Barnabókmenntir

Barnabókmenntir og heimspeki í Lundarseli

Með lestri barnabóka auðgum við reynsluheim barnanna og gefum þeim færi á að koma tilfinningum sínum í orð þar sem bækur fjalla gjarnan um líðan fólks og viðbrögð. Í bókum er komið inn á samskipti sögupersóna og okkur sýnd bæði góð og slæm fordæmi. Þetta þroskar samskiptahæfni barna og þau gera sér betur grein fyrir því hvað er rétt og hvað er rangt.

Fljótlega eftir að byrjað var að vinna með heimspeki með börnum í Lundarseli kom fram sú hugmynd að nýta þar þann fjársjóð sem íslenska barnabókaflóran er. Margir íslenskir barnabókahöfundar eru heimspekilega þenkjandi og þjóðsögurnar okkar eru fullar af heimspekilegum viðfangsefnum. Íslenskar bækur skerpa siði, hefðir, venjur og gildi fyrir börnin. Sögurnar fjalla margar hverjar um daglegar athafnir sem geta aukið skilning barnanna á sjálfum sér og öðrum. Aðstæður sögupersónanna og sögusvið eru kunnugleg fyrir börnin. Þess vegna eiga þau auðvelt með að setja sig í spor sögupersónanna.

Heimspekivinna út frá bókum gefur börnum fyrst og fremst tækifæri til að tjá sig og öðlast færni í að spyrja spurninga. Við leit okkar á hentugum bókum í heimspekivinnu með börnunum á Lundarseli var meðal annars notast við uppeldisfræðilega skráningu sem hjálpaði okkur að velja bækur eftir áhugasviði barnanna og nýta þær sem kveikjur í heimspekilegum samræðum.

Samræður og barnabækur

Í heimspekistarfi með leikskólabörnum hefur íslenskur barnabókmenntasjóður reynst ómetanlegur. Þessar bókmenntir vekja börn til umhugsunar um siðferði, hefðir og gildi, og auka skilning þeirra á sjálfum sér og samfélaginu. Þótt barnabækur hafi upphaflega verið hugsaðar sem fræðslu- og siðaboðskaparefni þjóna þær nú fjölþættara hlutverki. Þær örva ímyndunaraflið, skapa gleði, opna augu fyrir réttlæti og óréttlæti, efla alhliða þroska og vekja heimspekilegar spurningar. Í gegnum bækur fá börn tækifæri til að íhuga mannlega tilvist – hvernig fólk hugsar, finnur til og hegðar sér við ólíkar aðstæður. Þau velta fyrir sér eigin viðbrögðum, samskiptum við aðra og vináttutengslum.

Barnabækur víkka sjóndeildarhring barna og hjálpa þeim að vinna úr tilfinningum sínum. Þær styrkja málþroska, tjáningarhæfni og hæfni til að setja sig í spor annarra. Þær auka einbeitingu, veita andlega ró og efla siðferðisvitund. Eins og einhver orðaði það: „Sú kynslóð verður heimsk sem ekkert þekkir nema sjálfa sig."

Ævintýri og dæmisögur eru áberandi í íslenskum barnabókmenntum. Töfraorðin „Einu sinni var" opna leiksvið ímyndunaraflsins þar sem börn læra að hugsa í myndum og táknum. Þau kynnast skáldlegri sýn á heiminn og losna undan hversdagsleikanum. Í slíkum sögum eru dýr og plöntur oft í aðalhlutverki, sem gefur barninu tækifæri til að túlka tákn og merkingu að eigin vild.

Barnabækur tengjast heimspekistarfi á margvíslegan hátt. Þær hvetja börn til tjáningar og spurningaleitar. Íslenskar sögur bjóða upp á kunnuglegt umhverfi sem auðveldar börnum að setja sig í spor sögupersóna. Þjóðsögur okkar eru mikilvægur hluti menningararfs, og sögur almennt sýna börnum margbreytileika lífsins. Gareth B. Matthews, einn af frumkvöðlum barnaheimspekinnar, leggur einmitt áherslu á að nota hefðbundnar sögur í heimspekivinnu með börnum.

Reynslan sýnir að heimspekileg vinna með barnabækur er árangursrík leið til að efla gagnrýna hugsun og styrkja tilfinninga- og félagsþroska barna. Leikskólakennarar gegna lykilhlutverki í að opna augu barna fyrir fjölbreytileika tilverunnar og efla skilning þeirra á samskiptum og lifnaðarháttum í ólíkum menningarsamfélögum (Aðalbjörg Steinarsdóttir o.fl., 2001).

Samræðuáætlanir út frá bókum

Samræðuáætlanirnar hér að neðan eru afrakstur þróunarvinnu þar sem nokkrar barnabækur voru hugmyndagreindar og kennsluáætlanir búnar til út frá þeim. Þróunarstarfið var hluti af innleiðingu barnaheimspeki í leikskólann Lundarsel á árunum 1999–2001. Verkefnið bar yfirskriftina: „Íslenskar barnabókmenntir og þjóðsögur sem uppspretta heimspekilegrar samræðu meðal leikskólabarna.

Sögurnar voru kortlagðar fyrirfram og leitað að ráðgátum í þeim með dyggri aðstoð barnanna á Lundarseli. Í barnaheimspeki er þó ámælisvert ef unnið er eingöngu út frá kennsuleiðbeiningum, lið fyrir lið, kennarar verða að kanna áhuga og viðbrögð barnanna við sögunni áður en gripið er til leiðbeininganna. Kennarar þurfa síðan að leiða samræðurnar þannig að þær haldist spennandi, skemmtilegar og ögrandi. Kennarar og börn eiga að leika sér í sameiningu að spurningum eins og: Af hverju? Hvað meinarðu? Hvernig þá? Hvers vegna? Hvað ef? Börnin eiga að komist að kjarna málsins út frá eigin undrunarefnum. Kennarinn verður því að kunna að undrast, láta sig dreyma, synda aftur á bak með börnunum og finna ráðgátur lífsins!

Hér má sjá sýnishorn af samræðuáætlunum sem hægt er að prófa eða nýta sem innblástur í heimspekilegum samræðum með börnum.