Almennusvar
::Aðalsíða::
Eftirfarandi er orðrétt tekið upp úr prófsvari mínu, í Almennri lögfræði, frá desember 2002.
bls. 1 - innskannað eintak
41-65 Grundvallarlög
Grundvallarlög eru æðst settra laga á Íslandi.
Mæla þau fyrir um hlutverk og valda-
skiptingu ríkisvaldsins, öryggi borgaranna
og mannréttindi.
Til grundvallarlaga teljast:
Þau ákvæði l. nr. 33/1944 (stjskr.), sem
ekki verður breytt nema samkvæmt
1.mgr. 79.gr. stjskr.
Auk þess teljast stjórnskipunarvenjur til
grundvallarlaga, eða til skýringar á ofan-
greindum ákvæðum. Þær eru venjur
sem verða til í samskiptum ríkis-
valdsins sín á milli, og milli ríkis-
valdsins og borgaranna, hvað varðar
mannréttindi þeirra og öryggi. Verður
þeim ekki breytt nema skv. 1.mgr. 79.
gr. stjskr. heldur.
Það er einmitt 79.gr. stjskr., þ.e.a.s.
Setningarmáti grundvallarlaga, sem
veitir þeim sérstöðu sína.
Samkvæmt 42.gr. l. nr. 55/1991 (þskl.)
þarf tillaga til breytingar eða víðbóta
á stjskr. að fara í gegnum sérnefnd,
hún þarf að bera nafnið frumvarp
til stjórnskipunarlaga, sé frumvarpið
bls. 2 - innskannað eintak
sem inniheldur tillöguna ekki
nefnt því nafni er því vísað
frá.
Samkvæmt 1.mgr. 79.gr. stjskr.
skal rjúfa Alþingi þegar slík tillaga
er samþykkt á Alþingi. Alþingi skal
þá rofið og efnt til kosninga.
Nýkjörið Alþingi þarf svo að
samþykkja frumvarpið aftur, og
forseti loks að samþykkja
það. Með því að Alþingiskosningar
eru áskildar er þjóðinni í
raun boðið að samþykkja eða
hafna frumvarpinu, með því að
hún gæti kosið stjórn er hefði
lofað því að samþykkja frum-
varpið ekki. Þannig er Alþingi
í raun mjög þröngur stakkur
settur, aðhaldið er nokkuð.
Að öðru leyti fer
setning grundvallarlaga eftir
þskl.
Hvergi í stjórnarskránni segir að
lög skuli samrýmast stjórnar-
skránni, nema í 1.mgr. 28.gr.
Hennar, en þar er talað um
bráðabirgðarlög. Skilyrðið um
að bráðabirgðarlög skuli ekki
ríða í bága við stjskr. er
bls. 3 - innskannað eintak
þó einungis sett til öryggis (ex
tuto), vegna þess hversu auð-
velt er að setja [þau] (sjá 28.
gr. stjskr.) Ekki er um það deilt
að almenn lög verði líka að
vera stjórnskipulega gild, eins og
réttarframkvæmd sýnir, en
það er einmitt stjórnskipunar
venja að dómstólar landsins (héraðs-
dómar og Hæstiréttur) skoði hvort
lög samrýmist stjskr., og beita
þeim ekki ef þau gera það ekki.
Til áréttingar sérstöðu grundvallar-
laga, mætti nefna:
Framadóminn: atvinnufrelsi manna voru
settar skorður með stjórnvalds-
fyrirmælum en ekki settum lögum
Alþingis eins og stjskr. áskilur. Skorður
voru því dæmdar ógildar.
Stjörnugrísdóminn: Lög alþingis sögðu
ekki til um þá skerðingu á at-
vinnu- og eignarréttindum er
talin var nauðsynleg og voru
skorðurnar því taldar ganga gegn
ákvæðum stjskr. og þar með
ólögmætar.
bls. 4 - innskannað eintak
Mannréttindasáttmáli Evrópu
(mse) hefur fengið aukið
vægi í íslenskri réttarfram-
kvæmd síðustu ár:
1954: Fullgiltur fyrir hönd
Íslands. Hafði gildi þjóðar
réttarsamnings framan
af og því einungis til túlk-
unar landslögum en þokaði
þeim ekki, sbr. Hundahald '75,
Hreppsgirðingu '87, Jón Kristjáns '85
og Framadóm '88, í þeim öllum
var tekið fram að mse þokaði
ekki landslögum, enda þótt í
sumum þeirra hefði varnagli
verið sleginn og tekið fram
að ekki væri um brot á
honum að ræða.
1990: á (1)bls. 2. og (2)92 í dóma-
safni þess árs eru dómar þar
sem 1: ákvæði 6.gr. mse vék
áratuga dómvenju um skýringu
ákvæðis landslaga (,,hætta á”) og
(2) undir yfirskini lögskýringa mætti
segja að sama ákvæði mse
hafi vikið settum landslögum.
Síðan þá hefur mse haldið
áfram að gerja skilgreiningu
manna á þjóðarétti, sbr.
bls. 5 - innskannað eintak
Viðeyjardómur (stjskr. skýrð í
samræmi við mse), sama í
Öryrkjadómi (þá var búið að
lögfesta mse) og fleiri mætti
nefna.
Mse hefur því í raun verið
veitt stjórnskipulegt gildi, þar eð
hann getur vikið öðrum
lögum og orkar auk þess
til túlkunar stjskr., skv. greina-
gerð með lögum nr. 62/1994.
Haraldur S. - haraldurs{at]gmail
::Aðalsíða::