Embedded Files
ગીત ૧ ।। શ્રીરામ અને લવ-કુશ મિલન ।।
શ્રીરામ - લવ-કુશ સંવાદ
સારાંશ
રાજા રામના પવિત્ર અશ્વમેધ યજ્ઞ નો ઘોડો મુક્તપણે ફરે છે, પરંતુ લવ અને કુશ, તેના આધ્યાત્મિક મહત્વ થી અજાણ, તેને પકડી લે છે, અજાણતાં યુદ્ધ માટે બોલાવે છે.
આ નાના યોદ્ધાઓ બહાદુરીથી રામની વિશાળ સેના નો સામનો કરે છે, પરંતુ તેમના તીર રક્તપાતનું કારણ નથી - તેના બદલે તેઓ સૈનિકોમાં ધ્યાન, દિવ્ય સમાધિની સ્થિતિ ઉત્પન્ન કરે છે.
આ અદ્ભુત દૃશ્યથી લક્ષ્મણ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. સત્ય પ્રગટ થતાં, તેને ખ્યાલ આવે છે કે આ રામના લાંબા સમયથી ખોવાયેલા પુત્રો છે, જે સીતાના ગર્ભમાંથી જન્મ્યા છે.
સીતાના અન્યાયી ત્યાગના કડવા સત્ય સાથે સંઘર્ષ કરતા, લક્ષ્મણ શત્રુઘ્ન સાથે એક યોજના બનાવે છે - તે બાળકોને યુદ્ધને બદલે રામ સામે બ્રહ્મ-જ્ઞાન સ્પર્ધા નો પ્રસ્તાવ મૂકે છે.
જેમ જેમ સમાચાર ફેલાય છે, અયોધ્યાના લોકો ભેગા થાય છે. રામ સિવાય દરેકને સત્યની જાણ છે.
જ્યારે રામ આખરે લવ અને કુશ નો સામનો તેમના વિરોધીઓ તરીકે કરે છે, ત્યારે તેમનું હૃદય અવર્ણનીય સ્નેહથી ભરાઈ જાય છે, અને લડવાની ઇચ્છા અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.
જ્યારે લવ અને કુશ ધનુષ્ય ઉપાડે છે અને નિશાન બનાવે છે, ત્યારે તે રામના હૃદયમાં તેમની માતા સીતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ જુએ છે - અને શસ્ત્ર તેમના હાથમાંથી પડી જાય છે. રામ તેમની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરે છે અને બ્રહ્મજ્ઞાન-પરીક્ષા શરૂ કરે છે.
આ "દૈવી સંવાદ" માં રામ તેમને ભગવાન-દ્રષ્ટિ, આત્માનો માર્ગ, ભગવાન પાસેથી તેમની ઈચ્છા અને બ્રહ્મ-દર્શન વિશે પૂછે છે. સીતાના જ્ઞાનથી પોષાયેલા લવ અને કુશ આ પ્રશ્નોના દોષરહિત જવાબ આપે છે.
તેમનો અંતિમ, આશ્ચર્યજનક જવાબ - પ્રકૃતિ, સમય, પ્રયત્ન, એકતા અને દરેક સ્વરૂપમાં ભગવાનની સર્વવ્યાપી હાજરી જોઈને - રામ અવાચક થઈ જાય છે.
ઊંડા પ્રશંસાથી ભરાઈ ગયેલા, શોધની ધાર પર રહેલા રામ, નરમ અવાજમાં તેમના માતા-પિતા અને ગુરુ વિશે પૂછે છે.
રામના હૃદયમાં ઊંડા પ્રશંસાના મોજા ઉભરાય છે. સત્ય પ્રગટ થવાનું છે. પ્રેમાળ, સૌમ્ય અવાજમાં તે નરમ અવાજે પૂછે છે - 'બાળકો, મને કહો, તમે કોના બાળકો છો?' તમને જન્મ આપનાર પવિત્ર આત્મા કોણ છે, અને તમારા ગુરુ કોણ છે જેમની પાસેથી તમને જ્ઞાનની દીક્ષા મળી?’
આ નિર્ણાયક ક્ષણે, સીતા જંગલી પ્રાણીઓના ભવ્ય કાફલા સાથે યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશ કરે છે. તેમની છબી તેમના વૈશ્વિક માતૃત્વ અને દૈવી શક્તિનું સીધું પ્રતિબિંબ બની જાય છે. અયોધ્યાના લોકો આનંદથી ગૂંજી ઉઠે છે - "દેવી મા!"
રામ હવે સાક્ષાત્કાર, પુનર્મિલન અને ભાગ્યના ઉંબરે ઉભા છે. શું તે આખરે પોતાના પુત્રોને ઓળખશે? કે પછી દૈવી નાટક બીજો અણધાર્યો વળાંક લેશે?
છેલ્લો પ્રકરણ હવે આ સત્યને ઉજાગર કરવા માટે તૈયાર છે.
જોડ પદ્યાંશ
અશ્વમેઘ યજ્ઞ જ્યારે કરવો હતો
અભય પ્રભુએ આ ઉચિત જાણ્યું
પારંપરિક યજ્ઞ વિધાન કર્યો
સુસજ્જિત અશ્વને છોડી દીધો ।। ૧ ।।
અશ્વ રોકવાનું સાહસ જે કરે
પ્રભુને તે જાણે લલકારે
અજાણ લવ-કુશે જ તે પકડી લીધો
રાજા-યુવરાજ વચ્ચે શું યુધ્ધ થયુ ॥ ૨ ॥
ગીત ૧ ।। શ્રીરામ અને લવ-કુશ મિલન ।।
લવ-કુશ એ જેમ યજ્ઞ અશ્વ પકડ્યો
રઘુ-કુળ માનો સંકટમાં જકડાવ્યા
કેટલાક સેનાની લડવા આવ્યા
ડરી ને નિષ્ફળ પાછા ફર્યા ॥ ૧ ॥
જ્યારે વીર હનુમાન શિશુ સાથે લડયા
પ્રભુરામ આંખોમાં દેખાય આવ્યા
દરેક વાર મને હવે મીઠો લાગે
મનમાં આત્માનું જ્ઞાન જાગે ।। ૨ ।।
તો રામ રામ કહી બધા ભાગે
રણભૂમિ વચ્ચે સમાધિ લાગે
લક્ષ્મણે લવ-કુશને નિરખ્યા
એમની ભવ્ય જટાઓ જોયા ।। ૩ ।।|
નાનપણમાં પ્રભુ સાથે હું રમ્યો
એવી જ જટા શોભતી કપાળને
લક્ષ્મણ શત્રુઘ્ન બેઇ વીરા
હવે ઓળખે પુત્ર રઘુવીરના ।। ૪ ।।
રઘુકુલે જે સગર્ભ સીતાને
બેઘર છોડયા ઘન વનમાં
એ જ પવિત્ર દેવીથી જન્મ્યા
સિય-રામ રઘુકુલ દીપ વનમાં ॥ ૫ ॥
કઇ રીતે વાત કહીએ આ પ્રભુને
કઇ રીતે મળાવિયે પુત્ર પિતાને
વિચાર વિમર્શ કરવા જણાવ્યું સહુને
સૂઝી યુક્તિ પછી બધા લોકોને ।। ૬ ।।
આખરે રામને એમ જ કહ્યુ
બે શિશુઓએ ખરા હરાવ્યા
પ્રભુએ પૂછ્યુ શું કરવું જોઇએ
કઈ રીતે અશ્વને એમનાથી છોડવીએ ।। ૭ ।।
પ્રભુ, હમે બધા તો યુધ્ધમાં હાર્યા
આપ જ હવે હમને બધાને બચાવો
બન્ને સાથે શાસ્ત્રની ચર્ચા કરો
એમના જ્ઞાનની પરખ કરો ।। ૮ ।।
હતબલ ભ્રાતા રણમાં રોકાશે
ચરણોમાં તમારા શરણે પડશે
સાંભળી સલાહ પ્રભુ જાતે આવ્યા
કોમળ બાળકો જોઈ વિસ્મિત થયા ।। ૯ ।।
તેજોમય, સુંદર બાળકો હતા
ઉત્સાહભર્યા નેત્ર સંદેહથી ભર્યા
બાણ ચઢાવ્યા શિશુએ જ્યારે તીખા
શસ્ત્ર પડયા, પ્રભુના હૃદયમાં સિય માં દેખાયા ।। ૧૦ ||
પ્રભુએ જેમ જેમ એમને નિહાળ્યા
કરી મનમાં વાત્સલ્યની ધારા
એકા એક આખો ભરી આવી
વર્ષો પહેલાની યાદો છવાઇ ।। ૧૧ ।।
જ્યારે ત્યાગી ગર્ભવતી સીતા
દુઃખ પીડા અતિ પામ્યા પુનીતા
મારા પણ શિશુ હોત આવા
તાપસ બાળ ઉભા છે જેવા ।। ૧૨ ।
અદ્ભુત બાળકોની વાર્તા સાંભળી
અયોધ્યા વાસી પણ આવ્યા સાથે
ચિંતન કરતા પ્રભુ-સેનાની
સતર્ક થયા સાંભળવા એમની વાણી ।। ૧૩ ।।
સંયત થઈને પ્રભુ એ પૂછ્યું
બ્રહ્મજ્ઞાન ના પ્રશ્નો પણ ઉંચા
બધા ગુણ હતા માં સીતાથી પામ્યા
વિશ્વાસથી લવ-કુશે જવાબ આપ્યા ।। ૧૪ ।।
શ્રીરામ - લવ-કુશ સંવાદ
ગીત ૨ ।। જ્ઞાન ચક્ષુ ।।
શ્રીરામ ઉવાચ :
તેજસ્વી બાળકો, સૌને બતાવો
ઇશ દૃષ્ટિનો અનુભવ કઇ રીતે પામવો
લવ-કુશ ઉવાચ :
ચર્મ-ચક્ષુથી દેખાય છે
જગનો એક આકાર
જ્ઞાન ચક્ષુથી દેખાય છે
એના વિવિધ પ્રકાર ।।૧||
તરૂ સરોવર પર્વત છે
સૃષ્ટિ નો વિસ્તાર
ઇશ દૃષ્ટિ છે બધા પર
જગના તે પાલનહાર ।। ૨ ।।
ગીત ૩ || આત્માનો પ્રવાસ ||
શ્રીરામ ઉવાચ :
આત્માનો પ્રવાસ કઈ રીતે થાય છે ?
લવ-કુશ ઉવાચ :
ફરી ફરી ચોર્યાસી લાખ ભાઈ
અદ્ભૂત જગ જુઓ
અજબ-ગજબના રૂપ છે ભાઈ
જનમ અનેક લીધા ।॥ ૧ ॥
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ક્યારે હું પંખી ક્યારે હું હાથી
દૃશ્ય અદશ્ય ભયો
ભિન્ન ભિન્ન યોનિમાં ભાઈ
કર્મથી સિધ્ધ થયો ॥ ૨ ॥
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।।
જળ, જમીન, વાયુ બધામાં ભાઇ
ૐ નાદ સાંભળો
અનહત્ નાદ સાંભળીને ભાઇ
હરિથી પ્રીતિ કરો ।॥ ૩ ॥
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।।
ૐ નમઃ શિવાય ।
ગીત ૪ ।। દીન-દયાળા ।।
શ્રીરામ ઉવાચ :
શું જોઈએ તમને પરમેશ્વર પાસેથી ?
લવ-કુશ ઉવાચ :
જેને અન્ન નથી, એને અન્ન મળે
જેને વસ્ત્ર નથી, અને વસ્ત્ર મળે
જેને છત નથી, એને છત મળે
હે દીન દયાળ પરમેશ્વર ।। ૧ ।।
શ્રધ્ધાનું તારા એક સત્ર ચાલે
શક્તિનો અમને નવ મંત્ર મળે
ભક્તિથી સદા શ્રમ તંત્ર ખિલે
હે દીન દયાળ પરમેશ્વર । ૨ ।।
ગીત ૫ ।। બ્રહ્મદર્શન ।।
શ્રીરામ ઉવાચ :
કઈ રીતે થાય બ્રહ્મદર્શન ?
લવ-કુશ ઉવાચ :
કર્ણ ચક્ષુ બીજા પણ અવયવ
અલગ-અલગ લાગે નિર્જીવ
પ્રાણ સૂત્ર માં બંધાઈ જાય
જ્યારે થાય શરીર ત્યારે સજીવ ।। ૧ ।।
ચંદ્ર-સૂર્ય, તારામંડળ આ
લાગે છે મહાભૂત ના રૂપ
આદિ સત્યથી જોડાય જાણો
બ્રહ્મ-દર્શન થાય અનૂપ ॥ ૨ ॥
ગીત ૬ ।। સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ ।।
શ્રીરામ ઉવાચ :
ક્યાં વસે છે પરમેશ્વર ?
લવ-કુશ ઉવાચ :
એ વૃક્ષમાં, એ સૂક્ષ્મમાં, આકાશમાં
એ પાણીમાં, એ સાગરમાં, મહાસાગરમાં ।। ૧ ।।
એ ગદ્યમાં, એ પદ્યમાં, સંગીતમાં
એ આદિમાં, એ મધ્યમાં, અનંતમાં ।। ૨ ।।
એ યત્નમાં, પ્રયત્નમાં, સમૃધ્ધિમાં
એ યોગમાં, સહયોગમાં, ઉદ્યોગમાં ।। ૩ ।।
સાકાર માં, નિરાકારમાં, વિસ્તારમાં
એ કર્મમાં, એ ધર્મમાં, એ પ્રેમમાં ।। ૪ ।।
એ દૃશ્યમાં, અદશ્ય માં, સાક્ષાત માં
એ શક્તિમાં, એ ભક્તિમાં, એ મુક્તિમાં ।। ૫ ।।
ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ ||
ગીત ૭ ।। ક્ષમા યાચના ।।
માતાના સંસ્કાર હતા પ્રાપ્ત
આત્મોન્નતિ ના શિખર પર આવ્યા
તેથી આપ્યા જવાબ મધુર સ્વરમાં
પિતાને નિરૂત્તર કર્યા આ રણમાં ।। ૧ ।।
રઘુવર ને થાય આલિંગન કરી લઉં
તેજોમય બાળકોના મોઢા ચૂમી લઉં
આખરે અચકાતા બોલ્યા
રૂંધાયલા સ્વરમાં જગ-રખવાળા ।। ૨ ।।
કોણ તમારી માતા, કોણ પિતા ?
કોણ તમારા ગુરૂ દેવતા ?
શાસ્ત્ર જ્ઞાન જે બહુ શીખવાડે
બ્રહ્મ જ્ઞાન પણ જે ઉત્તમ આપે ।। ૩ ।।
હમે સાદર એમને મળવા ઇચ્છીએ
ક્ષમા યાચના કરવા માંગીએ
આં સાંભળી આનંદિત થયા સેનાની
યુક્તિ સફળ થાય એમ જાણી ।। ૪ ।।
સાંભળી ત્યારે વાઘણ હુંકારી
ભયથી કાંપી ગયા બધા વીરા
પછી પ્રકટી નારી એક તેજસ્વી
દેવી માઁ અવાજ ઉભરી ।। ૫ ।।
ઇતિ શ્રી સીતા શક્તિ કાવ્ય સર્ગ ૨૪
શુભં ભવતુ | ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ ||
Page updated
Google Sites
Report abuse