સર્ગ ૧૩  -  જીવન ચક્ર 

સારાંશ:

લવ અને કુશ તેમના આશ્રમ પાસે એક પક્ષીનું મૃત્યુ જોઈને દુઃખી થાય છે. આ તેમને સીતાને પૂછવા માટે પ્રેરે છે કે મૃત્યુ શા માટે થાય છે.

સીતા નરમાશથી સમજાવે છે કે બધા જીવો અનંત સમયની અંદર જન્મ, પાલનપોષણ અને વિસર્જનના વૈશ્વિક લયનો ભાગ છે. તેણી જણાવે છે કે "પૃથ્વી પર જીવનનું ચક્ર" બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વના વિશાળ સમુદ્રમાં ક્ષણિક લહેર જેવું છે, જે એક ક્ષણ માટે ઉગે છે અને પછી અનંતમાં ઓગળી જાય છે.

શક્તિના રૂપ, સીતા, આધ્યાત્મિક સ્પષ્ટતાનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે. તેણી એક શક્તિશાળી રૂપક સાથે તેના ઉપદેશનો અંત કરે છે - જેમ વ્યક્તિ સ્વપ્નમાંથી જાગે છે અને વાસ્તવિકતા જુએ છે, તેવી જ રીતે આત્મા નશ્વર જીવનને પાર કરીને અંતિમ, શાશ્વત સત્યમાં જાગૃત થાય છે.

જોડ પદ્યાંશ 

વન પક્ષી તપોવનમાં આવે 

લવ-કુશ એમને પ્રેમથી ખવડાવે 

પોતાના ખભે બેસાડી 

ખેલ રમે નિરાળા તેમની સાથે ।। ૧ ।।

એક પ્રિય પક્ષી ના પ્રાણ ગયા 

લવ-કુશ માંડયા રુદન કરવા 

એમની સમજમાં નથી આવે 

સુંદર પક્ષી કેમ મૃત કહેલાવે ।। ૨ ।।

નિશ્ચિત છે ક્રમ જીવન-મૃત્યુનો 

સમજ-બહાર હતુ વિષય તેના 

પુત્રોને સીતા ગળે લગાવે 

શાંત કરી આ તત્ત્વ સમજાવે ॥ ૩ ॥

ગીત ૧ ।।  જીવન મૃત્યુ નો ક્રમ ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ

કાળની ગતિ છે અબાધ, 

ભાઇ કાળની ગતિ છે અબાધ ।।

ઋષિ-મુનિ, જ્ઞાની, માની 

યોગી, ભોગી અને અવતારી 

રહે એના દાસ દિન રાત 

કારણ, સૌનો અંત છે સુનિશ્ચિત 

મૃત્યુ એ કાળનો અંશ છે સુનિશ્ચિત 

વિશ્વની છે આ અચુક વાત ॥ ૧ ॥

પ્રશ્ન કોઇને પણ પૂછો

શું આપણું નામ મૃત્યુથી મટી જશે ? 

કે અજર અમર એવી ચેતના 

સૌને આપશે પ્રેરણા 

યુગ-યુગો વિત્યા છતાંય ।। ૨ ।।

ગીત ૨  || સદાચારી રહો ||

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ:

મન મહાચિત્તમાં જાય,

અચેત તો ચિતા માં ભસ્મ 

સ્મૃતિ લોકોના મનમાં રહે 

પ્રેરણાદાયક વૃત્તિઓ ધાર્મિક વિધિઓ II ૧ II

શિયાળામાં પાણી થીજી જાય 

શું સમય એક ક્ષણ માટે થીજી શકે ?  

દરેક ક્ષણે આ સત્ય જાણો

ત્રણેય કાળમાં રહો સારા મન સાથે II ૨ II

ગીત ૩ ।। ક્ષણિક જીવ-સૃષ્ટી ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

અગમ્ય સાગરમાં 

ક્ષણે ક્ષણે લહેરો સમાય 

કાળ છે અનંત 

પણ જીવસૃષ્ટી છે ક્ષણિક ॥૧॥

એક જ સત્ય છે ઇશ્વર 

રાખ તૂ શુદ્ધ વૃત્તિ 

ધર્મ આચરણથી 

મળશે તને સદ્ગતિ ।। ૨ ।।

ગીત  ૪ ।। સ્મૃતિ લતા ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ  : 

અરે બાળકો, કોઇ વાત જાણશે 

પળમાં બધુ નાશ થશે 

બે ક્ષણ રોકૈને ફરી, 

ભ્રાતા સૃષ્ટી આગળ રહેશે ચાલતી ।।૧।।

કર્યો જેનો સંચય આપણે 

તે ન આવે સાથે આપણા 

પુત્રો , એક જ સત્ય છે 

સત્કર્મની સ્મૃતિ અહીં રહે છે ॥ ૨ ॥

સત્કર્મની લતા અમર છે 

જગમાં કદી ન પામે નાશ 

પુણ્ય કર્મોમાં અદ્ભુત બળ 

અમર કરે તમને હરપળ II ૩ ॥

ગીત ૫ ।। અમૃત તત્ત્વ ।।

લવ-કુશ ઉવાચ : 

સુતા જાગે જગમા જો એ 

મૃત્યુ લોકનું જીવન 

મૃત્યુલોકથી પણ ચઢે 

અમૃત તત્ત્વ સંજીવન ।।

ઇતિ શ્રી સીતા શક્તિ કાવ્ય સર્ગ ૧૩ 

શુભમ ભવતુ ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ ||