Ante a situación, o Senado móstrase momentáneamente paralizado, incapaz de facer fronte a crise. Ante o temor a unha nova guerra civil, por unha banda decide validar as últimas disposicións de César e por outra aministía aos seus asesinos.
"Trala sorpresa inicial do asasinato, algúns senadores encomiaron aos conspiradores, pero había pouco entusiasmo entre a poboación. Os discursos de Bruto e outros caeron en saco roto, o mesmo que as distribucións de diñeiro -posteriormente, o historiador Apino destacou con aspereza a paradoxa de esperar que un electorado que podía ser sobornado acudise á chamada dun grito de liberdade-.
Os conspiradores non actuaron e perderon a iniciativa, de modo que o 17 de marzo foi Antonio quen como cónsul reuniu ao Senado. Bruto, Casio e demais non consideraron seguro asistir e permaneceron no Capitolio. Tras longos debates, foi aprobada abrumadoramente unha noción suscitada por Cicerón que garantía a amnistía aos conspiradores, pero confirmaba todas as decisións e actos de Xulio César.
O compromiso era tan ilóxico como necesario. O dictador nomeara á maioría dos maxistrados e, se as súas decisións eran invalidadas, presumiblemente ningún deles ostentaba o cargo de forma lexítima... incluídos Bruto, Casio e Antonio. De igual modo, ningún mandato provincial sería lexítimo, nin ningunha lei recente estaría en vigor e as terras distribuídas aos veteranos e outros colonos xa non serían da súa propiedade. A restaurada República corría o risco de caer de inmediato no caos ata que puidesen organizarse unhas novas eleccións e se volvese a decidir sobre cada decreto e cada lei.
A Xulio César concedéuselle tamén un funeral público tras unha moción suscitada polo seu sogro. Celebrouse no corazón do Foro, os máis probable o 20 de marzo, presidido por Antonio, quen tamén leu o panexírico. As fontes defiren respecto de canto e que dixo realmente, pero non respecto ao resultado. Antonio mostrou ao xentío o manto de dictador, desgarrado polos coitelos e manchado por sangue, mentres que unha efixie de cera do seu corpo foi subida a un guindastre das utilizadas nos teatros e rotada para mostrar as vinte e tres feridas. Leu o testamento do dictador, que convertía os seus amplos xardíns xunto ao Tíber nun parque público e deixaba 75 denarios (ou 300 sextercios), a cada cidadán, o que se sumaba aos seus moitas obras de caridade anteriores.
Houbo desagrado cando se soubo que Décimo Bruto fora nomeado herdeiro secundario. A rabia non tardou en bulir ata converterse en ataques contra as casas dos conspiradores e os seus simpatizantes. Un tribuno e amigo íntimo de Xulio César chamado Cinna foi asasinado por unha turba que o confundiu cun dos conspiradores, do mesmo nome. Do mesmo xeito que ese outro heroe popular, Clodio, Xulio César foi incinerado no mesmo Foro, onde se formou unha pira con bancos e calquera cousa combustible. Roma deixara de ser segura para os conspiradores e nos días seguintes todos eles abandonaron a cidade.
O testamento tamén nomeaba a Caio Octavio herdeiro de tres cuartas partes das amplas posesións do dictador coa bastante habitual condición de que como legatario adoptase o nome de Xulio César. Fora redactado o 15 de setembro do 45 a.C., ao regreso do dictador da campaña de Hispania.·"
Augusto
Adrian Goldsworthy, páx. 98-99
Ed. La esfera de los libros. Madrid 2014. (ISBN: 978-84-9060-217-1)
Tradución: Sheila Parada.
Marco Antonio, fiel lugartenente de César, congrega as masas populares para facer público o testamento de César, que lega numerosas posesións ao pobo de Roma e nomea herdeiro ao seu sobriño Octavio, un xove de dezaoito anos, que acode rapidamente a Roma e adopta o nome de Caio Xulio César Octaviano.
Tralo discurso, non que Antonio manexa á masa ao seu antoxo, o pobo pide vinganza contra os asasinos.
Pese a súa xuventude, Octavio mostra unha rara habilidade política, non extenta de firmeza. Fórmase entón o 2º triunvirato, composto por Octavio, Marco Antonio e Lépido, outro compañeiro fiel de César, que obtén o consulado no ano 42 a.C. e permanece en Roma mentres Octavio e Marco Antonio marchan a Oriente contra os asasinos de César.
Fronte á cidade de Filipos, en Grecia (outra vez), morren en batalla os líderes da conxuración, Bruto e Casio, os cabecillas da conspiración, e polo que vai suceder despois é posible afirmar que nesta batalla morre tamén a República romana.
Desaparecido o inimigo común, pronto surxen as primeiras desputas entre M. Antonio e Octavio. Pouco a pouco o triunvirato vai perdendo todo sentido e o enfrontamento entre Octavio e Marco Antonio, que por entón se atopaba na corte de Cleopatra en Exipto, é inevitable.
A loita aberta polo poder provocará unha nova guerra civil cuxo desenlace se produce o 2 de setembro na batalla de Actium, no 31 a.C, na que vence Octavio. Despois da súa fuxida a Exipto, Marco Antonio e Cleopatra suicídanse.
Coa victoria de Octavio surxe de novo o réxime político capaz de adaptarse aos novos tempos e de administrar coa eficacia a vasta extensión do Imperio.
"(...) Las críticas a Antonio crecieron sin cesar, si no nacidas del propio César, entonces de aquellos cercanos a él. Antonio estaba esclavizado por una siniestra reina oriental y sus decadentes cortesanos. Un poema escrito por Horacio pocos años después refleja el ánimo de esas críticas:
iQué vergüenza! Un romano esclavizado por una mujer (vosotros, las generaciones venideras, os negaréis a creerlo) lleva un palo y armas y, a pesar de ser un soldado, soporta servir a un montón de ajados y resecos eunucos, mientras el sol fija su mirada en la degenerada mosquitera entorno a los estandartes del ejército.
Antonio era representado como un borracho, quizá incluso drogado o controlado por pociones mágicas administradas por Cleopatra. Había dejado de comportarse como un romano o no recordaba que era un servidor de la República. El contraste con César, victorioso, que trabajaba por el bien del Estado, celebrado por el Senado y el pueblo de Roma y que vivía con su esposa romana, se enfatizada a cada oportunidad. Antonio afirmaba descender de Hércules, de modo que la historia del semidios siendo engañado por Ónfala para que llevara un vestido y tejiera lana mientras ella llevaba su maza y vestía su piel de león fue revivido en la literatura y el arte.
El intercambio se produjo por ambos lados. Antonio escribió una carta abierta atacando a César por su doble vara de medir al criticar su affaire con Cleopatra: “¿Por qué has cambiado? ¿Se debe a que me estoy acostando con la reina? ¿Es mi esposa? (iPor supuesto que no!) ¿Acabo de empezar con ello o es algo que ya lleva nueve años existiendo? ¿Y qué me dices de ti, solo follas a (Livia) Drusila? Felicidades si cuando leas esto no has estado dentro de Tertula o Terentila, Rufila o Salvia Titisenia, o de todas ellas. ¿De verdad importa dónde o dentro de quién metes la polla?”.
El donjuanismo de César era bien conocido, pero una cosa era tener muchos affaires con romanas y otra muy diferente aparecer ligado a una amante extranjera. Cleopatra era una griega, y los romanos mantenían con los griegos una compleja relación de admiración mezclada con un sentimiento de su propia inferioridad cultural y desdén por un pueblo conquistado. Pero todavía, era la reina de Egipto y existían muchos estereotipos al respecto de los bárbaros egipcios con sus dioses con cabeza de animal. César y sus aliados tenían mucho material con el que trabajar. La propia conducta de Antonio hizo poco por ayudar a su causa. En su única obra publicada, Sobre su embriaguez (De su ebrietate), se defiende contras las críticas por beber, quizá indicando que nunca quedó incapacitado o influido mientras realizaba funciones oficiales -no podemos conocer los detalles porque la obra no ha sobrevivido-. El hecho de que tuviera que justificar su conducta demuestra que el daño ya estaba hecho.
Antonio atacó más que se defendió, y la porquería que se arrojaban ambos bandos formaba parte de la tradición de los insultos políticos romanos y raras veces se preocupaba en absoluto por la verdad. Se revivieron los comentarios difamantes por la conducta de César en Filipo, reforzados con historias de su derrota ante Sexto Pompeyo y su aparente cobardía. César era un vil degenerado, que se había prostituido a Julio César para conseguir el favor del dictador. Desde entonces había planeado casar a la ninfa Julia con el rey de alguna diminuta tribu iliria e incluso considerado casarse con la hija del rey; lo que sin duda era más dañino que una alianza con Cleopatra y no importaba que no fuera cierto. Como es lógico, el aristocrático Antonio volvió a su desdén por la oscuridad de la familia real -más que la adoptada- de su rival. Solo en este momento empezó Cesarión a cobrar alguna importancia. No era por él mismo, sino simplemente porque un hijo natural de Julio César demostraba que el autoproclamado Emperador César, hijo del dios, no era su descendiente sanguíneo en absoluto. César le encargó a Opio, uno de los antiguos subordinados del dictador, que escribiera un panfleto que “demostrara” que Cesarión en modo alguno era el hijo del dictador. Antonio respondió afirmando que había oído a Julio César reconocer al niño.
Resulta sencillo culpar únicamente a César de que las cosas derivaran hasta un conflicto. AI final ganó él y por lo tanto suele ser considerado la fuerza que dirigía los acontecimientos; pero lo cierto es que ambos triunviros deseaban más poder y ninguno de ellos mostró mucha renuencia a una confrontación final (...), como Domicio Enobardo - se alejaron silenciosamente del campamento de Antonio para ser bienvenidos por César. Ninguno se pasó en la otra dirección.
El 2 de septiembre del 31 a.C., la flota de Antonio salió para desafiar al enemigo. Algunos de los barcos llevaban mástiles y velas sobre la cubierta, cuando lo normal era prescindir de estos engorrosos objetos para las batallas. Cuando luchaban, los barcos maniobraban exclusivamente remando, de modo que la decisión era un claro signo de que Antonio contemplaba romper el bloqueo con parte o con toda la flota. Quizá pensaba cambiar su suerte venciendo en una batalla naval; pero también estaba preparado para fracasar, lo que no es un estado mental muy optimista para un comandante. A las flotas les llevó horas colocarse en líneas de batalla, y más tiempo transcurrió enfrentadas la una a la otra, pues ninguna de ellas deseaba luchar demasiado cerca de la costa. Cuando finalmente los hombres de Antonio reanudaron su avance, Agripa hizo que sus hombres retrocedieran para disponer de más espacio. Seguidamente, intentaron coger de flanco al enemigo -la flota de César probablemente fuera algo más numerosa y, ciertamente, sus capitanes y tripulaciones mucho más diestros tras la enconada guerra contra Sexto Pompeyo-. En ambas flotas había muchos barcos grandes y, cuando comenzó la lucha, demostraron ser difíciles de dañar embistiéndolos. En vez de eso, gran parte del combate se desarrolló con proyectiles y forcejeando y abordando al enemigo. Mientras cada barco maniobraba para conseguir ventaja, las claras líneas se quebraron y comenzaron a aparecer huecos.
Aprovechando el viento del norte-noroeste, que normalmente se levanta según avanza el día, Cleopatra y un escuadrón de barcos bajo su mando izaron velas de repente, apareciendo por detrás de la flota principal para navegar justo hacia un gran hueco surgido en el centro de la batalla. Sin prestar atención a los navíos que luchaban, mantuvieron el rumbo, mientras Antonio abandonaba su barco almirante y se reunía con ellos en un barco más ligero. Entre setenta y ochenta barcos escaparon, llevándose con ellos buena parte del tesoro de Cleopatra; pero como mucho se trataba de una cuarta parte de la flota, probablemente menos. Se dejó al resto para que luchara, algo que algunos de ellos continuaron haciendo con gran determinación. Al final, los supervivientes se retiraron resentidos hacia el puerto. La flota de Antonio había perdido barcos y cerca de cinco mil hombres. El propio Antonio había perdido la guerra, por más que él y su amante hubieran escapado con gran parte de su dinero. Sus legiones se resistieron a los intentos de su comandante, Publio Canidio, de alejarlas de allí. En vez de ello negociaron un buen trato antes de desertar y unirse a César. Los restos de la flota se rindieron con ellos.
Antonio sobrevivió, pero ni todo el oro del mundo le permitiría comprar un ejército y una armada con los que reemplazar a los que había perdido, así como tampoco reparar los daños sufridos por su reputación. Un aristócrata romano no debía aceptar nunca la derrota y, ciertamente, nunca abandonar a sus hombres y huir con su amante. César tenía problemas más inmediatos que lanzarse en pos de su rival. Había dejado a Mecenas para controlar Italia y la propia Roma, un trabajo que realizó con sutileza y habilidad, a pesar de que no se había convertido en senador y continuaba siendo un ecuestre sin cargo oficial. Ahora los legionarios que hablan cumplido su servicio presionaban para ser desmovilizados de inmediato y la entrega igual de pronta de las recompensas y las granjas que se les habían prometido. Los antiguos antonianos se sumaron a sus propios hombres a la hora de presionar por sus recompensas. No era tarea sencilla supervisar los movimientos y licenciamiento parcial de cuarenta legiones. Agripa fue enviado a ayudar a solventar el problema y el propio César le siguió antes de terminar el daño. Enfrentado a amenazas de motines y rebeliones, realizó generosas promesas. Por otra parte, quería evitar el trastorno que alimentó la rebelión durante la época de la guerra perusina. Ninguna tierra italiana serla conseguida mediante confiscación, lo que significaba que se necesitaba dinero para financiar las adquisiciones. César se dirigió de nuevo hacia Oriente, en busca de grandes suministros de moneda contante y sonante.
El entusiasmo de los muchos soberanos y comunidades clientes que querían transferir su lealtad desde Antonio hasta él ayudó a conseguir lo que necesitaba.Todos estaban contentos de pagar para convencerlo de su lealtad. Cleopatra se acercó a él con la misma esperanza en mente. A pesar de la propaganda cesariana, siempre había sido una leal aliada de Roma y no cabe duda de que explotaría a sus súbditos en su beneficio con el mismo entusiasmo con que lo había hecho en el pasado por Julio César y Antonio. Antonio no tenía salvación y, cualesquiera que fueran sus sentimientos hacia él, Cleopatra era una superviviente, que había llegado a los treinta y nueve años a pesar de la mortal competencia dentro de su familia y su corte, así como de las repetidas luchas por el poder en Roma. Con cinismo, César le dio algunos ánimos y quizá ella incitó algunas deserciones entre sus fuerzas cuando sus legiones se acercaban a Egipto.
Antonio decidió suicidarse, imitando a Bruto, Casio y tantos otros aristócratas de su generación. Es muy posible que Cleopatra maquinara su muerte; pero su amante no realizó un trabajo limpio y vivió lo suficiente como para mantener una última y emotiva reunión. Durante más de una semana la reina continuó viviendo con la esperanza de un acuerdo con César. Sus enviados consiguieron engañarla para que saliera de la tumba, llena con sus riquezas y muebles y repleta de material combustible para así poder amenazar con destruirla. No sabemos si el joven César y Cleopatra se encontraron durante las visitas de la reina a Roma. De no ser así, su único encuentro cara a cara se produjo ahora, mientras suplicaba al vencedor. Los detalles varían según las fuentes, pero no hay motivo para dudar de que hizo todo lo que pudo por conseguir que tuviera piedad de ella y ganarse su compasión: vistiéndose como una suplicante sin esconder su belleza e invocando su profundo amor por Julio César y el afecto que este le tenía a ella.
No sería así. Durante los preliminares de la guerra se había convertido en un punto de encuentro demasiado importante como para permitir que continuara en el poder, y lo mismo sucedía con sus hijos. César necesitaba su tesoro para fundar una nueva serie de asentamientos de veteranos. Le gustaría tenerla como adorno para su triunfo, pero resultaba difícil saber cómo reaccionaría la plebe romana al ver a una mujer marchando en la procesión -cuando Julio César incluyó a la adolescente Arsínoe en su triunfo egipcio, la muchedumbre demostró compasión por ella- y eso estaba lejos de ser vital. Probablemente dio órdenes de que la reina permaneciera con vida y, cuando se comprobó que se había suicidado, ordenó llamar a médicos y especialistas en venenos de serpiente. No obstante, muerta, Cleopatra era casi tan útil como viva, y durante el triunfo se podía llevar su efigie sin riesgos de que despertara compasión. César tenía su dinero y mantendría su reino como una posesión mayormente privada con sus ingresos sumándose a sus fondos personales.
Cesarión fue traicionado por su tutor y ejecutado como un estorbo. El mayor de los hijos de Antonio, Antilo, también fue apresado y muerto. Ambos habían celebrado la ceremonia de la mayoría de edad pocos meses antes y eran formalmente adultos, lo que seguramente fue suficiente para asegurar su muerte. Unos pocos de los seguidores romanos de Antonio se suicidaron o fueron muertos; pero la mayoría consiguió realizar la transición al nuevo régimen. De los súbditos de Cleopatra se esperaba que pagaran fuertes impuestos, pero ese había sido su destino durante su régimen y el gobierno de su familia. Los sacerdotes se acercaron para ofrecer una contribución voluntaria si se les permitía mantener las imágenes de la reina en sus templos. Era menos un signo de afecto que de reluctancia a dañar los edificios y de su entusiasmo por ser considerados leales a su nuevo sefior. César se dirigió a una asamblea de alejandrinos mediante un intérprete, consciente de que su griego no era tan pulido como podría serlo. Hasta ahora su vida había sido inusual en casi todos los aspectos, y no había tenido tiempo de formarse en retórica como habían hecho Cicerón, Julio César, Antonio y la mayoría de los jóvenes aristócratas.
A finales del 30 a.C., César tenía treinta y tres años y por el momento carecía de ningún rival serio a su dominio sobre Roma y todo el mundo mediterráneo."
Augusto
Adrian Goldsworthy, páx. 196-206
Ed. La esfera de los libros. Madrid 2014. (ISBN: 978-84-9060-217-1)