ยูเนสโก (UNESCO) ประกาศขึ้นทะเบียน วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นแหล่งมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งใหม่ เมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2569 ในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญ ครั้งที่ 48 ณ เมืองปูซาน ประเทศเกาหลีใต้ ถือเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรมแห่งแรกของภาคใต้ และเป็นแหล่งมรดกโลกแห่งที่ 9 ของประเทศไทย

วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร (หรือวัดพระมหาธาตุ) พระอารามหลวงชั้นเอก ลำดับวรมหาวิหาร วัดสำคัญของ จังหวัดนครศรีธรรมราช ตั้งอยู่ริมถนนราชดำเนิน ตำบลในเมือง อำเภอเมืองนครศรีธรรมราช เป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาที่สำคัญในภูมิภาคมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 8 ด้วยประโยชน์จากเครือข่ายการค้าข้ามมหาสมุทร วัดจึงได้รับอิทธิพลจากประเพณีทางศาสนาและสถาปัตยกรรมต่างๆ รวมถึงศาสนาพราหมณ์ ศาสนาฮินดู พุทธศาสนามหายาน และพุทธศาสนาเถรวาด จากภาคตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย ภาคกลางของชวา ศรีลังกา และภูมิภาคมอญทางตอนใต้ของประเทศพม่า 

อิทธิพลเหล่านี้ได้ถูกผสานรวมเข้ากับอาคารทางศาสนา พิธีกรรม และประเพณีทางวัฒนธรรม การแสดงออกทางศิลปะและสถาปัตยกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ได้ส่งอิทธิพลอย่างกว้างขวางและยั่งยืนไปทั่วประเทศไทยและทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประเพณีทางศาสนาและท้องถิ่นได้สืบทอดกันมาในวัดเป็นเวลากว่า 1,500 ปี รวมถึงประเพณีการเขียนพงศาวดารนครศรีธรรมราช พิธีห่อพระบรมสารีริกธาตุประจำปี และการแสดงรำโนรา จุดเด่นคือองค์พระบรมธาตุเจดีย์ยอดทองคำที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และความเชื่อเรื่อง "พระธาตุไร้เงา

ในปี พ.ศ. 1719 พระเจ้าศรีธรรมาโศกราชทรงสร้างเมืองนครศรีธรรมราชขึ้น พร้อมก่อสร้างเจดีย์องค์ใหม่ เป็นเจดีย์ทรงลังกา สูง 55.78 เมตร (กรมศิลปากรบูรณะปลียอดทองคำเมื่อ พ.ศ. 2538) จากฐานบัวคว่ำบัวหงายถึงปลียอด สูง 6.80 เมตร ใช้ทองคำเนื้อสิบหุ้มโดยรอบ มีพิธีปฏิบัติอย่างหนึ่งต่อองค์พระธาตุ คือ ในวันมาฆบูชามีการแห่ผ้าขึ้นธาตุ เชื่อกันว่าหากใครได้นำผ้าขึ้นธาตุจะขอพรได้เป็นจริงดังหวัง

พระพุทธไสยาสน์ (พระนอน) ประดิษฐานอยู่ภายในวิหารโพธิ์ลังกา ของวัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช พระพุทธรูปองค์นี้เป็นพระพุทธปางไสยาสน์ขนาด 6 วา มีลักษณะที่โดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์อย่างยิ่งคือ พระบาททั้งสองข้างจะสลักลวดลายมงคล 108 ประการ ตกแต่งด้วยงานลงรักปิดทองอย่างวิจิตรงดงาม โดยบริเวณวิหารโพธิ์ลังกาแห่งนี้ ปัจจุบันยังเปิดเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของพิพิธภัณฑ์วัดพระบรมธาตุนครศรีธรรมราช เพื่อเก็บรักษาและจัดแสดงโบราณวัตถุอันทรงคุณค่าที่พุทธศาสนิกชนนำมาถวายเป็นพุทธบูชาอีกด้วย

วิหารพระมหาภิเนษกรมน์ (วิหารพระทรงม้า) เป็นวิหารหลักใช้สำหรับเป็นทางขึ้นไปประกอบพิธีกรรมทางศาสนา เพื่อเป็นการสักการบูชาองค์พระมหาธาตุเจดีย์ จัดเป็นประตูขึ้นไปสู่การเคารพสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์สูงสุด คือพระทันตธาตุของพระพุทธเจ้า

ยังมีสิ่งปลูกสร้างภายในวัดที่ไม่ควรพลาดสักการะและเดินชมความงดงาม เช่น วิหารเขียน วิหารสามจอม วิหารโพธิ์ลังกา วิหารคด เป็นต้น นอกจากนี้ในบริเวณวัดพระธาตุยังมีแหล่งจำหน่ายเครื่องถม เครื่องเงิน เครื่องทองเหลือง หัตถกรรมย่านลิเภา กระจูด ตัวหนังตะลุง ซึ่งเป็นผลงานหัตถศิลป์อันเป็นเอกลักษณ์ของนครศรีธรรมราช