sakhaefi
tími í skaðabótarétti við lagadeild HÍ – 22. okt. ’03 - kennari: AB
Svá sem skjóta eða kasta yfir skip eða hús eða hæðir, eða aðra þarfleysu at gera, hvárt sem menn fá mein af, sár eða bana, at óvilja þess er gerði, þá skal bæta …
hefði eðlilegt barn á sama aldri skilið að tiltekin hegðun væri hættuleg eða líkleg til að valda tjóni?
Bogadómur ’74 (sjá neðar): Yngsta barn sem hefur þurft að bera bótaábyrgð á tjóni sem það olli, 10½ árs.
geðveiki, fávitaháttur, andleg truflun og annað þ.h. getur orðið til þess að tjónvaldur verður talinn alls ófær að stjórna gerðum sínum, sbr. 15.gr.alm.hgl.
getur þó verið dæmdur bótaskyldur á grundvelli Mannhelgisbálks.
- farið eftir bónus pater
Gamalmenni: H 1959, 684; ÍD, 262 – Herstöðin í Kef, staur í húsasundi ‘59:
69 ára maður með gleraugu gekk á nýlagðann staurinn og slasaðist. HR dæmdi honum ½ bætur með vísan til þess að staurinn var ómálaður, sundið var dimmt og enginn var látinn vita af lagningunni. Skort hefði á aðgæzlu af hendi beggja aðila. Í sératkvæði var honum ekki dæmdar neinar bætur, svona staurar væru algengir hér á landi, hann hefði ekki átt að ganga um dimmt húsasundið, auk þess sem “aðaláfrýjandi var 69 ára gamall og notaði gleraugu” og hefði því átt að fara varlega
gerðar verða þær kröfur til blindingja að það hagi ferðum sínum með tilliti til fötlunar sinnar, að mati AB líklega hvort sem um er að ræða tþ eða tv. Hvers má vænta af gamalmenni með verulega skerta sjón.
maður getur orðið skaðabótaskyldur þótt maður verði fundinn sýkn af refsikröfu á grundv. 17.gr.alm.hgl.
Hæfi manna til að bera bótaábyrgð samkvæmt culpa. Maður verður að kunna að skilin á réttu og röngu.
Huglæg afsökunarástæða, á einkum við um börn og geðveikt fólk.
valda andlegar aðstæður tjónvalds því að hann á erfitt með að átta sig á því að hætta er á tjóni.
andleg frávik verða að vera meiriháttar.
1. Engin regla um lágmarksaldur bótaábyrgðar.
Í íslenzkum rétti hefur ekki verið til regla um lágmarksaldur sem barn þarf að hafa náð til þess að geta orðið skaðabótaskylt. Ekki heldur í dönskum rétti. Skaðabótaábyrgð barna er metin á grundvelli sakarreglunnar, þ.e. sé hún metin frekar eftir huglægum mælikvörðum en hlutlægum.
Ef tjón verður vegna þess að barn víkur frá venjubundinni háttsemi barns á sama aldri, getur það orðið bótaskylt. Frá þessu er rétt að gera þrjá fyrirvara:
Það gilda sérstök sjónarmið við mat á sennilegri afleiðingu þegar barn á í hlut.
Reglur um eigin sök barna hafa gjarnan verið skýrðar með sérstökum hætti, þá börnunum í vil.
Lengi hefur verið litið svo á að rýmri heimildir séu til að lækka skaðabætur þegar börn eiga í hlut.
Lengst af byggði þetta á lögjöfnun frá 78. gr. lögræðislega (nr. 71/1972). En eftir gildistöku skaðabótalaganna 1993 er líklega eðlilegra að beita 24. gr. þeirra um lækkun á bótakröfu á hendur börnum.
2. Í íslenzkri löggjöf eru ekki sérreglur um bótaábyrgð barna utan samninga.
Heldur ekki í lögræðislögum, svo sem lengi hefur tíðkast í dönskum rétti.
Regla sú sem var í 63. gr. dönsku lögræðislaganna hefur ekki átt sér hliðstæðu í íslenzkum lögræðislögum. Sú bótaregla, sem verið hefur í íslenzkum lögræðislögum, sbr. 78. gr. laga nr. 71/1997, varðar samkvæmt efni sínu bætur vegna brota á samningi eða gerð samnings, þótt henni hafi í fáeinum tilvikum verið beitt með lögjöfnun um lækkun bóta utan samninga.
Andstætt við danskan rétt eru til fáir dómar hér á Íslandi um skaðabótaábyrgð barna. Því er ekki hægt að staðhæfa hvort að flokkun (eins og gerð er í Lærebog) eigi við hér á Íslandi.
Nóg er þó af dómum er varða eigin sök barna. Hægt er að horfa til þeirra til að sjá hversu strangt er tekið á hegðun barna.
H 1962, 536: Slys við roðflettingavél ‘62. 17 ára unglingur með skerta sjón. Talið vinnuveitandanum til fébótaábyrgðar að láta stelpuna vinna við roðfléttingavél án nógrar leiðsagnar. Metið henni til sakar að hafa unnið við vélina þótt hún væri sjónskert (sá ekki í stereo) enda lét hún verkstjórann ekki vita af því. Einnig talið að hún hafi ekki gætt nógrar varkárni er hún seildist eftir fiski þar sem hnífur var á ferð. Fékk tjón sitt að 7/10 hluta bætt.
H 1968, 951 - Hendi í slátturvél ‘68: Talið til gáleysis og flumbruháttar hjá drengnum, sem var 13 ára, að fara á sláttuvélina aftan frá en jafnframt þótti öryggisbúnaður vélarinnar ófullnægjandi með tilliti til ungs aldurs þess sem átti að keyra hana. Fékk 3/5 tjónsins bætt.
H 1985, 1104 - Mykjusnigilsdómur ’85: 14 ára lenti í drifskafti mykjusnigils. Bóndinn var ekki talinn hafa varað strákinn sérstaklega við hættunni, sem hann hefði átt að gera vegna ungs aldurs, sem ætla mætti að leitt gæti til hvatvíslegrar háttsemi nálægt mykjusniglinum. Fékk 1/3 hluta bættann.
H 1989, 1295; D4, 15. Tourette-sjúkur maður gengur fyrir bifhjól ’89: 75% öryrki hljóp út á götu og í veg fyrir bifhjól. Talið gáleysi, en einnig að ökumaðurinn hafi ekki sýnt nægilega varúð. Fékk 2/3 hluta tjóns síns bætt.
Hefði ekki gengið nú til dags, nema spassinn sýndi af sér stórkostlegt gáleysi.
- sjá líka 9
3. Á Íslandi verður 24. gr. skbl. beitt til lækkunnar bótaábyrgðar barna.
Framangreind regla dönsku lögræðislaganna var flutt í skaðabótalögin og er þar nú sem gr. 24 a. Í því ákvæði eru í raun ekki sérreglur um bótaábyrgðina sem slíka þegar börn eiga í hlut, en sérstök lækkunarheimild.
Almenn lækkunarheimild er svo í gr. 24, sem er sambærileg 24. gr. íslenzku skaðabótalaganna. Telja verður að hin almenna lækkunarheimild 24. gr. íslenzku laganna gildi einnig um börn og verði beitt með þeim afbrigðum, sem regla dönsku laganna gerir ráð fyrir. Líklega er því ekki efnislegur munur á íslenzkum og dönskum rétti að þessu leyti. Um 24. gr. íslenzku laganna verður fjallað sérstaklega síðar. Leggja verður þó áherslu á að allar tilgreindar lækkunarreglur eru undantekningarreglur.
4. “Bonus-Kinder” þegar börn eiga í hlut.
Mat á bótaábyrgð barna: hefði venjulegt barn á sama ætli skilið að tiltekin hegðun væri hættuleg eða líkleg til að valda tjóni?
Bogadómur ’74: Yngsta barn sem hefur þurft að bera bótaábyrgð á tjóni sem það olli, 10½ árs.
svipað sakarmat og almennt gerist, viðmiðunin er önnur.
5. Sakarmat vægara á Íslandi en Danmörku.
Í dönskum rétti eru margir dómar um bótaábyrgð barna og vafalaust hægt að draga ályktanir af þeim dómum, en þó sýnist sakarmat strangara þar en hér þegar börn eiga í hlut, ef marka má þá fáu dóma sem hér hafa gengið.
6. Nokkrir íslenskir dómar.
Þau tilvik, þar sem tjóni er valdið af hálfu barna, eru fyrst og fremst við leiki eða við fikt. Sumir danskir dómar eru strangir á þessu sviði, sbr. UfR 1989, bls. 278 (4 og 6 ára drengir). Í Hrd. 1986, bls. 780 er dæmi um sakarmat í íslenzkum dómi, en þar áttu í hlut (tveir tæplega 6 ára drengir).
Hrd.1986,780 “Sauðárkróksdómur”
Það er fyrst og fremst héraðsdómurinn sem skiptir máli hér því þar eru afgreiddar bótakröfur á hendur tveimur drengjum sem báðir voru tæplega 6 ára gamlir ásamt foreldrum þeirra. Í hæstarétti var krafan á foreldrana ekki tekin til greina en krafan á drengina var staðfest.
Þessir drengir voru að leika sér nálægt heimili sínu á Sauðárkróki, annar þeirra náði að stela eldspýtum heima hjá sér og fóru þeir svo inn í hús sem var við byggingu. Annar eða báðir strákarnir kveiktu í lausu byggingarefni inn í húsinu með þeim afleiðingum að húsið skaddaðist verulega. Eigandi hússins fór í bótamál á hendur strákunum og foreldrum þeirra á grundvelli sakarreglunnar.
Í héraðsdómi var talið að svo ungir drengir gætu ekki gert sér grein fyrir að afleiðingar þess að fikta með eldspýtur hefðu svo hættulegar afleiðingar. Jafnframt var talið að lagastoð skorti til að leggja bótaábyrgð á þá og þeir voru sýknaðir ásamt foreldrunum.
Hæstiréttur staðfesti þessa niðurstöðu.
Hrd.1974,356 “Bogadómur”
Hér á í hlut 10 ára og 7 mánaða gamall drengur. Hann hafði búið sér til boga og örvar og var að skjóta með því. Þegar hann kom heim til sín með bogann sagði mamma hans honum að eyðileggja hann. Hann gerði það ekki heldur fór aftur út með bogann og hitti hóp af krökkum. Þau ötuðust eitthvað í honum og hvöttu hann m.a. til að skjóta sig. Þetta varð til þess að hann brá ör á streng og virtist svo missa stjórn á örinni með þeim afleiðingum að örin lenti á yngri dreng sem slasaðist við það.
Atvikið átti sér stað árið 1962 en mál var ekki höfðað fyrr en 1969 og þá var drengnum sjálfum stefnt ásamt foreldrum sínum. Foreldrar hans voru sýknaðir. Drengnum var talið hafa mátt vera það ljóst hversu hættulegt tól hann var með í höndum. Það var einnig ákveðin viðurkenning af hans hálfu að honum hafði verið skipað að eyðileggja bogann en hann gerði það ekki. Því var talið að skilyrðum sakarreglunnar hefði verið fullnægt. Þótt að lögð væri á hann fébótaábyrgð var fjárhæðin lækkuð mjög verulega, krafan var upp á 590 þúsund en hann var dæmdur til að greiða 200 þúsund (um 1/3). Svo skiptir einnig máli að það voru ekki dæmdir vextir á kröfuna frá útgáfudegi stefnu. Lækkunin er gerð á grundvelli lögjöfnunar sem var í þágildandi lögræðislögum (sambærilegt við 2. mgr. 78. gr. núverandi lögræðislaga).
Þessir dómar gefa vísbendingu um afstöðu íslensks réttar og ljóst má þykja að því yngri sem börn eru því vægari kröfur má gera til þeirra (en það leiðir jú af sakarreglunni) og visst ung börn ættu ekki að bera neina skaðabótaábyrgð. Hvar þessi vissu mörk liggja er erfitt að segja til um.
Til er tilvik þar sem 7 ára stúlka er látin bera verulega eigin sök á líkamstjóni sem hún varð fyrir. Það má þó segja að það sé yngsta barnið sem hefur þurft að fullnægja þeim skilyrðum sem sakarreglan gerir ráð fyrir (athugast skal þó að hér er átt við eigin sök).
7. Lækkun bóta þegar börn eiga í hlut. Regla 2. mgr. 78. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997 og regla 24. gr. skaðabótalaga.
regla 2. mgr. 78. gr. lögr. laga á við um skbætur innan samninga en hefur verið beitt m. lögjöfnun, m.a. í Bogadóminum '74 og ...
H 2002, 19. júní (23/2002) – Sæþotudómurinn ‘02:
APÁ (16 ára) og AB (á 16. ári), sem leigt höfðu sér sæþotur til skemmtisiglingar, lentu í árekstri með þeim afleiðingum að AB varð fyrir líkamstjóni. Með hliðsjón af vitneskju þeirra um hættu af slíkum tækjum og aðstæðum í umrætt sinn var talið, að þeir hefðu báðir sýnt af sér slíkt gáleysi að skipta bæri sök á árekstrinum að jöfnu milli þeirra. Æ og G, sem ráku sæþotuleiguna, voru ekki taldir hafa brugðist eftirlitsskyldum sínum og ekkert benti til að atburðurinn hefði orðið vegna bilunar eða galla. Voru þeir því sýknaðir af kröfum AB. Heildartjón AB var talið nema um 7.030.000 kr. og helmingshluti APÁ því 3.515.000 kr. Eins og á stóð og með lögjöfnun frá 2. mgr. 24. gr. þágildandi lögræðislaga nr. 68/1984, sbr. nú 2. mgr. 78. gr. laga nr. 71/1997, þótti rétt að lækka bætur úr hendi AÁ, enda yrði greiðsla þeirra honum óhæfilega þungbær að öðrum kosti. Var APÁ dæmt að greiða AB 2.000.000 kr. ásamt vöxtum.
8. Sérsjónarmið vegna vátrygginga, sem taka til tjóns er börn valda.
Þ.e. yngri en 10 ára annars vegar og eldri en 10 ára hins vegar. Jafnvel þótt að reglur vátryggingaréttar eigi að liggja fyrir utan umfjöllun um skaðabótarétt er rétt að minnast á að allar fjölskyldutryggingar sem íslensk tryggingarfyrirtæki selja er sérákvæði um tjón sem börn yngri en 10 ára valda annarsvegar og eldri en 10 ára hinsvegar. Slíkt tjón er bætt óháð bótaskyldu. Þessi ákvæði eru sérákvæði. Þetta er veigamikin tryggingavernd, hámarksupphæð er 60 milljónir. Tilvist þessara ábyrgðartrygginga kann að leiða til strangara sakarmats þegar börn eiga í hlut, sérstaklega börn 10 ára og eldri
9. Reglur um eigin sök barna.
Margir dómar hafa gengið hérlendis um meðábyrgð (eigin sök) barna sem lenda í slysum. Ljóst er að einnig þar hlýtur að þurfa að byggja á sérsjónarmiðum við sakarmatið.
Í ýmsum dómum eru þó börn látin bera að hluta ábyrgð á tjóni sínu, þótt þau séu mjög ung. Mönnum á að vera ljóst að aldrei er hægt að segja fyrir um hvernig barn bregst við hættu, hegða sér oft ógætilega og hafa í frammi flimbruhátt og þau eru oft látin njóta vafans. Það er þó ekki útlilokað að farið sé neðar í aldri þegar hlutfall eigin sakar er ákvarðarð (heldur en þegar sök er ákvörðuð). Yngsta barn sem dæmt hefur verið til sakar í skbmáli er 7 ára:
Hrd.1969,96 “7 ára: eigin sök”
7 ára stúlka hljóp út á götu milli bíla sem að voru stopp í vegarkantinum. Upplýst var að ökumaður bílsins hafði ekið varlega. Stúlkan var látin bera ¾ hluta tjóns síns sjálf.
Hrd.1975,1105 “Olíuflutningabíll”
Tæplega 7 ára drengur varð undir olíuflutningabíl í mikilli hálku á Patrekstfirði. Hann var í kapphlaupi við aðra stráka og náði ekki að stöðva sig áður en hann lenti út á götu og undir bílinn. Talið var að hann ætti ekki að bera hluta sakar sjálfur. Þetta mat er örugglega vægt.
Hrd.1961,620 “6 ára - : ekki eigin sök”
Ekki var talið að um eigin sök væri að ræða þó að ökumaður sem að ók yfir 6 ára dreng hafi sýnt af sér fyllstu aðgæslu að því er virðist.
Hrd.1996,1698 “6 ára brenndist: ekki eigin sök II”
6 ára drengur brenndist þegar hann lenti ofan í dýi við Þelamerkurskóla. Þar var haldið fram eigin sök hans en því var hafnað.
1. Meginreglan: foreldrar beri ekki ábyrgð á skaðaverkum barna sinna.
Engin regla sambærileg þeirri um vinnuveitendaábyrgð. Það getur þó komið til þess að reglan um vinnuveitendaábyrgð sé beitt um foreldra barna, það gerist að því tilskildu að barnið sé í vinnu og/eða sérstökum erindagjörðum fyrir foreldrið.
2. Skylda til að hafa eftirlit með börnum.
Svo sem áður hefur verið rakið, hvílir þó skylda á foreldrum að hafa eftirlit með börnum sínum. Þessi skylda hvílir einnig á öðrum forráðamönnum barna.
3. Mat á ábyrgð forráðamanna.
Hugsanleg ábyrgð þessara aðilja er metin á grundvelli sakarreglunnar, með hliðsjón af þeirri aðgæsluskyldu, sem á þeim hvílir.
4. Reglum um samsömun er ekki beitt í skaðabótarétti milli barna og foreldra.
Reglur um samsömun eru yfirleitt á undanhaldi í skaðabótarétti.
5. Dómaframkvæmd á sviðinu.
Í þeim fáu dómum sem hafa gengið er ljóst að ekki eru gerðar strangar kröfur til foreldra. Sbr. Sauðárkróksdómur ‘86 (strákurinn stal eldspýtum heiman frá sér) og Bogadómur ‘74 (upplýst að móðir drengsins vissi að hann var með boga).
6. Um ábyrgð foreldra á tjóni sem börn valda sér sjálf.
Ekki er hægt að útiloka bótaábyrgð foreldra í slíkum tilvikum.
1. Tjón sem að börn valda í umferðinni.
á sjálfum sér
á hagsmunum þriðja manns (t.d. þegar ökumenn valda tjóni með því að forða slysi á börnum).
Hér er litið svo á að sakarmatið sé strangara en ella. Það kann að vera varðandi eigin sök, en þó er ekki hægt að fullyrða að sakarmatið sé strangara en í öðrum tilfellum.
2. Tjón sem verður í venjulegum leikjum barna.
Hér eru ekki gerðar strangari kröfur en venjulega, en þegar um er að ræða hættulega leiki, eða leiki barna með hættuleg tól eða tæki þá er eðlilegt að gera strangari kröfur (bogadómur gæti verið dæmi um þetta)
3. Tjón sem valdið er af fikti barna.
Hér skiptir máli með hvað var verið að fikta. Sauðakróksdómurinn bendir ekkert frekar til þess að gerðar séu strangari kröfur í þessum tilvikum.
VMM telur að sakarmatið í dönskum rétti sé stranga heldur en í íslenskum. Þetta á bæði við um sakarmatið og matið á sennilegri afleiðingu (hugtaksatriði í sakarreglunni, tjón verður að vera sennileg afleiðing af háttsemi). Litið hefur verið svo á að þegar um bótaábyrgð barna er að ræða eigi að fara gætilegra með reglum um sennilega afleiðingu. Ólíklegra er að börn geri sér grein fyrir hvað sé sennileg afleiðing hegðunar þeirra. Þetta á sérstaklega við um “flókið” fjártjón en síður um líkamstjón. Í Danmörku er þó matið um sennilega afleiðingu afar strangt hvað varðar börn:
UfR.1989,278 “Minkabú”
Tveir drengir, 4 ára og 6 ára, smugu í gegnum girðingu inn á minkabú. Þar tóku þeir sér til og hleyptu 2000 minkum eða þar um bil út úr búrunum. Af þessu varð mikið tjón, tjónið var metið á 625 þúsund DKR. Í skaðabótamáli á hendur drengjunum var krafan sundurliðuð í þrjá liði:
1. Tjón vegna dýra sem drápust
2. Tjón sem varð vegna upplýsinga um ræktunina fóru út um þúfur. (stærsti liðurinn)
3. Tjón vegna skinn á dýrum sem náðust eyðilögðust (eða urðu verðminni)
(4. Kostnaður við að elta dýrin og koma þeim í búr).
Drengirnir voru dæmdir bótaskyldir. Upplýst var í málinu að þeir höfðu (foreldrar þeirra) höfðu ábyrgðartryggingu. Bótafjárhæðin skv. ábyrgðartryggingunni var ekki meiri en 25 þúsund DKR. Þarna er mat á sennilegri afleiðingu mjög strangt (sbr. sérstaklega 2. lið) og einnig sakarmatið.
Reader, suppose you were an idiot. And suppose you were a member of Congress. But I repeat myself. -- Mark Twain