ژیانا مروڤی : دەمێ بەرێ ئو دەمێ نوکە
یێ گوهێ نەدەتە مەزنا ، دێ لێهێن شاخێت بزنا
لدیوان وکوچکێت د بەرێ مروڤەکێ سەرە دا سوحبەتکێ یان سەرهاتیەکێ یان چیروکەکێ یان سترانەکێ یان نسحەتەکێ دا بێژیت هەمی ئەو کەسێت ل وێرێ ، پیرەمیربان یان جحێل بان بچیک بان یان مەزنبان دا گوهان دەنێ قازانج وسود بو خو ژێ وەردگرتن. نوکە ل ئەڤان جها تو ڤی نابینی چنکی پانزدە پێگڤە ژ بچیک و گەنجا دێ ئاخڤن ئو کەس دکەسێ ناگەهیت ئو کەس ژ وان بهای ژ ئێک و دو نا وەرگرن ئو چەند مروڤێت زانا و تێگەهشتی ل وێرێ د مت وکەرن نا ئاخڤن چنکی کەس ژ وان لێبوکا پیتی نا دەنە گوتنا وان.
گوهداریا ب سود چێترە ژ بەشداری بێ بها وسود
ئەگەر نە گوڵ بی ، نە بە ستری
ئەگەر دو کەس لێ کەتبانە یان ب جرە چوبانە چ ل کولانەکێ یان ل سویک وبازارا مروڤێت خێرخاز دا کەڤنە دناڤ بەینا واندا دا ژێک ڤەکەن و دەنە پاش ونەدهێلان مەزنبیت ئو دا پێک ئینن. نوکە ئەگەر وەسا چێبو هەر ئێک ژ رەخێ خوڤە دێ هێت وموبایل کارکری وێنا د گرت و ڤیدیودکەت ئو بزوتا دەنە بن وان دا پتر جەنگ بەردەوامبیت وڤەکێشیت.
خو بدە پاش ژ ڤان کارێت چەپ وخار
هاریکاریا ل تەنگاڤیێ چێترە ژ زێدە پێنگاڤیێ
ئەگەر مروڤەک کەتبا ئاڤێ یان ترمبێلا وی وەرگێریابە یان مالا ئێکی سوتبا خەلکێ ل وێڕێ دا بلەز وبەز دەست ئانەهیێ و هاریکاریێ درێژکەن بو وان ئو ژوێ تەنگاڤیێ دەر دئینان. نوکە دڤان رەنگە تەنگاڤیادا بارا پتر تەماشەکەرن، وێنەگرن، ڤیدیوگرن ئو خودانێ تویشێ دبن دەست پێت واندا وندادبن ودمرن وبن گەردبن وبەرپیا دچێن.
یێ تویشێ رویدانەکێ بیت زورا گرنگە دەستێ ئالیکاریێ ب نک ڤە بچیت
ئاقڵ تانجا زێرینە بەس د سەرێ هەمی کەسان نینە
ئەو کەسێ خندقی یان مری یان سوتی دا خەلکەکی خێرخاز دا وان راکەن وبەنە گورخانا ب شێوەکێ جان ودرست. بەلێ خێرخازێت نوکە تو نوزانی کا وی دکیری را ناڤێ وی بدرستی دگەل وێنەکێ وی ئینا و بەلاڤکر دگروپیدا ئو دێ مینیت وچاڤێ وی لێ بیت کا چەند پێخوشی دێ بو وی هێن ئو ژ بیردکەت کا چ ل وی مری هات ئو کیڤە بر.
خو دویر بێخە ژ ڤان رەنگە رەوشتا چنکی
مرن کەرێ بەقالانە بەر دەرێ هەمی مالانە
نەزانو بەرێ خو بدە جیرانو
دەما مێڤانەکی یان پسیارکەرکی قەستا مالەکێ کربا ئو دەر قوتابا بچیکێ وێ خێزانێ بخێرهاتنکا جوان ب وان کەسان د کر ئو ب رەنگەکێ درست سەربەسەردکرن. بەلێ نوکە دێ بینی بچێکێ سێ سالی ل پشت دەری بدەنگەکێ بلند دێ کەتە قێژی ل وان کەسا ئو دێ بێژیت هەرن کەس ل ڤێرێ نینە یان بابێ من یێ نڤستییە یان دەیکا منا گوتی دەرگەهی بو کەسێ نەڤەکەن.
بکە کارێ باش ، خو ژ کارێ خراب بدە پاش
رەشو ب دەستێت خو هەکە ئاڤ دێ تە بەت
خویندەڤانێ بەرێ هەبون پەرتوکێت قوتابخانێ دگەل ئەوا سەیدا بو دگوت ل وێرێ، بێ مەلزەمە، بێ ماموستایێ تایبەت، بێ قورس وسیدی ئو بێ خاپاندن ئو بێ هەمی تشت بەس یێ سەرکەفتی بو ئو دگەهشتە پێنگاڤێت بەرزو بلند. بەلی نوکە ئەڤە هەمیێت د هەین ئو هێشتا پتر ژ ئەڤا ئو گەلەک رەنگێت دی، بەلێ تو باش د بینی هەرێ بنکەفتی یە ئو ژ زانینێ کێما وەرگرتی ئو یێ ڤالایە ژ گەلەک تشتێت پێدڤی دژیانێ دا.
راستو درستو ،خارو شکەست
ناڤێ من دلگەشە
ناڤێ من دلگەشە، ئەز کچەکا کوردم دژێم دناڤ گوندەکێ کوردستانێ، وارێ باب وباپیرا. خانیێ مە یە، باپیرێ من یێ ئاڤاکری ب دەستێت خو ئو بهاری کاریا گوندییا ب رەنگەکێ زبارە. نە بێژن کوڵکە یان ژی زنجە، یێ هاتیە چێکرن ژلبنا، بگاریتا، بلەڤەنا، بحێسلکا، بشەقلا، بئاخێ. دەیکا من یێ کورتانەکری پاشی یێ هونی وهوسی ب دەست ولەپێت خو زێرین. بلا پەنجەرا بچیک بیت بو من نە خەمە، بەسە ئەز هەرو سەرێ خو ژێ دەربێخم وسەحکەمە دنیا بەر فرەهو گەش. دڤێ پەنجەرێرا وەک تلەڤزیونێ ئەز دێ بو هەوە هەرو کورتە سەرهاتیەکێ بێژم و پێش کێش کەم ب دلەکێ پر ئەڤین ئو ب رویەکێ بکەیف وشادی وگرنژی. ل من نەگرن گەلی هەڤالان ئەگەر ئەز نەیا خەملاندی ونە یا پێش کێش بم، جل وبەرگێت من نە دجانبن وەکی هوین حەزدکەن. بەس ئەز دێ ب زمانێ خو یێ رەوان ونەرم ب کوردیەکا پەتی ژ گوتن و چیروک وسەرهاتیێت باب وباپیرا وەل هەوە کەم هوین خو ژ بیرڤەکەن ئو چاڤێت هەوە بمینن زل ل دەڤێ من. نەبێژن تو یا بچیکی، تو چ نوزانی بێژی، وەنینە دەیبابێت من ئەز یا فێرکرم وپرکرم ژ ئاخفتن وبێژە وگوتنێت مەزنا زەند وحێبەتی سەرێ هەوە بگریت ئو بمینن بێ هش و سەودا ومەندەهوش ژ بەر ئەوا ئەز د بێژم د راستا مللەتێ مە یێ کورد یێ پر تور وکەلەپور ودەولەمەند ژهەمی لایاڤە. زمانێ من زمانێ دایکی یە، پەیڤێت من پەیڤێت رەسەنن، لێکداینە ژ بەند وبێژەیا ژستران وهەلبەست ونارینکا. ئەز باخچێ زاروکامە، جەمێ لاوانم، هوزانێت دلدارانم، هەلبەستا گەنجانم، بستانێ پیرامە. سەیرانگەهم بو هەمی کەسا، دەریایەکا بێ بنم، پرم ژ درومراریا ژ هەمی رەنگ وتاما. نوژدارم بو ئێش ودەردا، مەلحەمێ سەروبرینا مە. هوزانا دڤەهینم بو دلدارا، سرودا دبێژم بو وەلات پارێزا، هەلبەستا دکەمە دیاری بوهەژار وبەلەنگازا. خەم رەڤینم، پر ڤین وئەڤینم، تژی هەستم، رەوشا هەمی مالامە، دل ڤەکەرا خەریب ومەستامە، کلیلکا خر دلامە. ئاش کەرا زیز وسلامە. دلگەشم ، سەر خاکا کوردستانێ دهێم ومەشم دل سپی مە نە یا دل رەشم، نە یا دل رەشم هەرا دل گەشم ئەز ناڤ خوشم دلگەشم.
26 / 9 /2016 ئەحمەد عەلی
خال : نیشان : شامة : خال mole , spot
بێژا خالێ یا نوژداری ئەڤەیە( nevus) :
خال کارەکێ خولقەتی یە دەستێ مروڤا تێدانینە ژقودرەتا خودێ ول بونێ پەیدادبیت. ئەڤە یا جودایە ژ (دەقێ ، وشم , tattoo ) یا مروڤ بو خو چیدکەت.
خال پنیێت چەرمی نە، رەنگێ وان یێ گەورە دیاردبن سەر هەمی پارچێت گیانی. ئو ل خر کەسا دهێن: ل میرکا ل ژنکا، ل بچیکا ل مەزنا، ئەڤ خالە پەیدادبن دەما هندەک شانە ژێک جودادبن دچەرمێ مروڤی دا.ئەو خال ونیشانێت دکڤنە سەر روی وسیرەتی ژ هەمیا جانترن بو ژنکا. ئەڤ خالە ل هندەک مروڤا دکێمن ئو ل هندەکا گەلەکن، هندەک دبچیکن ئوهندەک دمازنن. هندەک ژڤان خالا جهێ مەترسیێ یە چنکی دبت ببیت ئەگەرا وەرەما ئێشا پیس ( سەرەتانێ ) هەکە ئەڤ سالوقدان ونیشان لێ پەیدادبن وەک :
_ مازن بن ژ دەمێ زاروکیێ.
_ هژمارا وان زێدەبن دبورن ژ سەدا.
_ نە دجان وبەندبن ژ رەنگ وشەکلیڤە، رەنگێ توخ ژناڤدا ئو ڤەبی ژ دەرڤە ئو رەخێت خار وڤیچ.
_ پەیدابونا خوریانێ دگەل ژانێ.
_ دەرچونا خوینێ وگوهورینا رەنگێ خالێ.
_ پەیدابونا چەند خالێت دی پشتی تەمەنێ بیستێ.
_ زور کەڤتن بەر تیروژکا روژێ.
ئەگەر هات و گوهورین کەتە سەرخالێ ئو مروڤ پی حەسیا دڤێت ڤان پێنج پێنگاڤا ب جهبینیت ( ABCDE ) :
A- asymmetry نە لێکدانی
B - border irregularity سنورێت جێواز
C- color change رەنگ گوهورین
D - diameter greater than 6mm تیرک ژ ٦ مم پتربیت
E - elevated (raised) or evolving بلندی،بەرزبین یان گوهورین بکەفتە مەزنیا وێ شەکلی وێ ئو رەنگێ وێ.
ژبەر ڤان پەرژنکا دڤێت مروڤ خو نیشا نوژداری بدەت دا جارەسەریا پێش چاڤکەت بو وی کەسی.
ئەڤ خال دهێنە جارەسەرکرن ئەگەر بونە جهێ پێ ئێشانێ ب شیوێ نەشتەگەریێ ل نک نوژدارێ چەرمی.
نیشانێت خالێت ساخلەم یێت باش، ئەوێت نە جهێ مەترسی ئەڤە:
_ یا گروڤرە
_ رەخ ودورێت وێ یا لێکدایە
_ رەنگێ وێ یێ ب سەر ئێکڤە یە
_ یا بچیکە، نەیا ڤەدایە
_ پفبینا وێ یا خو جهە ، نا هێتە گوهارتن.
ئەڤە چەند جورێت خالانە:
خالا خومال یا رەنگین یا پیروزە جهێ مەترسی زورا کێمە ، خالا نوی پەدادبیت یا خولقیێ ب تایبەت دەف زاروکێت ساڤا، خالا شولح دای گەلەکا پیروزە، خالا شین ئەڤە زورا کێمە ئو خالا بیژەکە ، ئەڤە گەلەک جهێ مەترسیێ یە دڤێت د بن چاڤدانێ بیت.
ئەحمەد عەلی١٦ /١١ / ٢٠١٦ دهوک