Skóli án landamæra

Í þessu erindi langar mig að velta upp nokkrum spurningum um hindranir sem við getum fundið í skólunum okkar og titill erindisins á að vísa til þess. En um leið og ég var búin að ákveða nafn á erindið fór mér að finnast það erfitt viðureignar. Það eru vissulega ákveðnar hindranir eða landamæri sem mig langar til að losna við úr skólunum okkar eins og ég þekki þá. En á sama tíma finnst mér mikilvægt að skóli hafi skýran tilgang og þar með þarf að setja upp mörk – hvað á skólinn að gera og hvað á hann ekki að gera? Hugmyndirnar sem skína í gegn í þessu erindi eru sambærilegar við þau markmið sem birtast í aðalnámskrá grunnskóla. Þar er sett fram sýn á skóla sem á að efla börn svo þau vaxi upp sem sterkir, sjálfstæðir, umhyggjusamir og réttsýnir einstaklingar sem hafa öðlast hæfni til að vinna fjölbreytt störf og taka þátt í samfélaginu og áframhaldandi mótun þess.

Ég spurði manninn minn um efnið: Ef hann fengi töfrasprota og mætti breyta einhverju einu til að bæta skóla framtíðarinnar, hverju myndi hann breyta?

Hann svaraði: Nemendur mættu á hverju degi velja sér verkefni sem hefðu skýra tengingu við störf og samfélagið utan skólans.

Þarna sjáum við fyrstu landamærin sem mætti brjóta niður. Landamærin sem felast í því að skólinn er ákveðið hús, með ákveðið skipulag. Þegar ég gúgglaði „dream school“ fékk ég einmitt myndir af húsum. En þarf skóli framtíðarinnar að vera afmarkað hús? Hvaða landamæri setur þetta hús um starfið innan skólans? Nú er í gangi verkefni sem hefur það markmið að fullorðið fólk komi í meira mæli inn í skólana til að segja frá ólíkum störfum í samfélaginu. Hvað ef skólinn væri frekar í meira mæli færður út á vinnustaðina til þessa fólks? 

Ef við horfum svo á skipulagið inni í húsnæði skólanna þá verð ég að viðurkenna að mér finnst það oft skrítið, ef maður velti því aðeins fyrir sér. Skrítið af því að það er svo stútfullt af hólfum sem eru aðskilin með mis sýnilegum landamærum. Aðgreindar kennslustofur. Aðgreindir aldurshópar. Aðgreindar námsgreinar. Hvert hólf fær afmarkaðan tíma og mikil tilhneiging er til að mismuna hólfunum, þau njóta ekki öll sömu virðingar hjá kennurum, stjórnendum, nemendum, aðstandendum og öðrum sem hugsa um skólastarf. Þess vegna verða stundum til hólf sem beinlínis eru kölluð ruslakistur, hólf sem eru notuð til að vinna þau verkefni sem passa hvergi annars staðar inn vegna þeirra landamæra sem sett hafa verið upp. Námsgreinin lífsleiknin var á tímabili svona ruslakista. Eftir að lífsleikni var felld undir samfélagsgreinar í aðalnámskránni þá fóru samfélagsgreinakennarar að upplifa hólfið sitt sem ruslakistu. „Við eigum að bjarga öllu sem fólki finnst vanta í skólastarfið: Efla sjálfsmyndina, þjálfa félagsfærni, fræða um geðheilbrigði, jafnrétti, frelsi og bræðralag!“ 

Þegar ég spurði manninn minn um draumaskólann skipti það hann miklu máli að nemendur hefðu val um verkefni. Ég er sammála þessu, ég hef séð undraverða hluti gerast hjá nemendum þegar þeir fengu tækifæri, svigrúm og tíma til að vinna að rannsóknum að eigin val. Að mínu mati eru líka margt að gerast í skólunum okkar sem gefur nemendum val. Það er skylda skv. aðalnámskrá að bjóða nemendum valtíma, margir skólar gefa nemendum tíma til að vinna áhugasviðsverkefni. Sumir skilgreina 20% tíma í stundaskrá, aðrir hafa lokaverkefni á vorin eða sjálfstæð rannsóknarverkefni á öðrum tíma ársins. Margir kennarar eru duglegir við að gefa nemendum val um verkefni eða leiðir í dagskipulaginu eða innan ákveðinna námsþátta. Þemadagar eru regla frekar en undantekning í íslenskum skólum og oft eru þeir skipulagðir þannig að nemendur velji sér verkefni eða hópa.

Kennari er takmörkuð auðlind. Hann situr uppi með sjálfan sig og við getum ekki ætlast til að kennari geri hluti sem hann þekkir ekki og hefur ekki færni og hæfni til. En ég held að það sé mjög mikilvægt að við skoðum betur hvaða væntingar við höfum til kennara, sérstaklega þegar kemur að hæfninni til að virkja hugsun nemenda og leiðbeina henni áfram. Hvernig læra íslenskir kennarar að gera þetta? Eru íslenskir kennarar vanir að láta nemendur sína spyrja spurninga? Gefa íslenskir kennarar nemendum sínum tækifæri til að ræða saman um námsefnið á agaðan hátt, þannig að þeir heyri hugmyndir hver annarra, þori að spyrja um þær og gagnrýna?

Síðustu spurningarnar mínar um landamæri sem við gætum þurft að losa okkur við í skólunum eru: Er hæfni kennara afmörkuð af þekkingu á þröngri kennslufræði, innilokuðum faggreinum eða þröngri sýn á markmið skólastarfs? Hvernig getum við eflt kennara þannig að þeir verði að landamæralausri auðlind sem virkjar alla nemendur til náms og þátttöku í samfélaginu?