सर्ग १૬  -  આત્મશક્તિ 

સારાંશ:

લવ અને કુશ માતા સીતાને આત્મા અને આધ્યાત્મિક શક્તિ વિશે પૂછે છે. માતા સમજાવે છે કે આત્મા દિવ્ય છે, ઘણા જન્મોમાં વિવિધ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને અંતે ભગવાનમાં વિલીન થાય છે.

આ સમજાવવા માટે, તે જ્ઞાનની શોધમાં નીકળેલા વનવાસીઓની વાર્તા વર્ણવે છે. તે તેમને ખાતરી આપે છે કે આધ્યાત્મિક જ્ઞાન બધા માટે ઉપલબ્ધ છે. સીતા કહે છે કે ભક્તિથી કાર્ય કરવાથી અને બાળ સમાન ભક્તિમાં જોડાવાથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

તેણી લગ્નના પવિત્ર બંધનને સત્ય, ધર્મ, પ્રેમ અને શાંતિ દ્વારા માર્ગદર્શન આપતા આધ્યાત્મિક એકતા તરફ દોરી જતા માર્ગ તરીકે વર્ણવે છે.

પ્રકરણના અંતે, સીતા નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે ઘણા જન્મો દ્વારા આત્મા દૈવી આંતરિક શક્તિઓનો સંચય કરે છે, અને કોઈપણ જીવનમાં સાચી ભક્તિ દ્વારા સંચિત આત્મા-શક્તિ પ્રગટ થાય છે, જે સમગ્ર અસ્તિત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

ગીત ૧ ।। આત્મશક્તિ ।।

લવ-કુશ  ઉવાચ :  

માઁ ! આત્મશક્તિ શું છે તે બતાવો 

અમે સૌ તે કેમ પામીએ

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

જાણો તમે સૌ આત્મશક્તિ એક 

દિવ્ય રૂપ એનું, સ્વરૂપ અનેક 

જન્મે જ્યોત શરીર માધ્યમ લઇ 

શરીર નાશ પામતા, 

અનંતમાં વિલીન જ્યોત ।।

ગીત ૨ ।। પ્રભુની લગની ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ :

બીજમાં હોય વિશાળ વૃક્ષ ગુપ્ત 

તેમ, આત્મામાં હોય બ્રહ્મજ્ઞાન સુપ્ત 

જળ વૃષ્ટિ થતા, ફૂટે છે અંકુર 

પ્રભુની લગની લાગતા, જ્ઞાન પ્રસરે પ્રચૂર ।।

ગીત ૩ ।। આત્મચિંતન ।।

લવ-કુશ ઉવાચ : 

આત્મચિંતન શા માટે આવશ્યક છે ?

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

કીડો જ્યારે હોય કોશેટાની અંદર 

બહાર નીકળે પતંગિયા સુંદર 

આત્મચિંતનનો થાય કોશ જ્યારે 

જ્ઞાન ફુલ સુંદર ખીલે ત્યારે ।।

ગીત ૪ ।। જીવન વિસ્તાર ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

પાણીના કેટલા ટીપાંઓ 

છે એટલા પ્રકારના જીવો 

સત્કર્મો થી થાય છે 

અસીમતા નો સાક્ષાત્કાર ।।

ગીત ૫ ।। આત્મશક્તિ ઉપયોગ ।।  

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

આપી પ્રભુએ સહુને આત્મશક્તિ 

કરો એની હંમેશ અનન્ય ભક્તિ 

સહુ જીવોની કરો ઉન્નતિ 

સવિનય જનોપયોગથી રહે છે સુમતિ ।।

ગીત ૬ ।। વનમાં વસતાં આદિ યુગલોને ।।

આત્મવિકાસનો બોધ

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ :  (સખીઓને)

એક દિવસની વાત કહું છું 

આવ્યા વનના બધા સહવાસી 

સીધા-સાદા ગૃહસ્થાશ્રમી, 

જીવન જીવે હળી-મળી

લોકો કહે :

માતા ! હમે તો છીએ અજ્ઞાની, 

યોગ-વિધિને અમે ના જાણી 

પત્ની બાળ-બચ્ચા માં આખું 

રોજીંદુ જીવન વીતે અમારું  । 

પછી કઈ રીતે યોગ કરીએ 

ઈશ્વર પ્રેમમાં ચિત્ત ધરીએ 

આત્મા, કેમ વિકસે ? 

મૈયા, કહો તમે હમને !

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

આમ્રવૃક્ષ પર ફળ અનેક 

બીજ સમાંય દરેકમાં 

સૃષ્ટીના દરેક નર-નારી 

આત્મજ્ઞાનનો છે અધિકારી || ૪ ||

પ્રભુ કાર્ય માં મગ્ન રહી 

ઈશ્વર-પ્રેમ યુક્ત થઇ લ્યો 

અંતરિક્ષ જેવો નિઃશબ્દ હોય 

તેમ, શાંત મનમાં આત્મશક્તિ હોય ।। ૫ ।।

જનસમૂહ બોલ્યા

અને મૈયા તમે બતાવો 

તેથી મનને ધન્ય ધન્ય લાગે 

એવા હવે કોઈ માર્ગ બતાવો 

પતિ-પત્ની સાથે વિકાસ પામે ।। ૬ ।॥

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

પતિ-પત્ની રથના ચક્ર સમાન 

આત્મ પ્રગતિ સાથે કરો 

નવદંપતિ પ્રેમ કરતા 

ચિત્ત રાખી આત્મ-મિલનમાં ।। ૭ ।।

સુંદર કંકણો વધુના અલંકાર 

સત્ય-ધર્મ નું દ્યોતક સમજો 

કંકણ ખખડે સવાર સાંજ 

નીકળે બ્રહ્મનાદ તેનાથી ।। ૮ ॥

હળદી કુંકુમ લલાટે ધારો 

જ્ઞાન-કેન્દ્ર સચેત બનાવો 

નવશિશુ માતાની ગોદમાં રમે 

જોતા ચાંલ્લો સ્થિર બને તેની ચંચળ આખો ।। ૯ ।॥

આનંદાશ્રુ જોઈ માતાના 

બ્રહ્મનો વિરહ ભૂલી જાય શિશુ ।

જનસમૂહ બોલ્યા 

ઓ મૈયા હાઁ મૈયા 

ઓ મૈયા હો મૈયા  || ૧૦ ||

ઓ મૈયા હાઁ મૈયા

ઓ મૈયા હાઁ મૈયા । 

ઓ મૈયા હાઁ મૈયા 

ઓ મૈયા હાઁ મૈયા ।। ૧૧ ॥

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

મળે વનમાં વૃક્ષો પવિત્ર 

બેલ, ઔદુંબર, તુલસી ખિલે 

એના કઇ પાંદડા સૂકા થાય 

ઘરમાં એનો હોમ કરાય ।। ૧૨ ॥

પુત્ર-પૌત્રી, કુળ અને આખો સમાજ 

હિત કરવા સંકલ્પ કરે એક સાથે 

મીઠા બોલ પરસ્પર બોલે 

શ્લોક-જ્ઞાનના મનમા ડોલે ।।૧૩।।

સત્ય, ધર્મ, પ્રેમ અને શાંતિ 

સહુ મનમાં ધારણ કરે 

પતિ એ શિવ અને પત્ની એ શક્તિ 

સંગાથે થાય આમ આત્મ પ્રગતિ ।। ૧૪ ।।

ગીત ૭ ।। માતૃશક્તિ  નો અદભુત સંચાર II

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ :

પૂછ્યું માતા એક પ્રિય બહેનને,

બાળક સ્વસ્થ શા માટે રડવાનું ?

દૂધ પીવડાવું હું, વન નો પરિસર 

હાલરડુ સંભળાવુ શિશુ ને નિરંતર II ૧ ॥

પછી  સ્મિત હાસ્ય સાથે મેં કહ્યું,

કદાચ તેને ધબકારાનો અનુભવ થયો હશે.

ભૂતકાળના જીવનનો અગમ્ય દોર,

વિલાપ કરતી માતાને તેના દીકરાની યાદ આવે II ૨॥

માતૃશક્તિનો અદ્ભુત સંચાર,

વ્યાપી જાય ત્રિકાળ ચરાચર 

વિનમ્ર થઇ કરો માતૃશક્તિ નું સ્તવન 

તમારા બાળકને પ્રેમથી ઉછેરો II ૩ ॥

ગીત ૮ || બીજો પ્રહર || 

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ:-

બ્રહ્મમુહૂર્તમાં કરો નામ-સ્મરણ 

બીજા પ્રહરમાં પૂજા કરો

ઔદુમ્બરના ચરણોમાં નમન કરો

પરમેશ્વરને            ॥૧॥

ચરણોમાં શુદ્ધ જળ સ્નાન કરો

પાંદડા અને ફૂલોથી અર્ઘ્ય અર્પણ 

મનમાં આત્મજ્ઞાન 

સાંભળો              ॥૨॥

આ જાણો તમારો પ્રહર ધર્મ 

નિત્ય નિત્યક્રમ કરવા માટે સંકલ્પ કરો

શ્રી સૂર્યનારાયણ ને વંદન  કરો 

પ્રીય જન સર્વ       ॥૩॥

ગીત ૯ || સુખી લોકો ||

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ:-

ખુશ લોકો

કરે સૃષ્ટિ દિવસની  | 

ભગવાનની ઉપાસનાથી  

જીવન કલ્યાણ    ||૧||

સત નામનું ધ્યાન

ફળદાયી સત કાર્ય |

દયાળુ ભગવાન

કરો જ્ઞાન જાગૃત  ||૨||

ગીત ૧૦ || સાત જન્મો સમાન સાત યુગો || 

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ:-

સદભાવનાથી, તે પૂજા કરે 

વડના ઝાડની પ્રિય બહેનો II ધૃ II

તે મનમાં પવિત્ર સ્તોત્રો ગાય 

સાત જન્મોમાં તેના પતિ સાથેનું મિલન II ૧ II

સાત યુગો સમાન સાત જન્મોમાં 

આત્મા અને પરમાત્માનું મિલન સુખનું II ૨ II

ગીત ૧૧ ।। સત્સંગ ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

યાત્રી નિવાસ કરે ગ્રહમા 

જે ખ્યાતિ નો પ્રવાસી 

એને મળે છે જન 

જે સાથે થાય સ્વભાવ-મિલન ।।

શરીર ગુણ અવગુણ નું ભંડાર 

પણ સદ્ગુણ ને જ આપો આધાર 

ત્યારે પ્રગટે દિવ્ય અવતાર 

આવે સત્સંગી મળવા તારા દ્વાર ।।

ગીત ૧૨।। સત્સંગની ગંગા ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

ખળ ખળ કરતી વહે ગંગા નિર્મળ 

હિમ પર્વત અને વન વનથી શીતલ ।। ટેક ।।

ઘાટ ઘાટના જનજીવનને 

વારંવાર આપે પુનશ્ચ જીવન ॥ ૧ ॥

ઘટ-ઘટમાં જન ભરે અંજલિ 

પૂજન કરે સકળ ભૂતળ॥ ૨ ॥

એવી જ છે આ સત્યની ગંગા 

ઘટઘટવાસી ઇશ્વર અવિરલ ॥ ૩ II

ગીત ૧૩।। આત્મશક્તિનો રંગ પ્રગટે ।।

શ્રી સીતા માતા ઉવાચ : 

પ્રભુના મુકુટ માં ધવલ હીરા ચમકે 

સૂર્ય કિરણોથી પહલૂ ચમકે 

બિંબ પ્રતિબિંબ નો ખેલ ખેલે 

ઇન્દ્રધનુષના રંગ ફેલાય ॥ ૧ ॥

વધુ સામર્થ્ય જન્મ જન્મ માં મળે 

આત્મ મણિમા સુપ્ત એ ચમકે 

પરમ ભક્તિ જ્યારે મનમાં ખીલે 

આત્મશક્તિ રંગ ત્યારે પ્રકટે ॥ ૨ ॥

ગીત  ૧૪ ।। જીવ આત્માનું સ્વરૂપ ।।

લવ-કુશ ઉવાચ : 

ઔષધી વનસ્પતિ નું કરતા મિશ્રણ 

સાચવવા આપ્યુ સુંદર આવરણ 

આવરણને આપ્યુ રૂચિકર નામ 

પણ, વનૌષધિ થી જ થાય દિવ્યકામ ।। ૧ ।।

ઔષધિ સમાપ્ત થતાં ખાય ન કોઇ આવરણ 

કેમ ભટકે રે મન, કેમ કરે આવરણ નું વર્ણન 

જાણી લઇએ અમે સત્વ જીવાત્માનું ગહન 

વહેંચીને પ્રેમ ક્ષણક્ષણ, કરો સાર્થક નિજ જીવન ।। ૨ ।।

ઇતિ શ્રી સીતા શક્તિ કાવ્ય સર્ગ ૧૬ 

શુભં ભવતું । ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ ।।