CƏHƏTLƏRİN MAHİYYƏTİ, İNHİRAF BUCAĞI VƏ AZİMUT

İrimiqyaslı xəritə vərəqlərində çərçivənin yan tərəflərini bir-birinə paralel hesab etmək olar. Belə xəritə vərəqini cəhətləşdirmək üçün onun çərçivəsinin yan tərəfini həqiqi meridian istiqamətinin üzərinə salmaq lazımdır. Bu işi yerinə yetirmək üçün kompası (şəkil 1) və ya cəhətləşdirici bussolu (şəkil 2) xəritə üzərində elə qururlar ki, onun şkalasının N və S nöqtələri çərçivənin yan tərəfinin üzərinə düşür. Sonra xəritə o qədər fırladılır ki, əqrəbin şimal ucu xəritədə göstərilən yerin inhiraf (inhiraf ərəb sözü olub, dönmə, sapma, kənaraqaçma, başqa tərəfə meyillənmə deməkdir) bucağına uyğun olan hesabı göstərir.

Yer səthinin bir nöqtəsində maqnit meridianının və həmin nöqtənin həqiqi meridianın istiqaməti ilə üst-üstə düşməyən və onların arasında əmələ gələn bu bucağa maqnit əqrəbinin inhiraf bucağı deyilir. İnhiraf bucağı “şərqi” və “qərbi” olur. Əqrəbin şimal ucu həqiqi meridiandan şərqə doğru meyl edərsə, “şərqi” inhiraf (+), qərbə doğru meyl edərsə, “qərbi” inhiraf (-) alınacaqdır. Yer kürəsinin eyni inhiraflı nöqtələrini birləşdirən xətlərə izoqon deyilir. Əqrəb inhirafının dəyişməsi əsrlik, illik, gündəlik (gecə-gündüz) və təsadüfi olur. Adətən, gündəlik dəyişmə çox kiçik olur və gecə-gündüz ərzində onun azalıb-çoxalması eyni olduğu üçün nəticədə əqrəb orta bir vəziyyət alır. Saat 13 radələrində gündəlik dəyişmə ən yüksək qiymət alır. Saat 13-dən 22-yə qədər gündəlik dəyişmə tədricən azalmağa başlayır. Saat 22-dən 4-ə qədər əqrəb inhirafının dəyişməsi, demək olar ki, dayanır və sabit qalır. Səhər saat 4-dən 8-ə qədər inhiraf bucağı azalmağa başlayır və ən minimal həddə çatır. Bundan sonra, saat 8-dən başlayaraq inhiraf bucağı yenidən artmağa başlayır və saat 13-də maksimal qiymətə çatır. Gecə və gündüz ərzində maqnit əqrəbinin hərəkəti 150-yə qədər (bəzən 10-ə daha çox) ola bilər. Əqrəb inhirafının illik dəyişməsi yavaş baş verir. Əsrlik dəyişmədə maqnit əqrəbi uzun illər ərzində həqiqi meridian istiqamətindən çox zəif sürətlə uzaqlaşır və maksimal uzaqlaşma qiymətinə çatdıqdan sonra yenidən geriyə hərəkət etməyə başlayır.

Orta en dairələrində 4-5 əsrlik bir müddət ərzində əqrəb inhirafının dəyişməsi təxminən 22,50-yə çatır. Əqrəb inhirafının təsadüfi dəyişmələri ildırım, zəlzələ, vulkan püskürməsi, günəş ləkələrinin çoxalması və qütb parıltısının intensivliyi ilə əlaqədardır. Bu dəyişmələr 20-yə qədər və daha çox ola bilər. Belə dəyişmələr maqnit əqrəbinin həyəcanı (fırtınası) adlanır. Məhəlli maqnitizmin əqrəbə təsiri dünya maqnitizminin təsirindən çox olarsa, bu hadisəyə maqnit anomaliyası deyilir (məsələn, Kursk maqnit anomaliyası). Belə yerlərdə bussoldan istifadə etmək mümkün deyildir. Maqnit anomaliyaları həmin rayonda dəmir yataqlarının olması ilə əlaqədardır. Yer səthinin müxtəlif nöqtələrində maqnit əqrəbinin inhiraf bucağı eyni olmur. Təcrübədə həqiqi azimutu bilavasitə təyin etmək həmişə mümkün deyil. Bu kimi hallarda bussol (təkmilləşdirilmiş kompas) ilə ölçülmüş maqnit azimutlarından istifadə edilir.

Üfüqün 4 əsas (şimal, cənub, qərb, şərq) və 4 aralıq (şimal- şərq, cənubşərq, şimal-qərb, cənub-qərb) cəhətləri var. Dənizçilər üfüqün cəhətlərini rumb adlandırırlar. Məhəlli cəhəti günəşə, ulduzlara, kompasa, yerli cismlərə və plana əsasən təyin edirlər. Bu üsullarla əvvəlcə şimal, sonra isə qalan cəhətlər təyin olunur. Məsələn, günorta vaxtı cismlərdən düşən kölgə və ya ağacların gövdəsində bitən mamır şimalı göstərir. Gecə ən parlaq ulduz olan Qütb ulduzu da daima şimal qütbünün üzərində dayanır. Qarışqa yuvasının ağzı, tənha ağacın ən çox qol-budağı cənubda olur.

Biz şimal qütbündə dayansaq bütün nöqtələr cənubda, cənub qütbündə dayansaq bütün nöqtələr şimalda yerləşmiş olacaqdır. İlk kompas b.e.ə II əsrdə Çində ixtira olunub. Kompas əqrəbinin göstərdiyi əsas istiqamətlər “şimal”-“cənub” istiqamətləridir. Yer kürəsinin Şimal və Cənub coğrafi qütbləri yaxınlığında güclü maqnit sahəsinin olması maqnitlənmiş kompas əqrəbini bu səmtə yönəldir. Həmin sahələr maqnit qütbləri adlanır. Müxtəlif obyektlərin bir-birinə nəzərən mövqeyini təyin etmək üçün azimutdan istifadə olunur. Azimutu kompasla, planda isə transportirlə ölçürlər.