Staða sönnunargagna sem aflað er með ólögmætum hætti í Evrópu
Umfjöllun vegna ritgerðarskrifa
Í áliti framkvæmdastjórnar ESB frá 2003 sem unnið var af samtökum sjálfstæðra sérfræðinga um grundvallarréttindi[1] má finna svör sérfræðinga í 15 þáverandi aðildarríkjum ESB, auk Kýpur og Möltu, við spurningum um stöðu sönnunargagna sem lögð eru fyrir dóm í sakamálum, þegar þeirra hefur verið aflað með ólögmætum hætti. Spurt var hvort heimilt væri að byggja sakfellingu á slíkum gögnum, eða einungis heimilt undir vissum kringumstæðum (t.d. þegar fyrir hendi eru önnur samverkandi sönnunargögn).[2] Einnig var spurt um þær aðstæður sem upp gætu komið þegar sönnunargagna er aflað, með aðferðum sem brjóta gegn friðhelgi einkalífs sakborninga, af einkaaðila, annað hvort brotaþola eða þriðja aðila.[3] Hér á eftir fer umfjöllun um nokkur þessara ríkja, sem byggð er á ofangreindri skýrslu.
[1] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights: Opinion on the status of illegally obtained evidence in criminal procedures in the Member States of the European Union.
[2] „[...] the status of evidence presented to the criminal court, when the evidence has been obtained in violation of the requirements of private life: may this evidence be used as a basis for a criminal conviction, or is this possible only under certain conditions (e.g. when there is other, corroborating evidence), aside from the fact that it must be subject to the contradiction between parties?“
[3] „[...] when the violation of the right to respect for private life has been committed by private persons, rather than agents of the State (for instance the police), do the same rules apply on the admissibility of the evidence?“
Frjáls sönnun er meginreglan í Belgíu og er dómara í vald sett að meta gildi sönnunargagna án þess að þess að eðli þeirra skipti þar máli. Ein stór undantekning er þó þar á en það er reglan um útilokun sönnunargagna sem aflað er með óhefðbundnum hætti (f. la règle dite de l’exclusion des preuves irrégulièrement obtenues). Samkvæmt reglunni er dómara óheimilt að dæma sakborning sekan á grundvelli sönnunargagna sem aflað er með ólögmætum eða á annan hátt óhefðbundin hátt (f. d’un fait punissable ou d’une autre manière irrégulière). Séu slík gögn lögð fram er óheimilt að byggja á þeim eingöngu, önnur gögn þurfa að liggja fyrir, sem hvorki beint né óbeint eru leidd af hinum ólögmætu gögnum, sem sanna sekt sakbornings. Ber dómara skylda til þess að athuga af sjálfdáðum hvort öflun sönnunargagna var með eðlilegum hætti.[1] Gildir því sterk útilokunarregla í Belgíu sem jafnframt tekur til afleiddra sönnunargagna eða ávaxta hins eitraða trés.
Sérstaklega tekur reglan til sönnunargagna sem aflað er með brotum gegn friðhelgi einkalífs og réttinum til þagnar. Ekki er þó óheimilt með öllu að byggja á gögnum sem aflað er með óhefðbundnum hætti, heldur er heimilt að nota þau saman með öðrum gögnum sem ekki eru slíkum annmörkum háð. Sjónarmiðin að baki þessari útilokunar- og takmörkunarreglu eru þau að með því að byggt sé að fullu á slíkum gögnum sé vegið að jafnræði málsaðila og réttinum til gagnkvæmrar þátttöku. Enn var hert á áhrifum reglunnar með lagasetningu árið 2001, þar sem kveðið var á um að ekki mætti byggja á slíkum gögnum eingöngu í refsimálum, en lögin voru túlkuð á þann hátt af dómstólum að með því væri búið að taka fyrir þá dómaframkvæmd að útilokun tæki ekki til sönnunargagna sem væru sakborningi í hag. Áfrýjunardómstóll í Belgíu sagði með dómi árið 2003 að með því væri brotið gegn reglunni um jafnræði málsaðila og réttinum til að taka til varnar og var reglan dæmd ógild. Í dag ber dómara að vega hagsmuni sakbornings af því að byggt sé á gögnum sem er aflað ólöglega og eru honum í hag, saman við aðra hagsmuni í málinu.[2]
Þegar einkaaðili aflar sönnunargagna með „óhefðbundunum hætti“ ber dómara ekki að beita reglunni, sé hið opinbera er ekki viðriðið öflunina. Jafnframt teljast afleidd sönnunargögn, sem opinberir rannsóknaraðilar afla á grundvelli gagna frá þriðja aðila, ekki smitast af ólögmæti þeirra, hafi rannsóknaraðilar ekki vitað af tilætlun einkaaðilans um að afla sönnunargagna með ólögmætum eða öðrum óhefðbundnum hætti.[3]
Meginreglan í Belgíu er því að ekki sé byggt á ólöglega fengnum sönnunargögnum, en heimilt að taka tillit til þeirra í einstaka tilvikum.
Í Austurríki gilda sannleiksreglan og meginreglan um fjáls sönnunargögn og samkvæmt þarlendum lögum er ekkert almennt því til fyrirstöðu að notuð séu sönnunargögn sem aflað er á ólögmætan hátt. Helstu frávik frá þessu eru í fyrsta lagi ákvæði laga um fjármálabrot (Finanzstrafgesetz) um vernd sakbornings fyrir sönnunargögnum sem aflað er með tilteknum aðferðum, á borð við ólöglega fenginn framburð, ólöglega haldlögð gögn og þegar brotið er gegn réttinum til þess að fella ekki á sig sök. Í öðru lagi má nefna bann við því í hegningarlögum (strafprozessordnung) að gögn sem aflað er með hlerunum og eftirliti séu notuð fyrir dómstólum nema að því leyti sem samræmist heimild dómara. Er hér um að ræða það sem áður var nefnt umframsönnunargögn. Sé slíkra gagna aflað í bága við lög verða þau ekki notuð gegn einstaklingum fyrir stjórnvöldum eða dómstólum. Slík regla virðist þó ekki gilda um ólöglegar húsleitir eða skyldar aðgerðir. Hafa austurískir dómstólar m.a. reitt sig á dóm Mannréttindadómstólsins í máli Schenk til þess að komast að þeirri niðurstöðu að notkun gagna sem aflað er með ólögmætum hætti af einstaklingi brjóti ekki gegn réttinum til réttlátrar málsmeðferð og því sé notkun þeirra engin lagaleg fyrirstaða sett.[4]
Á Írlandi ríkir frjálst sönnunarmat dómara og í því felst að það er undir dómara komið hvort sönnunargögn sem aflað er með ólögmætum hætti verði notað við réttarhöld. Er ákvörðun um slíkt tekin í fjarveru kviðdómenda. Heimilt er dómara að leyfa notkun illa fenginna sönnunargagna en meginreglan er hins vegar sú hvað varðar gögn sem aflað er með broti á stjórnarskrárvörðum réttindum að þau eru útilokuð nema sérstakar aðstæður séu fyrir hendi (excusing circumstances), t.a.m. er skoðað hvort brot gegn réttindum var vísvitandi. [5]
Í Lúxemborg gildir reglan um frjálsa sönnun, með þeirri undantekningu að á sönnunargögnum sem aflað er með ólögmætum hætti er ekki heimilt að byggja á niðurstöðu í sakamáli. Er reglunni fundinn stuðningur bæði í Mannréttindasáttmála Evrópu þegar um brot gegn ákvæðum hans er að ræða, sem og í meginreglum laga fyrir dómstólum í Lúxemborg og er ekki gerður greinarmunur á því í dómaframkvæmd hvort sá sem sönnunargagna aflar sé einkaaðili eða opinber rannsóknaraðili.[6]
Samkvæmt túlkun hollenskra dómstóla á ákvæðum laga um málsmeðferð í sakamálum (Wetboek van Strafvordering) getur öflun sönnunargagna sem brýtur gróflega í bága við stjórnarskrárvarin réttindi gert það að verkum að sönnunargögn verði útilokuð eða refsing verði vægari.[7]
Frjáls sönnun gildir í Frakklandi, án þess að áhrif geti haft á niðurstöðu máls hvaða aðferðum er beitt við að sýna fram á afbrot. Segir í 427. gr. franskra laga um málsmeðferð í sakamálum (Code de procedure penale) að glæp megi sanna með hvers konar sönnunargögnum nema öðruvísi sé mælt um í lögum og það sé dómarans að meta eftir innstu sannfæringu sinni (f. intime conviction) hvað sé sannað. Engar teljandi hömlur er að finna í franskri löggjöf, og dómurum er ekki heimilt að taka tillit til þess sérstaklega hvernig sönnunargagna er aflað, nema áhrif hafi á sannleiksgildi þeirra.[8]
Í lögum um meðferð sakamála á Ítalíu (Codice di procedura penale) segir í 191. gr. (Prove illegittimamente acquisite) að sönnunargögn sem aflað er á þann hátt að brjóti gegn lögum megi ekki nota fyrir dómi. Fara má fram á að lögmæti sönnunargagna sé skoðað á hvaða stigi máls sem er. Hið sama gildir um hvers konar sönnunargögn sem aflað er með hlerun og hlustun, hafi slíkar aðgerðir farið fram án fullnægjandi heimildar eða hafi ekki verið fylgt þeim aðferðum við þær sem kveðið er á um í lögum.
Með breytingu á stjórnarskrá Grikklands árið 2001 var í greininni um friðhelgi einkalífs sú regla sett að notkun sönnunargagna sem aflað er með broti gegn ákvæðum greinarinnar, sé óheimil. Á þetta við hvort sem brot er framið af einkaaðila eða opinberum, og jafnt frammi fyrir dómstólum eða stjórnvöldum. Þó er í sumum tilvikum heimilt að nota slík gögn sakborningi til hagsbóta og jafnframt er gerð undantekning fyrir sönnunargögn sem aflað er í leynd af leyniþjónustu landsins.[9]
Hvað annars konar ólögmæta öflun sönnunargagna varðar er kveðið á um það í 2. mgr. 177. gr. laga um meðferð sakamála að ekki sé heimilt að nota sönnunargögn sem aflað er á refsiverðan hátt til þess að sýna fram á sekt sakbornings. Undantekning er gerð varðandi glæpi sem varða geta lífstíðarfangelsi, en samkvæmt Evrópuskýrslunni hefur ekki reynt á hana með tilliti til stjórnarskrárbreytingarinnar 2001 hvað varðar brot gegn friðhelgi einkalífs. Í einkamálum hefur frávik frá reglunni jafnframt verið viðurkennt þegar mikilvægari hagsmunir eru í húfi. Hafa getgátur verið leiddar að því að svipuð sjónarmið geti átt við í sakamálum, t.a.m. þegar sönnunargögn eru sakborningi í hag. [10]
Samkvæmt kýpverskum lögum eru sönnunargögn sem aflað er með broti gegn réttindum og frelsi einstaklinga sem vernduð eru í stjórnarskrá landsins ekki tæk fyrir dómstólum landsins.[11]
Á Möltu virðist dómara heimilt að útiloka sönnunargögn sem ólöglega er aflað, en engin fordæmi eru fyrir því að það sé gert. Jafnframt er verjanda óheimilt að sýna fram á hvernig sönnunargagna var aflað, hafi öflun þeirra farið fram samkvæmt lögum um leynilögreglu landsins.[12]
Portúgölsk réttarfar- og refsilöggjöf mælir fyrir um að vissar rannsóknaraðferðir lögreglu séu refsiverðar, þar á meðal ill líkamleg og andleg meðferð, dáleiðsla og brot gegn friðhelgi einkalífs og skyldum réttindum. Segir þar að sönnunargögn sem aflað er með slíkum aðferðum sé óheimilt að leggja fyrir dóm nema til þess að sækja til saka þá sem slíkum aðferðum beita. Í portúgölsku stjórnarskránni er jafnframt kveðið á um að sönnunargögn sem aflað er með broti gegn réttinum til friðhelgi einkalífs séu ógild og að vettugi virðandi fyrir dómstólum. Samkvæmt portúgalskri dómaframkvæmd geta sjónarmið um að sannleikurinn ráð ferð ekki gert það að verkum að slík sönnunargögn teljist lögmæt.[13]
Í spænskum lögum um vald dómstóla (Ley Orgánica del Poder Judicial) segir í 1. mgr. 11. gr. að sönnunargögn sem beint eða óbeint er aflað með brotum gegn réttindum og grundvallarfrelsi einstaklinga hafi ekki lagaleg áhrif. Samkvæmt dómum stjórnskipunardómstóls Spánar eru sönnunargögn sem aflað er í bága við mannréttindi ógild og ótæk til notkunar fyrir dómi. Þó er slakað á reglunni séu umrædd gögn studd öðrum sönnunargögnum sem ekki er aflað á ólögmætan hátt.[14]
[1] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 10.
[2] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 10-11.
[3] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 11.
[4] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 9-10.
[5] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 18-19 og dómur Hæstaréttar Írlands í máli The People (DPP) g. Kenny, 1990 2 IR 110.
[6] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 20.
[7] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 21-22.
[8] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 15.
[9] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 16-17.
[10] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 16-17.
[11] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 12.
[12] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 20-21.
[13] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 22-23.
[14] E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights, bls. 24.
Að mestu byggt á skýrslu
E.U. Network of Independent Experts on Fundamental Rights - Opinion on the status of illegally obtained evidence frá árinu 2003.
Í umfjölluninni hér til hliðar hefur ýmsu verið bætt við það sem fram kemur í skýrslunni. Þess skal getið að hluti skýrslunnar er á frönsku.
Sjá einnig umfjöllun um stöðu sönnunargagna sem aflað er með ólöglegum hætti í Ástralíu og Nýja Sjálandi.
Í ritgerðinni eru skoðuð með ítarlegri hætti sjónarmið um meðferð sönnunargagna sem aflað er með ólögmætum hætti á Norðurlöndunum, í Þýskalandi, BNA og Kanada.