Umfjöllun vegna ritgerðarskrifa
Í Ástralíu hafa dómstólar heimild innan beitingar sinnar á frjálsri sönnunarfærslu að útiloka sönnunargögn sem aflað er ólöglega. Reglan sem þar gildir sker sig nokkuð úr frá öðrum engilsaxneskum reglum sama eðlis, en samkvæmt henni skal dómari vega og meta hin ýmsu sjónarmið, og spila þar sterkast inn í þörfin á því að vernda einstaklinginn frá óeðlilegri og óréttlátri meðferð og þörfin á því að koma lögum yfir þá sem fremja afbrot. Viðurkennt er að sakfelling geti verið of dýru verði keypt, en þó er mjög sjaldgæft að til þess komi að beita þurfi sönnunargögnum. Hefur nálgun ástralskra dómstóla verið lýst sem svo að mál séu ekki metin að svo miklu með marki tilliti til réttlætis málsmeðferðar heldur sé fremur um að ræða andstæða hagsmuni sem takast á. Mikilvægt sé að koma höndum yfir afbrotamenn en ekki megi dómstólar gefa samþykki fyrir eða hvetja til lögbrota af hendi þeirra sem sjá um að framfylgja lögunum í samfélaginu.[1]
Árið 1995 voru sett lög sem m.a. kváðu á um útilokun sönnunargagna, sem byggðu á þeim meginreglum sem dómstólar höfðu áður skapað (Evidence Act). Samkvæmt þeim er dómara heimilt að útiloka sönnunargögn, vegi hættan á því að óeðlilega halli á sakbornings með notkun þeirra umtalsvert þyngra en væntanlegt gildi þeirra til að upplýsa málið. Samkvæmt ákvæðum laganna ber þeim sem leggur fram sönnunargögn að sýna fram á að svo sé. Útilokun var með lögunum jafnframt látin taka til afleiddra gagna í vissum tilvikum og kveðið á um að litið skyldi til þess hvort rannsóknaraðilar sem kæmu við sögu hafi verið í góðri trú.[2]
Áströlskum dómstólum ber að taka tillit til m.a. eftirfarandi þátta við mat á því hvort útilokun eigi við: alvarleika brots rannsóknaraðila, sönnunargildi sönnunargagnsins, eðli glæpsins og hversu auðveldlega hefði mátt afla gagnanna á lögmætan máta. Viðurkennd er þörfin á því að takmarka áhrif óáreiðanlegra gagna, en jafnframt að forðast beri slæma meðferð og óeðlilegar þvinganir, koma fram vörnum við því að lögregla misbeiti valdi sínu og tryggja traust á dómstólum.[3]
Á Nýja Sjálandi er löng hefð fyrir því að litið sé til háttsemi lögreglunnar gagnvart sakborningi í sakamáli með hliðsjón af breiðu réttlætishugtaki. Ekki er lögð áhersla á að öll sönnunargögn megi leggja fram hvað sem það kostar, heldur ber dómara að vega og meta af sjálfdáðum háttsemi lögreglu og hagsmuni almennings af því að sönnunargögnin skuli notuð. Dómurum er gefið nokkuð svigrúm til þess að meta, með réttlæti að leiðarljósi, hvort leggja megi gögn fram.[4]
Nokkur umbylting varð á nálgun Nýsjálenskra dómstóla á notkun ólöglega aflaðra sönnunargagna með tilkomu réttindaskrár Nýja Sjálands árið 1990. Árið 1992 tók áfrýjunardómstóll landsins upp svokallaða prima facie útilokunarreglu, sem tók til sönnunargagna sem aflað var með broti gegn ákvæðum skrárinnar. Horfið var frá því að eftirláta dómurum að fullu mat á því hvort notkun sönnunargagna gæti talist réttlætanleg. Á grundvelli þess að halda upp réttindum í réttindaskránni skyldu sönnunargögn sem aflað væri í bága við hana útilokuð nema dómara þætti rétt og réttlátt að beita reglunni ekki. Sem dæmi um atriði sem gátu réttlætt slík frávik má nefna aðkallandi tímaskort, hættuástand, mikla almenningshagsmuni og þegar réttindabrot mátti telja smávægilegt.[5]
Með dómi áfrýjunardómstólsins í máli R. g. Shaheed árið 2002, sem varðaði alvarlegt kynferðisbrotamál, var tekin upp ný aðferð við mat á sönnunargögnum sem aflað er með ólögmætum hætti. Sönnunargaögnin sem um ræddi voru annars vegar blóðsýni sem sakborningur hafði gefið án þess að hafa verið upplýstur um að hann gæti neitað um sýnagjöfina, og DNA-rannsókn í kjölfar hennar sem leiddi til þess að hann var tendur afbrotinu. Hins vegar skýrslugjöf fórnarlambsins sem fór fram eftir að niðurstöður DNA-rannsóknarinnar lágu fyrir, þar sem fórnarlambið bar kennsl á sakborning í ljósmyndamöppu. Spurningin var því annars vegar hvort bein tengsl væru milli sýnatökunnar, sem braut gegn rétti sakborningsins samkvæmt réttindaskránni annars vegar, og DNA-rannsóknarinnar og kennsla sem borin voru á mynd af sakborningnum hins vegar. Auk þess var spurning hvort hvort útiloka bæri þessi sönnunargögn á grundvelli prima facie útilokunarreglunnar.[6]
Hvað regluna snerti, var 6 dómara meirihluti af 7 manna dómi fyrir því að afnema þá reglu og taka í stað þess upp eins konar hlutfallslegt jafnvægismat (proportionality-balancing test) til þess að ákvarða hvort útilokun skuli beitt. Felst það í því að dómari metur samkvæmt eigin sannfæringu hvort útilokun sé eðlilegt úrræði vegna þess réttindabrots sem um ræðir í hverju máli. Hluti af þessu mati er að taka tillit til þess að brotið hafi verið gegn réttindum sakbornings en jafnframt til þarfarainnar á áhrifaríku og trúverðugu réttarkerfi. Skiptir þar máli alvarleiki réttindabrotsins, hugarfar lögreglumannanna, hvort aðrar vægari aðferðir hafi staðið til boða og eðli og mikilvægi sönnunargagnanna. Það sem ekki síst skiptir máli er hversu alvarlegur glæpurinn sem málið fjallar um er, því alvarlegri því meiri líkur á að það vegi þyngra en réttindabrotið. Í málinu var talið sýnt fram á nægileg tengsl milli blóðsýnisins og DNA-sýnisins sem fékkst með því, og voru niðurtöður DNA-rannsóknarinnar því útilokaðar. Hins vegar taldi 4 dómara meirihluti ekki vera fyrir hendi slík tengsl milli blóðtökunnar og þess að borin voru kennsl á sakborning, að rétt væri að útiloka þann hluta rannsóknarinnar. Var sakborningur sakfelldur á grundvelli þess að borin höfðu verið kennsl á hann og öðrum samverkandi sönnunargögnum.[7]
[1] Osborn: „Suppressing the Truth: Judicial Exclusion of Illegally Obtained Evidence in the US, Canada, England and Australia“ í E Law, 58.-60. mgr.
[2] Sjá the uniform Evidence Act 1995, 135.-138. gr.
[3] Davies: „The exclusion of evidence illegally or improperly obtained: an unsatisfactory answer to an unstated question.“ Fyrirlestur haldinn á 15th International Conference of The International Society for the Reform of Criminal Law, bls. 1.
[4] Dawson, bls. 541-2.
[5] Optician og Sankoff: „The New Exclusionary Rule: A Preliminary Assessment of R v Shaheed“ í NZ Law Rev, bls. 19.
[6] Dómur í máli R g. Shaheed frá 2002, 2 NZLR 377 (CA); Optician og Sankoff, bls. 19-26.
[7] Dómur í máli R g. Shaheed, bls. 428-32. Optician og Sankoff, bls. 29-31.
Sjá einnig umfjöllun um stöðu sönnunargagna sem aflað er með ólöglegum hætti í Evrópu
Í ritgerðinni eru skoðuð með ítarlegri hætti sjónarmið um meðferð sönnunargagna sem aflað er með ólögmætum hætti á Norðurlöndunum, í Þýskalandi, BNA og Kanada.