Calcinus elegans - niebieskonogi

Calcinus elegans 

Niebieskonogi pustelnik

1. Nazewnictwo i klasyfikacja

Nazwa naukowa: Calcinus elegans (H. Milne Edwards, 1836)
Nazwy zwyczajowe: Blue-legged hermit crab (ang.), Bernard-l’ermite élégant (fr.), Eleganter Einsiedlerkrebs (niem.), pustelnik niebieskonogi (pl)
Systematyka:

• Królestwo: Animalia

• Typ: Arthropoda

• Gromada: Malacostraca

• Rząd: Decapoda

• Rodzina: Diogenidae

• Rodzaj: Calcinus

• Gatunek: C. elegans
  
  

Gatunek ten należy do rodziny Diogenidae – pustelników, które charakteryzują się asymetrycznymi szczypcami i zamieszkiwaniem muszli mięczaków. Calcinus elegans jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i popularnych pustelników w akwarystyce morskiej ze względu na kontrastowe, jaskrawe ubarwienie.

2. Morfologia

Calcinus elegans jest niewielkim, ale efektownym pustelnikiem osiągającym zazwyczaj 2,5–3,5 cm długości ciała (bez muszli), przy czym największe osobniki mogą przekraczać 4 cm. Cechą charakterystyczną są żywo pomarańczowe szczypce i pancerz cefalotoraksu kontrastujące z intensywnie niebieskimi kończynami krocznymi ozdobionymi czarnymi pierścieniami.

Szczypce są wyraźnie asymetryczne. Oczy osadzone są na długich, pomarańczowych słupkach z czarnymi zakończeniami, co zwiększa pole widzenia i pomaga w wykrywaniu zagrożeń. Pancerz jest stosunkowo twardy, natomiast odwłok pozostaje miękki i spiralnie zwinięty – przystosowany do życia w muszli. Podobnie jak inne Diogenidae, gatunek ten posiada trzecie pary odnóży krocznych widoczne z zewnątrz, natomiast pozostałe służą do utrzymania się wewnątrz muszli.

3. Występowanie i siedlisko

Calcinus elegans jest szeroko rozpowszechniony w tropikalnej części Indo-Pacyfiku: od wschodnich wybrzeży Afryki, przez Morze Czerwone, Malediwy, Indonezję i Filipiny, po wyspy Polinezji i południową Japonię. Występuje również na Wielkiej Rafie Koralowej i wokół archipelagów Mikronezji.

Zamieszkuje rafy koralowe, strefy przybrzeżne i laguny na głębokościach od 1 do około 30 m. Preferuje miejsca z umiarkowanym lub silnym prądem i licznymi szczelinami wśród koralowców i skał, gdzie znajduje pokarm i schronienie. Spotykany jest najczęściej w strefie pływowej lub tuż poniżej niej.

4. Zachowanie i interakcje

Calcinus elegans to aktywny, dzienny detrytuso- i glonożerca, który większość dnia spędza na poszukiwaniu pożywienia. Przeszukuje powierzchnię skał, martwych koralowców i podłoża, usuwając z nich glony nitkowate, okrzemki i resztki organiczne.

W akwarium znany jest z „czyścicielskiego” zachowania – pomaga w utrzymaniu czystości skał i piasku. Pustelnik ten wykazuje także zachowania społeczne – żyje w luźnych grupach, chociaż może być terytorialny wobec innych krabów pustelników, zwłaszcza w sytuacji ograniczonej liczby odpowiednich muszli.

W przypadku niedoboru muszli Calcinus elegans potrafi być agresywny wobec ślimaków – może zabić je, aby przejąć ich skorupę.

5. Dymorfizm płciowy

Dymorfizm płciowy u Calcinus elegans jest słabo zaznaczony i trudny do uchwycenia gołym okiem. Samce są zazwyczaj nieco większe i mają masywniejsze szczypce, natomiast samice – szerszy odwłok, przystosowany do noszenia jaj.

Rozpoznanie płci możliwe jest po analizie obecności gonoporów – u samic znajdują się one u nasady trzeciej pary odnóży krocznych, a u samców przy podstawie piątej pary.

6. Dieta

W naturze Calcinus elegans zjada:

• glony nitkowate,

• biofilm mikrobiologiczny,

• martwy materiał organiczny i detrytus,

• resztki pokarmu ryb i innych zwierząt.
  
  

W akwarium bardzo dobrze radzi sobie jako naturalny kontroler glonów. Jeśli ilość naturalnego pokarmu jest zbyt mała, należy go dokarmiać – najlepiej płatkami roślinnymi, granulatem, mrożonkami i suszonymi algami. Zaniedbanie diety może prowadzić do prób polowania na ślimaki lub inne bezkręgowce w celu pozyskania skorup i pokarmu.

7. Warunki akwariowe

Calcinus elegans jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w tropikalnych rejonach Indo-Pacyfiku, gdzie zasiedla płytkie strefy raf koralowych narażone na silne prądy wodne i intensywne światło. Aby zapewnić mu długowieczność i naturalne zachowania w akwarium morskim, należy możliwie wiernie odtworzyć te warunki. Jest to gatunek stosunkowo odporny i tolerancyjny, jednak najlepiej rozwija się w stabilnym, dojrzałym systemie rafowym z bogatym biofilmem i różnorodnymi mikroorganizmami.

Wielkość zbiornika i aranżacja:
Minimalna objętość akwarium dla pojedynczego osobnika to około 30 litrów, jednak w praktyce zaleca się większe zbiorniki (od 100 litrów). Calcinus elegans wymaga rozbudowanej konstrukcji z żywej skały, z licznymi szczelinami, zakamarkami i pionowymi powierzchniami pokrytymi mikroglonami i biofilmem. Taka struktura odtwarza naturalne środowisko rafy i zapewnia mu stały dostęp do pożywienia. Cienka warstwa drobnego piasku ułatwia poruszanie się, ale nie jest niezbędna.

Parametry wody:
Aby utrzymać dobrą kondycję i wspierać naturalne procesy linienia, wzrostu i rozmnażania, parametry wody powinny mieścić się w następujących zakresach:

• Temperatura: 24–27 °C

• Zasolenie: 34–36 ‰ (gęstość 1,023–1,026)

• pH: 8,1–8,4

• kH : 7–10 dKH

• Wapń: 380–450 mg/l

• Magnez: 1250–1350 mg/l

• Amoniak (NH₃) i azotyny (NO₂⁻): 0 mg/l

• Azotany (NO₃⁻): poniżej 10 mg/l

• Fosforany (PO₄³⁻): poniżej 0,05 mg/l
  
  

Stabilność parametrów jest kluczowa – gwałtowne zmiany zasolenia, temperatury lub pH mogą prowadzić do zahamowania linienia, utraty kończyn lub śmierci.

Filtracja i cyrkulacja:
Kraby te najlepiej czują się w środowisku z umiarkowanym lub silnym ruchem wody, zbliżonym do warunków rafowych. 

Oświetlenie:
Calcinus elegans nie wymaga silnego światła dla siebie, ale światło odgrywa istotną rolę w rozwoju glonów i biofilmu będących częścią jego diety. Standardowe oświetlenie stosowane w akwariach rafowych (10–12 h) jest w pełni wystarczające. Naturalne cykle dnia i nocy wspierają rytmy aktywności i zachowania żerujące.

Pokarm i uzupełnianie diety:
W dojrzałym zbiorniku pustelnik znajdzie dużą część pokarmu samodzielnie, skubiąc glony, biofilm i detrytus. Jednak w akwariach o niskiej zawartości materii organicznej zaleca się regularne dokarmianie. Odpowiednie są: rozdrobnione mrożonki (np. mięso małży, lasonogi), specjalistyczne pokarmy dla bezkręgowców, suszone algi. Urozmaicona dieta wspiera prawidłowe linienie i zwiększa odporność.

Muszle zastępcze:
Stała dostępność pustych muszli jest absolutnie niezbędna. Kraby pustelniki regularnie zmieniają muszle wraz ze wzrostem, a ich brak prowadzi do agresji i walk. W zbiorniku powinno być zawsze kilka muszli większych i mniejszych od aktualnie zajmowanej, najlepiej różnych gatunków.

Kompatybilność i zachowanie:
Calcinus elegans może być utrzymywany w akwariach towarzyskich z innymi bezkręgowcami, miękkimi koralowcami i spokojnymi rybami. Należy unikać trzymania go z dużymi, drapieżnymi rybami (np. wargaczami z rodzaju Thalassoma), które mogą go atakować. Przy ograniczonej ilości muszli może wykazywać agresję wobec innych pustelników i ślimaków.

Znaczenie ekologiczne:
Gatunek ten jest bardzo pożyteczny w systemach rafowych – aktywnie usuwa detrytus, resztki pokarmu i mikroglony, a także często przyczynia się do mechanicznego usuwania problematycznych glonów z rodzaju Valonia. Dzięki temu odgrywa ważną rolę w utrzymaniu równowagi biologicznej i czystości skały w akwarium.

8. Rozmnażanie i larwy

Strategia rozrodcza:
Calcinus elegans jest gatunkiem rozdzielnopłciowym, u którego samce i samice można rozróżnić m.in. po budowie gonopodiów oraz kształcie odwłoka. Do zapłodnienia dochodzi wewnętrznie — samiec przekazuje spermatofory samicy za pomocą zmodyfikowanych odnóży odwłokowych podczas krótkiego kontaktu kopulacyjnego. Do kopulacji dochodzi zazwyczaj wkrótce po linieniu samicy, gdy jej oskórek jest jeszcze miękki, co umożliwia skuteczny transfer plemników.

Noszenie jaj:
Zapłodnione jaja są przytwierdzane do specjalnych szczecin na pleopodach samicy, które znajdują się po wewnętrznej stronie odwłoka, pod muszlą. Samica nosi je przez 2–4 tygodnie (czas inkubacji zależy od temperatury i zasolenia), w tym czasie jaja stopniowo zmieniają barwę z jasnopomarańczowej na szarą lub brązową wraz z rozwojem larw wewnątrz. Samica aktywnie wentyluje i oczyszcza jaja ruchami pleopodów.

Wylęg i rozwój larw:
Po zakończeniu inkubacji samica wypuszcza larwy typu planktotroficznego do toni wodnej. U Calcinus elegans larwy przechodzą cztery do pięciu stadiów zoealnych oraz jedno stadium glaucothoe (metamorficzne stadium przejściowe), zanim osiągną formę młodocianą. Cały rozwój planktoniczny trwa zwykle 20–30 dni w temperaturze 25–27 °C i zasoleniu 34–36 ‰.

• Zoea I–V: Charakteryzują się długimi kolcami karapaksu, dobrze rozwiniętymi oczami i szczecinami pływnymi. Odżywiają się wrotkami, naupliusami widłonogów i fitoplanktonem.

• Glaucothoe: W tym stadium larwa aktywnie poszukuje odpowiedniej pustej muszli, w której dokonuje metamorfozy do stadium młodocianego. Osobniki w tym stadium często wykazują zachowania bentopelagiczne – unoszą się w toni, ale reagują na obecność muszli i podłoża.
  
  

Czynniki środowiskowe:
Sukces rozwoju larwalnego w warunkach akwariowych zależy od stałej jakości wody, wysokiej dostępności planktonowego pokarmu oraz minimalizacji filtracji mechanicznej (która usuwa larwy z toni). W warunkach laboratoryjnych przy optymalnej temperaturze (26 °C) i karmieniu mieszanką Isochrysis galbana oraz naupliusami Artemia przeżywalność do stadium glaucothoe wynosiła 35–50%.

9. Ciekawostki

• Calcinus elegans jest jednym z najbardziej kolorowych i pożądanych pustelników w akwarystyce morskiej, cenionym za skuteczne usuwanie glonów.

• Gatunek ten potrafi wykorzystać puste muszle różnych gatunków ślimaków.

• Pustelniki te regularnie zrzucają egzoszkielet (linienie), co jest naturalnym procesem wzrostu – świeżo po linieniu są bardziej wrażliwe na ataki.

• W naturalnym środowisku C. elegans może być elementem symbiozy pośredniej – żerując w pobliżu ukwiałów i koralowców, usuwa resztki pokarmu, nie wyrządzając im szkody.
  
  

10. Bibliografia

• McLaughlin, P.A. & Lemaitre, R. (2001). A review of the hermit crab genus Calcinus Dana, 1851 (Crustacea: Decapoda: Anomura: Diogenidae). Smithsonian Contributions to Zoology.

• Rahayu, D.L., & Komai, T. (2002). Calcinus elegans and allied species from the Indo-West Pacific. Crustacean Research, 31: 1–24.

• Fiedler, G.C., & Rhoads, S. (1996). Hermit crabs as reef cleaners: ecological interactions and aquarium care. Marine Ornamental Invertebrates, 44–57.

• Debelius, H. (2001). Crustacea Guide of the World. IKAN – Natural History.

• Fukunaga, K. & Nishihira, M. (1997). Larval development of the hermit crab Calcinus elegans (Crustacea: Anomura: Diogenidae) reared in the laboratory. Journal of Crustacean Biology 17(2): 278–294.

• McLaughlin, P. A., Lemaitre, R., & Sorhannus, U. (2007). Hermit crab phylogeny and larval development. Zoological Journal of the Linnean Society 150(3): 459–499.

• Provenzano, A. J. (1962). Larval development of the hermit crab Calcinus tibicen and related genera under laboratory conditions. Biological Bulletin 123(3): 514–535.

• Goy, J. W. & Provenzano, A. J. (1978). Larval development of Calcinus verrilli and comparison with other Calcinus species. Bulletin of Marine Science 28(4): 638–655.

• Obserwacje własne.