In een land, beschermd door dijken, breken dijken door.
Wielen in de Bommelerwaard weergeven op een grotere kaart
Het beeld van hoog water en mensen op de dijk, kijkend naar de overkant is in het rivierengebied een bekend beeld. Toerisme. Anders was het in de tijd dat middeleeuwse boeren hun land wilden beschermen tegen het hoge water. Ook toen stonden bij hoog water de bewoners op de dijk te kijken. Houdt de dijk het? Bezwijkt de overkant eerst? Dan is het gevaar geweken en kan het water weg.
Dat de angst gegrond was leert het landschap van Bommelerwaard ons. Waar dijken liggen, zijn wielen. Diep uitgesleten gaten in de grond van soms wel 13 meter diep. Als een dijk er uit klapte stroomde het water met grote kracht het achterland in. Het water sleurde daarmee grote hoeveelheden klei, grind en zand mee dieper het land in. Wat het kolkende water achterliet; een diep litteken dat herinnert aan strijd tegen water.
Op de kaart zijn de littekens duidelijk te herkennen. Waar een wiel ontstond werd de dijk vaak verlegd omdat het dempen een grotere inspanning met zich mee bracht dan het omleggen van de dijk. Een kronkelige dijk, met het wiel de ene keer in de uiterwaard, de andere keer binnendijks was het resultaat.
De wielen in de uiterwaarden slipten na verloop van tijd weer dicht als gevolg van het buiten de oevers treden van de rivier de Waal of de Maas. Binnendijks bleven de diepe wateren diep en deden dienst als zoetwaterdepot. De kwaliteit van het water is niet zelden zeer hoog. Kwelwater dat ondergronds uit de rivier in de wielen omhoog komt zorgt daarvoor.
Het uit zich ook in bijzondere natuurwaarden in en om de wielen. Het mooiste voorbeeld is de Boezem van Brakel. Met vier wielen links en rechts van de dwarsdijk, dicht bij elkaar en ineen drassig gebied. De hoge waterkwaliteit maakt het een gebied waar vele amfibieën (waaronder de kamsalamander) onderkomen vinden. voorkomen. Ook voor waterplanten is het een aantrekkelijke omgeving met onder andere Dotterbloem en Blaasjeskruid als vertegenwoordigers. We mogen ook de watervogels niet vergeten. Diverse ganzen- en eendensoorten, de waterral en diverse reigerachtigen als roerdomp, zilverreiger en purperreiger zijn er te vinden en altijd een cadeautje; het ijsvogeltje.
tekst: Dirk Muller
Bronnen:
- Van Balken, A.C., Kampman-Van Houcke, H.M., Kampman, C.U. (1978) De Bommelerwaard; zien, kennen én waarderen; Natuurwacht Zaltbommel
- Van de Kam, Jan (1975) Rivierenland; Plant, dier en mens in het gebied van Rijn, Maas, waal en Ijssel; uitgeverij Ploegsma Amsterdam
- Vink, E. (2003) De Bommelerwaard in acht routes; wandelen en fietsen door landschap en historie; Adr. Heijnen uitgevers 's Hertogenbosch
- TNO; Geosites, geological surveys of the Netherlands; Het verzamelpunt van geologische bezienswaardigheden in Nederland; geraadpleegd op 29 januari 2011. http://www.geosites.nl/publicaties/268
- Naturalis, Vrije Universiteit Amsterdam, TNO, Ruimte voor geo informatie; Geologie van Nederland, een tijdreis van 500 miljoen jaar; geraadpleegd op 29 januari 2011; http://www.geologievannederland.nl/landschap/landschapsvormen/doorbraakgaten
- Streekarchief Bommelerwaard; atlas; geraadpleegd op 29-1-2011; http://www.streekarchiefbommelerwaard.nl/index.php?option=com_memorix&Itemid=92&task=topview&CollectionID=1&RecordID=9049&PhotoID=SAB002000083
- Bommelerwaard.waarneming.nl; Biologische waarnemingen voor de Bommelerwaard; diverse waarnemers; geraadpleegd op 29 januari; http://bommelerwaard.waarneming.nl 2011.