Opnar spurningar eru spurningar sem hafa ekki eitt rétt svar eða ekki er hægt að svara já eða nei. Þær hvetja börn til að velta hlutum fyrir sér, leita skýringa og setja hugsanir sínar í orð. 

Í samræðum með börnum í leikskóla gætu opnar spurningar hljómað svona:

•  Hvað er vinátta?

•  Hvernig vitum við hvað aðrir hugsa?

•  Hvað er að vera góður?

Opnar spurningar eru lykillinn að dýpri samræðu, þær opna fyrir umræðu sem er persónuleg, siðferðileg, skapandi og heimspekileg.

Lokaðar spurningar geta haft eitt „rétt“ svar og byggja á staðreyndum, þetta geta verið spurningar sem hægt er að svara játandi eða neitandi.  Þær geta verið gagnlegar til að kanna skilning eða skýra ákveðin atriði en einar og sér dýpka þær sjaldnast hugsun barna.

Dæmi um lokaða staðreyndarspurningu með eitt rétt svar. 

• Hver er  höfuðborg Íslands?

• Hvað ert þú gömul/gamall?

• Hvenær átt þú afmæli?

Spurningar geta því verið opnar eða lokaðar, en hugtökin sem spurt er um geta einnig verið opin eða lokuð.

Hugtök eru orð eða hugmyndir sem við notum til að flokka hluti, fyrirbæri eða hugðarefni sem eiga eitthvað sameiginlegt. Hugtökin hjálpa okkur að hugsa og tala um heiminn á skipulagðan hátt. Þegar við notum hugtök eins og „hestur“, „fallegt“, eða „þríhyrningur“, erum við að vísa til hóps hluta sem deila ákveðnum eiginleikum. Í kennslustofunni hjálpa hugtök okkur að skipuleggja og miðla þekkingu. En ekki öll hugtök virka eins - sum eru skýrt afmörkuð á meðan önnur hafa óljós mörk.

Lokuð hugtök hafa skýr, skilgreind mörk þar sem auðvelt er að segja til um hvort eitthvað tilheyrir hugtakinu eða ekki.

Dæmi: Þríhyrningur

• Hefur nákvæm skilyrði: þrjár hliðar, þrjú horn sem samtals mynda 180°

• Ekkert grátt svæði - eitthvað er annaðhvort þríhyrningur eða ekki

• Stærðfræði- og rökfræðihugtök eru oftast lokuð

Opin hugtök hafa ekki nákvæma skilgreiningu heldur byggjast á „fjölskyldusvip“ - ákveðnum líkindum sem geta verið mismunandi milli tilvika.

Dæmi: Hamingja

• Engin ein algild skilgreining sem allir geta samþykkt

• Ólíkar birtingarmyndir hamingju (skammvinn ánægja, lífsfylling, góð sambönd, innri friður) geta jafnvel verið í mótsögn

• Mörkin eru óskýr - er velgengni hluti af hamingju? Er hægt að vera hamingjusamur þrátt fyrir erfiðleika?

Hálfopin hugtök eru mitt á milli - þau hafa ákveðna grunneiginleika en mörkin geta samt verið óljós í sumum tilfellum.

Dæmi: Lýðræði

• Kjarnamerking: stjórnarform þar sem vald kemur frá fólkinu

• Skýr dæmi: þingkosningar, atkvæðagreiðslur

• Grásvæði: Er land lýðræðislegt ef það eru kosningar en takmarkanir á tjáningarfrelsi? Hvað með land þar sem minnihlutahópar hafa ekki jafnan rétt?

Líkt og hefur komið fram geta spurningar verið opnar eða lokaðar og hugtök geta verið lokuð, hálf opin og opin. Spurningarformið getur því verið formlega opið eða lokað og hugtakið sem spurt er um getur verið opið, lokað eða hálf opið. 

Dæmi um formlega og hugtakalega lokaða spurningu.

• Ert þú fimm ára?

• Hvort viltu epli eða peru?

• Hvað eru margar kisur á myndinni?

Í heimspekilegum samræðum ætti megináhersla að vera á opnar spurningar, en lokaðar spurningar má nota meðvitað sem hluta af flæði samtalsins. 

Formlega lokaðar spurningar sem eru hugtakalega opnar:

Eru spurningar sem hægt er að nota til að opna á opin/hálfopin hugtök og fá fram dóma og skoðanir. Nota má einstakar aðstæður sem stökkpall til að rannsaka óhlutbundin hugtök. Spurningin „Ert þú góður vinur?“ er gott dæmi um þetta.“

• Ert þú góður vinur?

•  Finnst þér  grænn fallegur litur?

•  Var stelpan í sögunni hugrökk?

Þessum spurningum er hægt að svara játandi eða neitandi, en hugtökin sem er verið að spurja um eru opin t.d. er hægt að svara því játandi að maður sé góður vinur,  en þá er hægt að spurja, hvað er að vera vinur, hvað er að vera góður vinur o.s.frv. 

Hvaða litir finnst ykkur fallegir, hvað er fegurð? Er þessi hlutur fallegur? Hvað gerir hlutinn fallegan? o.s.frv.

Góð heimspekileg spurning er oft einföld í orðalagi en flókin í merkingu. Hún kallar ekki fram eitt rétt svar heldur hvetur til vangavelta og fleiri spurninga. Hún getur sprottið út frá daglegu spjalli, mynd, sögu, leik eða reynslu barnsins.

Kennari getur byrjað að nota hálfopnar spurningar sem hægt er að þróa í opnar t.d.  

• Finnst þér þessi mynd falleg? (Formlega lokuð, hugtakalega opin) - Svar Já eða nei.

• Hvað er fallegt við myndina? (Formlega opin, hugtakalega lokuð – bundið við aðstæður) - Svarið krefst lýsingar og ástæðu.

• Hvað gerir hluti fallega? (Formlega og hugtakalega opin) - Krefst þess að rannsaka hugtakið sjálft í samhengi við önnur dæmi.

• Hvað er fegurð ? (Formlega og hugtakalega opin) - Krefst þess að rannsaka hugtakið sjálft til hlítar

Svo er hægt að leiða samræðuna aftur inn á upphaflegu spurninguna eftir að hafa rannsakað hugtökin: „Finnst þér myndin falleg?“ Kennarar geta þjálfað sig í að nota opnar spurningar og hlustað eftir spurningum barnanna sjálfra – því oft koma dýpstu heimspekilegu vangavelturnar frá þeim. Í daglegu starfi koma oft fram spurningar frá börnunum og það fer eftir viðbrögðum hins fullorðna hvort að sú spurning geti verið samræðukveikja sem nær flugi.

Skilningur á mismunandi tegundum hugtaka hjálpar kennurum að:

• Beita viðeigandi kennsluaðferðum eftir eðli hugtaka

• Skapa rými fyrir gagnrýna hugsun þegar unnið er með opin hugtök

• Hjálpa nemendum að átta sig á hvenær hægt er að finna eina rétta svarið og hvenær mörg mismunandi svör geta verið gild

• Gagnlegt er að velta fyrir sér hvort hugtökin sem þú kennir séu opin, lokuð eða hálfopin, og aðlaga kennsluaðferðir að því

Hér er dæmi um hvernig hægt er að nota opnar og lokaðar spurningar í raunverulegu starfi með börnum. Í júní 2020 var unnið verkefni í leikskólanum Lundarseli þar sem Ingi Jóhann Friðjónsson spjallaði við elstu börnin um upplifun þeirra af COVID-19 og kóronuveirunni.

Verkefnið var unnið að beiðni félagasamtakanna Delta Kappa Gamma Society International í tengslum við Alþjóðadag kennara. Samtölin spönnuðu yfir 90 mínútur við 21 barn og voru klippt niður í myndbönd sem sýna brot úr svörum barnanna. Þátttaka barnanna var valfrjáls og þau fengu upplýsingar um verkefnið. Börnin gáfu leyfi til að taka viðtölin upp og birta þau, foreldrar veittu einnig samþykki sitt.

Hafa ber þó í huga að hér er ekki verið að stunda heimspekilegar samræður, heldur að gefa börnunum vettvang til að koma röddum sínum á framfæri. Formið er viðtal við einn viðmælanda í einu.