ARALIN 15

Ang Publikong Sektor

-ang isa pang katawagang tumtukoy sa pamahalaan o gobyerno. Ang sektor ng publiko ay tumutukoy sa bahagi ng isang ekonomiya na pag-aari at pinapatakbo ng pamahalaan. Kasama dito ang mga organisasyon at serbisyo tulad ng mga pampublikong paaralan, mga departamento ng pulisya at bumbero, at mga ahensya ng pamahalaan.

Tungkuling Pang-ekonomikal

Pagpapanatili ng Legal at Panlipunang Pagkakabalangkas

STEPS:

1. Pagbuo ng batas at pagbibigay ng serbisyong panghukuman

2. Pagkalap ng impormasyon at pagbibigay ng serbisyong pang ekonomikal

3. Pagbuo ng sistemang pampananalapi

4. Pangangalaga sa mga pinagkukunang yaman

Pagpapanatili sa Pagkakaroon ng Kompetisyon sa Pamilihan

STEPS:

1. Pagbuo at pagpapatupad ng mga batas at patakarang magpapalakas ng kompetisyon sa pamilihan

2. Pagkontrol at regulasyon sa mga natural o likas na monopoly

Pagwawasto sa mga "Externalities"

STEPS:

1. Pagpataw ng malaking buwis upang maiwasan ang mg negatibong externalities (o spil-over - resulta ng gawaing pamproduksiyon o pagkonsumo na maaaring makabuti o makasama sa iba

2. Pagbibigay ng subsidiya upang maimpluwensiyanan ang positibong externalities

Pagkakaloob ng Pampublikong Paglilingkod o Public Goods

STEP:

1. Pagpapatayo ng mga tulay, kalsada, daan at iba pang serbisyong pampubliko na ang pondo at pasuweldo ay galing sa gobyerno.

Pagpapatatag ng Ekonomiya

STEP:

1. Paggamit sa pondo ng pamahalaan upang pasiglahin ang ekonomiya, kontrolin ang implasyon, at pababain ang bilang ng walang trabaho.

Patakarang Piskal

-Ang patakarang piskal o fiscal policy ay tumutukoy sa pamamaraan ng pamahalaan kung paano isasagawa ang paggasta nito at paniningil ng buwis upang maimpluwensyahan ang kabuong demand sa ekonomiya.

URI NG PATAKARANG PISKAL:

• Expansionary Fiscal Policy - isinagawa ang patakarang ito sa layuning pasiglahin ang takbo ng buong ekonomiya.

• Contractionary Fiscal Policy - isinasagawa ito upang pakalmahin ang overheated na ekonomiya bunga ng sobrang: taas na demand na ang kalimitang resulta ay paglala ng implasyon.

Sistema ng Pagbubuwis

Fiscal

-Ang salitang piskal o fiscal sa Ingles ay galing sa salitang Ingles na ang ibig sabihin ay national treasury o kaban ng bayan. Ang kaban o pondo ay kailangan ng pamahalaan para sa iba't iba nitong gampanin. (halimbawa: sales tax, VAT)

Buwis o Tax

-Sapilitang kontribusyon ng sinisingil ng pamahalaan sa mga mamamayan at negosyo.

Uri ng Buwis:

-Batay sa Lungsod o Munisipalidad

-Batay sa Sinisingilan

-Batay sa Layunin

-Batay sa Halaga ng Buwis

-Batay sa Rate of Increase

-Batay sa Teritoryo

Ang Panggastos na Ito ng Gobyerno ay Mula sa Iba't Ibang Pinanggagalingan Tulad ng:

• Kita ng mga korporasyong pinatatakbo at kontrolado ng pamahalaan o government-owned and controlled corporation (GOCC)

• Kita mula sa mga ibinentang ari-arian ng pamahalaan at tulong galing sa Ibang bansa o pribadong sektor

• Unusual funds o kita ng ahensiyang.PAGCOR (Philippine Amusement and Gaming Corporation):

• Nakokolektang buwis at nautang na pondo sa mga local o pandaigdigang bangko sa anyo ng utang o loan

May Tatlong Panuntunan sa Pagpapataw ng Buwis:

• Ang kakayahang magbayad ng sinisingilan (Ability to Pay Principle) - Ang buwis ay batay sa kita ng isang tao o negosyo. Malaki ang buwis kapag malaki ang kita at maliit lamang ito kapag maliit din ang kita.

• Ang nakikinabang sa sinisingil na buwis (Benefit Principle) Ang obligadong magbayad ng buwis ay ang mga mamamayanng isang bansa dahil sila ang nakikinabang sa buwis na kanilangbinabayad.

• Walang kinikilingang pagpataw ng buwis (Equal Distribution Principle) - Lahat ng tao, mahirap man o mayaman ay dapat magbayad ng buwis.

Batay sa Lungsod o Munisipalidad

1. Poll Tax

-buwis na binabayaran ng mga mamamayanng isang siyudad o teritoryo (halimbawa: community o residence tax o sedula)

2. Excise Tax

-buwis na binabayaran batay sa karapatan o pribilehiyo (halimbawa: donor's tax)

3. Property Tax

buwis na binabayaran ng mga may-ari ng lupa, bahay, o anumang ari-arian (halimbawa: real estate tax)

Batay sa Sinsingilan

1. Tuwirang Buwis

-buwis batay sa kakayahan ng mismong binubuwisan
(halimbawa: buwis sa kita o income tax)

2. Di-Tuwirang Buwis

-buwis na sinisingil na bahagi ng presyo ng produkto o serbisyong binili o binayaran. (halimbawa: Value Added Tax (VAT), at sales tax)

Batay sa Layunin at Batay sa Halaga ng Buwis

1. Specific Tax

-buwis na nakabatay sa mga tiyak na layunin. (halimbawa: tabako, sigarilyo, alak, fuel)

1. Specified Tax

-buwis na ang halaga ay batay sa sukat o timbang ng produktong binubuwisan (halimbawa: carbon taxes, luxury taxes,)

2. Ad Valorem Tax

-buwis na nakabatay sa halaga ng produkto (halimbawa: vehicle taxes o road tax, property taxes, import duties)

Batay sa Teritoryo at Batay sa Rate of Increase

1. Buwis na Lokal

-Ang Bureau of Internal Revenue (BIR) ang ahensiya ng pamahalaan na naniningil ng buwis. Katuwang niya ang Bureau of Customs sa gawaing ito.

1. Progressive Tax

-pagtaas ng buwis habang tumataas ang halaga ng binubuwisan (halimbawa: wealth tax, inheritance tax)

2. Regressive Tax

-paglit ng buwis habang bumababa naman ang halaga ng binubuwisan (halimbawa: flat taxes, User Fees for Government Services)

Value Added Tax

Sistema ng Paggasta ng Pamahalaan

-Ang patakarang piskal ay tungkol sa pamamahala at paggasta ng pondo ng pamahalaan, na kinikilala sa pambansang badyet o general appropriations act (GAA), ayon sa Saligang Batas.

Familiarizing with TaxesAnagram - Drag the letters into their correct positions to unscramble the word or phrase.

Pagbabalangkas ng Pambansang Badyet sa Pilipinas

-Sa pagpapatupad ng bagong GAA, ang halagang nakalaan sa bawat kagawaran, ahensiya, at opisina ng pamahalaan ay ibibigay na upang maisakatuparan ang mga proyektong paglalaanan.

Ang mga gastusing ito ay maaaring mauri sa iba't bang paraan:

-Batay sa Paggagamitan ng Pondo

-Batay sa Sektor na Popondohan

-Batay sa Tumatanggap ng Pondo

-Batay sa Rehiyon

Batay sa Paggamitan ng Pondo

Current Operating Expenditures (COE)

-Ito ang pondong nakalaan sa pagbili ng mga produkto at serbisyong kailangan sa pagpapatakbo ng gobyerno, kabilang dito ang sumusunod:

• Personal Services (PS)
-Ito ang mga pasuweldo sa mga kawani ng pamahalaan, regular man o hindi, kasama na ang lahat ng bayarin para sa kanilang benepisyo.

• Maintenance and Other Operating Expenses (MOOE)
-Ito ang gastos sa pang-araw-araw na operasyon sa pagsasagawa ng gampanin ng lahat ng opisina, ahensiya, o kagawaran ng gobyerno.

Kahulugan ng mga Acronyms (Exercise)Flash cards - Test yourself using cards with prompts on the front and answers on the back.

Capital Outlay (CO)

-Saklaw nito ang lahat ng gastusin na nakalaan sa pagbili ng mga kapital o puhunan ng pamahalaan tulad ng proyektong pang-impraestruktura, utilidad, at mga laan para sa pagpapalago ng mga hinahawakan nitong negosyo.

Net Lending

-Ito ang gastos sa mga pagpapautang ng pamahalaan sa mga korporasyong pag-aari nito.

Debt Amortization

-Ito ang pondong nakalaan para sa pagbabayad ng utang na hinuhulugan ng pamahalaan.

Batay sa Sektor na Popondohan

Social Services o Panlipunang Paglilingkod

-Tumutukoy ito sa mga proyekto at gastusin ng pamahalaan sa kalusugan, edukasyon, at pabahay. Ang DepEd, DSWD, DOH, DOLE, at NHA ay mga kagawarang tumatanggap ng pondong ukol dito.

Economic Services o Ekonomikong Paglilingkod

-Tumutukoy ito sa pagpapalago ng mga produksiyong agrikultural at industrial.

Defense Services o Tanggulang Paglilingkod

-Tumutukoy ito sa pagpapalakas ng panloob na seguridad at pagpapanatili ng kaayusan at kapayapaan. Ang DND at AFP ang mga tatanggap ng pondong laan para sa mga layuning ito.

General Public Services o Pangkalahatang Pampublikong Paglilingkod

-Tumutukoy ito sa pangkalahatang pamamahala, pagsasaliksik, at pangkatarungan. Ang NDA at DOJ ang mga kagawarang tumatanggap ng pondo rito.

Debt Services o Serbisyo sa Utang

-Saklaw nito ang gastos sa pagbabayad ng interes sa utang ng bansa. Hindi kasama sa pondong ito ang pagbabayad sa principal na halaga ng utang.

Batay sa Tumatanggap ng Pondo

National Government Agencies (NGA)

-Tumutukoy ito sa mga ahensiya na lubos na nakadepende sa pamahalaan sa mga pangangailangan nito sa pagsasakatuparan ng kanilang mga gampanin. Ang ilan sa mga ito ay ang DOF, PCUP, at AFP.

Local Government Untis (LGU)

-Tumutukoy ito sa lahat ng lebel ng pamahalaang lokal mula sa lalawigan, lungsod, munisipalidad, hanggang sa barangay.

Government-Owned and Controlled Corporations (GOCCs)

-Ito ay mga korporasyong pag-aari at kontrolado ng pamahalaan, maging ito man ay batay lamang sa mayoryang stock o tuwirang pagmamay-ari.

Batay sa Rehiyon

• May 17 rehiyon sa Pilipinas. Ang mga ahensiya o kagawaran ng pamahalaan na ang kapangyarihan ay desentralisado ay naatasang mag supply ng lahat ng kinakailangan g mga opisina nitong panrehiyon.

• Kapag mas malaki naman ang hawak na pondo kaysa nakatakdang gastusin, tinatawag itong budget surplus. Ang sobrang pondo ay siyang magiging bahagi ng impok ng pamahalaan.

• Ang Commission on Audit o COA, katulong ng Department of Budget Management (DBM) at ng Kongreso, ay ang naatasang isagawa ang check and balance sa paggasta ng iba't ibang ahensiya ng pamahalaan.

• Sa pag-iisyu ng pondo, obligasyon din ng pamahalaan ang pagsisiguro na nagamit ito ayon sa plano.

17 RegionsWordsearch - Words are hidden in a letter grid. Find them as fast as you can.

QUIZ

Page updated

Google Sites

Report abuse