Dat bomen wortels hebben weet iedereen wel, maar weinigen hebben daar een realistisch beeld van. Op de foto hiernaast lijkt het alsof de wortels diep reiken, maar dat is gezichtsbedrog. Die wortels hangen omlaag. In werkelijkheid strekken de wortels zich uit in de bovenste laag van 50-80 centimeter. En ze beperken zich ook niet tot de kroonprojectie, maar gaan veel verder op zoek naar eten. Soms wel onder straten door, over afstanden van meer dan 20 meter buiten de kroonprojectie. De wortels gaan echt niet dieper dan nodig is.

Wortels hoeven ook niet diep te gaan omdat het voedsel dat zij zoeken hoofdzakelijk in de bovenste lagen te vinden is. Wortels zoeken water en de daarin opgeloste mineralen. De mineralen komen voor een deel uit organisch materiaal, bijvoorbeeld de tot humus verteerde resten van hun eigen bladeren. Daarnaast nemen wortels ook mineralen op via schimmels waarmee ze samenleven. Deze schimmels behoren tot de klasse mycorrhiza, die mineralen in de bodem oplossen en aan de wortels leveren in ruil voor koolhydraten, die ze zelf niet kunnen maken.

Daarnaast fungeren deze schimmels via hun wijdvertakte draden tevens als doorgeefluik voor voeding aan bomen die het even moeilijk hebben en ze geven boodschappen door. Mycorrhiza worden door biologen dan ook vaak vergeleken met het internet: wood wide web.

De boom ontleent zijn stevigheid aan een aantal gestelwortels. Dat kunnen er drie tot wel elf zijn. Dit zijn de dikkere wortels die vaak ook aan de oppervlakte komen, doordat de bodem weg erodeert. Deze wortels hebben namelijk niet de fijne structuur die zand kan vasthouden.

Deze wortels verspreiden zich rondom de stam en vertakken steeds verder. De wortels groeien op dezelfde wijze als takken, rondom vindt diktegroei plaats vanaf het cambium en de punten groeien in de lengte.

De wortels kunnen zo dicht naast elkaar groeien, dat ze uiteindelijk met elkaar vergroeien en erg dikke structuren vormen. Zo bieden deze wortels stevigheid aan de stam, zodat die recht overeind kan blijven staan en zware stormen kan trotseren.

Vanuit de gestelwortels vertakken de wortels zich steeds verder tot er een netwerk van haarwortels ontstaat. Met de haarwortels en de hulp van mycorrhiza neemt de boom voeding en water uit de bodem op. De fijne wortelstructuur is ook beter in het vasthouden van bodemdeeltjes, wat tevens bijdraagt aan de verankering van de boom.

Het grootste deel van deze haarwortels is te vinden waar ook de meeste voeding te vinden is, namelijk in de bovenste halve meter van de bodem. Hierdoor moet de boom ook concurrente aangaan met grassen en kruiden. Water en voeding wordt opgenomen op de plek vlak achter de groeipunten. Ze hebben een beperkte houdbaarheid en worden daarom voortdurend vervangen, doordat de wortels vanaf de groeipunten steeds verder groeien en zich blijven vertakken.

Het water met daarin opgeloste mineralen worden naar de bladeren getransporteerd. De onderdruk die door verdamping in de bladeren ontstaat, zorgt dat het water als het ware omhoog gezogen wordt. Deze zuigkracht verklaart echter maar voor een deel waarom het water zo hoog kan komen. Bij sommige boomsoorten gaat het wel tot 80 meter hoog. Tot heden is het een raadsel hoe bomen dat voor elkaar krijgen.

Bij temperaturen onder de -6 graden Celcius sterven de meeste haarwortels af en neemt ook het zuurstofgebruik af. Zo gaat de boom in winterrust en kan zonder schade de koude periode overleven.

Zuurstof

Voor de groeiprocessen heeft de boom ook zuurstof nodig en ook dat haalt hij voornamelijk uit de bodem, net zoals stikstof. Het zuurstofgehalte in de bodem mag niet onder de 10% dalen en bevat bij voorkeur (gewoon) 21%. Daarom is bodemverdichting voor bomen erg schadelijk, de wortels leiden dan al snel aan zuurstofgebrek. Hierdoor wordt de boom als geheel minder vitaal en kwetsbaar voor infecties.