In de zestiende eeuw vielen de Nederlandse gewesten onder het gezag van keizer Karel V en daarna diens zoon Filips II, de koning van Spanje. Deze laatste probeerde de gewestelijke autonomie te doorbreken en trad keihard op tegen de ketters (de protestanten). Hij stuurde een legermacht onder het bevel van de hertog van Alva, wat het begin was van de Tachtigjarige oorlog met Spanje (1568 - 1648). In 1587 riepen de noordelijke gewesten de Republiek der Verenigde Nederlanden uit, die tot 1795 zou bestaan. Zie deze link, waarin je wordt uitgelegd wat de machtsstrijd tussen Maurits en Van Oldenbarnevelt nu precies inhield: http://goudeneeuw.ntr.nl/krant/afleveringen/#/overzicht/3/

Binnen deze Republiek werd de dienst uitgemaakt door het rijke gewest Holland. De machtigste man was de landsadvocaat (later raadspensionaris) van Holland. de functie werd onder andere bekleed door Johan van Oldenbarnevelt en Johan de Witt. Daarnaast was er de stadhouder uit het huis van Oranje.Oorspronkelijk was dit een door de koning aangestelde bestuurder, maar nu er geen koning meer was, werd hij de aanvoerder van leger en vloot. Deze functie werd onder andere bekleed door Willem van Oranje en diens zonen Maurits en Frederik Hendrik. Tussen de stadhouder en de raadpensionaris was er een voortdurende strijd om de macht: de stadhouder streefde naar een centraal geregeerde staat, de raadspensionaris verdedigde de gewestelijke autonomie.

De moord op de gebroeders de Witt, 1672, Pieter Frits, 1672, Museum de Gevangenpoort, 's-Gravenhage

In de Republiek bloeiden economie, kunsten en wetenschappen. Er heerste een grote vrijheid en talrijke buitenlandse geleerden die in hun eigen land vervolgd werden om hun ideeën, vonden hier een toevluchtsoord. Terwijl het zelfstandige Noorden zijn 'Gouden Eeuw' beleefde, raakten de zuidelijke gewesten in verval. Ze bleven in Spaanse handen, het katholicisme was er de enig toegestane godsdienst en het Nederlands verviel tot een tweederangs taal voor bedienden en plattelandsbewoners. Pas in de negentiende eeuw ontstaat er weer een Nederlandstalige cultuur in het zuiden.

Spaanse woorden

Nederlandse leenwoorden in het Spaans

De weinige woorden die nog te herleiden zijn naar het Nederlands zijn orang-oetan (orangután), soja (soya) en palissander (palisandro), overgenomen toen de Nederlanders in de 16e eeuw in contact kwamen met de Spanjaarden die gevestigd waren in Oost- en West-Indië. Wat veel mensen niet weten is dat het typisch Spaanse woord ‘Flamenco’ is af te leiden van het Nederlandse woord ‘Vlamingen’. Dit woord stamt uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog en slaat op de grote groepen zigeuners die in die tijd naar Spanje trokken. De Spanjaarden dachten dat deze mensen ‘Vlamingen’ waren, dus werden ze ‘Flamencos’ genoemd. De beroemde Spaanse zigeunerdans kreeg daarom dezelfde benaming. De meest recente Spaanse ontlening is waarschijnlijk 'en un momento dado', een letterlijke vertaling van het Nederlandse 'op een gegeven moment', verspreid door Johan Cruijff toen hij trainer was van Barcelona.

Het spaans benauwd hebben

Het spaans benauwd hebben

Waarom kun je het spaans benauwd hebben?

Als je het spaans benauwd hebt, heb je het heel erg benauwd. Dat kan letterlijk zijn, maar vaker figuurlijk: je bent erg bang, iets zit je helemaal niet lekker, je wordt ernstig in verlegenheid gebracht. Een voorbeeld: 'Ik krijg het spaans benauwd bij de gedachte dat ik het mijn ouders moet vertellen.'

Vroeger werd het woord benauwd er niet eens bij genoemd; het spaans hebben was al voldoende. Waarschijnlijk gaat het om een verwijzing naar Spanje als de onderdrukker in en voor de tijd van de Tachtigjarige Oorlog. Benauwen was iets wat een vijand bijvoorbeeld met een stad kon doen: 'nauw insluiten', zoals bij het beleg van Antwerpen of Leiden. Een wat oudere uitdrukking die erop lijkt, is er spaans toegaan: ook dit wordt verbonden met het ruwe optreden van Spaanse soldaten.

Volgens de officiële spellingregels is het overigens het Spaans benauwd hebben. Het Witte Boekje schrijft spaans hier met een kleine letter, omdat de verwijzing naar Spanje nauwelijks meer gevoeld wordt.