skoða eftirfarandi dóm Mannréttindadómstóls Evrópu um þetta atriði.
Málavextir voru þeir að umræddur S hafði verið forstjóri þess ágæta fyrirtækis Guinness. Var S sakaður um að hafa brotið alvarlega á samkeppnislögum. Samkeppnisyfirvöld töldu S skyldan að upplýsa málið að viðlagðri refsiábyrgð. Þá málið kom loks fyrir lögreglu var hins vegar sagt að hann þyrfti ekki að tjá sig. Var S síðan sakfelldur fyrir dómi á grundvelli þvingaðs framburðar fyrir samkeppnisyfirvöldum. Stofnanirnar í Strassborg voru á einu máli um það að þessi málsmeðferð væri andstæð 6. gr. MSE, þ.m.t. meirihluti dómstólsins. Lögmenn Saunders héldu því m.a. fram að samkeppnisyfirvöld hafi misnotað aðstöðu sína til að þvinga sakborninginn til að tjá sig. Greina verður skýrlega á milli upplýsinga sem menn gefa áður en þeir eru grunaðir um afbrot á borð við skattsvik og þess þá verið er að spyrja þá út í brot í skjóli þess að menn teljast grunaðir og jafnframt sakaðir af viðkomandi yfirvöldum. Þess var eigi gætt hér eins og vera bar.
Í íslenskum skattalögum er ákvæði um að þeir sem teknir eru til skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra hafi sömu réttarstöðu og þeir sem eru undir rannsókn skv. oml.
Dómstólar myndu þó ekki líta fram hjá skýrslu sem fengin væri þannig að gleymst hefði að benda á þennan rétt, en stjórnvaldið fengi vísast aðfinnslur í dómi.
Eiríkur telur einsýnt að ef löggjafinn setti nú öndverða reglu þessari, þá yrðu þau lög nú vísast talin markleysa af Hæstarétti, sbr. dómsúrlausnir Mannréttinda-dómstólsins.
----------------
Sjá 4. mgr. 32. gr. oml. en sakborningi ber að sinna kvaðningu þessa efnis.
Ella má handtaka hann og færa til yfirheyrslu, sbr. d-lið 98. gr. oml.
Athuga að vitni er ekki skylt að verða við slíkri kvaðningu.
Sakborningi einnig skylt að mæta við þingfestingu máls skv. fyrirkalli sbr. 120. gr. oml. og vera viðstaddur réttarhöld.
Ef dómari, ákæruvald eða verjandi sjá ástæðu til, er heimilt að færa ákærða fyrir dóm ef hann gegnir ekki fyrirkalli eða skipun um að mæta sbr. aftur d-lið 98. gr.
Sakborningur ber skýlausa skyldu til að mæta til yfirheyrslu vegna rannsóknar máls og fyrir dómi.
Þetta leiðir af 2.mgr. 122. gr.,. sbr. 120. gr. 1. mgr. oml.
Í fyrirkalli skal þess þá getið að lögregla færi ákærða fyrir dóminn ef hann sinnir því ekki.
Það er algerlega nauðsynlegt að ákærði mæti fyrir dóminn nema þá ljúka má máli sem útivistarmáli, sbr. 126. gr. oml.
Þótt ákærði verði þannig almennt að mæta við þingfestingu máls, þá ræður hann því hvort hann svarar spurningum þangað kominn.
Sakborningi er ekki skylt að tjá sig um sakarefni en ef hann óskar að tjá sig um málið þá hvílir á honum sannleiksskylda.
Þessi regla birtist í 1. mgr. 33. gr. oml.
Þ.e. sannleiksskyldan hvílir á sakborningi sem öðrum, en munurinn á honum og öðrum kvöddum fyrir dóm er sá að ef sakborningur brýtur gegn þessari skyldu verður hann ekki beittur viðurlögum.
Á hann þó á hættu að dómari kunni að meta framburð hann ótrúverðugan almennt sem er mikilsvert og kann að ráða lyktum máls.
Athuga að þessi regla tengist reglunni um að upplýsa mál sem best. Skv. 3. mgr. 143. gr. oml. varða ósannindi sakborning hins vegar almennt ekki viðurlögum.
Sjá einnig 146. gr. hgl. um framburð sakbornings fyrir lögreglu, en um það gilda viðlíka reglur.
Sjá 10-13. kafla oml. Einkum gripið til þeirra á rannsóknarstigi og jafnvel lengur, sbr. 2.mgr. 103.gr.oml.
Sakborningi er skylt að hlíta þessum ráðstöfunum og sætir ella valdbeitingu lögreglu ef þörf krefur.
Þessar aðgerðir í þágu opinbers máls skerða oft veruleg mannréttindi viðkomandi, en um þau fjallar sérstaklega hér síðar.
Að þessum framantöldu skyldum frádregnum, þá hvíla almennt engar sérstakar skyldur á sakborningi skv. oml.
Honum er þannig óskylt að aðstoða við að upplýsa málið, en slíkt getur þó komið honum í koll almennt ef hann t.d. reynir að tálma rannsókn máls. Sakborningi verður þó ekki refsað fyrir það sérstaklega.
Ef sakborningur hins vegar eyðileggur sönnunargögn þá er það almennt refsivert nema um hann sjálfan sé að ræða, sbr. t.d. 3. mgr. 162. gr. hgl.
Þetta eru talin sjálfsögð mannréttindi sakbornings í réttarríki, en um þau má vissulega deila. Þetta eru engin “Guðslög” heldur mannanna verk áréttar prófessor Eiríkur Tómasson og ber því að skoða þetta allt með hæfilega gagnrýnum huga.