Ψυχιατρικές διαταραχές και τρίτη ηλικία

Οι περισσότερες ψυχιατρικές διαταραχές στην τρίτη ηλικία είναι καταθλιπτικού τύπου, ενώ ακολουθούν σε συχνότητα οι φοβίες και οι παρανοϊκές διαταραχές. Προσοχή χρειάζεται πάντα στις ψυχιατρικές εκδηλώσεις που αποτελούν παρενέργεια φαρμάκων, καθώς το μεγάλο ποσοστό των ατόμων άνω των 65 λαμβάνει κάποιο φάρμακο και σημαντική μερίδα αυτών μπορεί να κάνει λάθη κατά τη λήψη.

Κατάθλιψη και ηλικιωμένοι

Η κατάθλιψη δεν είναι υποχρεωτικό συνεπακόλουθο της γήρανσης και δεν θα πρέπει να θεωρείται φυσιολογική σε οποιαδήποτε ηλικία. Το μεγαλύτερο ποσοστό των ηλικιωμένων προσαρμόζεται με επιτυχία στις μεταβολές που συμβαίνουν σε αυτό το στάδιο της ζωής. Συμπτώματα όπως η μείωση των κοινωνικών επαφών και δραστηριοτήτων, η ελάττωση λήψης πρωτοβουλιών, το άγχος και η ανησυχία θα πρέπει να θέτουν την υποψία κατάθλιψης. Δυστυχώς, λόγω έλλειψης της ενημέρωσης του κόσμου και των λανθασμένων και παρωχημένων αντιλήψεων, πολλοί άνθρωποι δεν φτάνουν ποτέ στο γιατρό.

Αν και η κατάθλιψη είναι αναμφισβήτητα το πιο κοινό ψυχιατρικό πρόβλημα των γηριατρικών ασθενών, η εκτίμηση της συχνότητας της διαφέρει ανάλογα με τα κριτήρια τα οποία χρησιμοποιούνται. Κοινωνικοί, ψυχολογικοί και βιολογικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν ώστε να εμφανιστεί κατάθλιψη σε άτομο προχωρημένης ηλικίας χωρίς προηγούμενο αντίστοιχο ιστορικό.

Οι κοινωνικοί παράγοντες οι οποίοι συχνά συνδέονται με την κατάθλιψη, είναι η απομόνωση, που οφείλεται στην μειωμένη κινητικότητα του ατόμου, η δυσκολία κατά τις μετακινήσεις και η διακοπή της εργασίας. Από όλους τους ψυχολογικούς παράγοντες οι οποίοι σχετίζονται με την κατάθλιψη, η «απώλεια», γενικά, παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο.

Τουλάχιστον για τους άνδρες, η απώλεια της καλής φυσικής κατάστασης της υγείας τους φαίνεται να αποτελεί το πιο σημαντικό γεγονός, ενώ για τις γυναίκες έχει ιδιαίτερη σημασία η απώλεια της οικονομικής ασφάλειας. Έτσι, αν σε μικρότερη ηλικία κύριοι παράγοντες στην κατάθλιψη είναι ο θυμός και τα αισθήματα ενοχής, στα γηραιά άτομα οι παράγοντες αυτοί έχουν πολύ μικρότερη σημασία και η απώλεια γίνεται ο κύριος παράγοντας.

Συμπτώματα

Η κατάθλιψη γενικά μπορεί να είναι πρωτογενής ή δευτερογενής, αποτέλεσμα δηλαδή μιας άλλης ψυχιατρικής ή μη διαταραχής. Η πρωτογενής κατάθλιψη διακρίνεται σε μείζωνα κατάθλιψη, σε δυσθυμία (συμπτώματα παρόμοια με αυτά της μείζονας κατάθλιψης αλλά λιγότερα σε αριθμό και ελαφρότερα σε βαρύτητα) και σε άτυπες μορφές (ονομάζονται και συγκαλυμμένη ή «μασκαρεμένη» κατάθλιψη γιατί χαρακτηρίζονται από την άρνηση του καταθλιπτικού συναισθήματος από τον ίδιο τον ασθενή, το οποίο συγκαλύπτεται κάτω από σωματικά ή νευρολογικά συμπτώματα).

Στα υπερήλικα άτομα οι ψυχοπαθολογικές καταστάσεις γενικά αναγνωρίζονται πιο δύσκολα από ό, τι στα νεαρά άτομα, για τους εξής βασικούς λόγους:

· Τα συμπτώματα της ψυχιατρικής διαταραχής είναι συχνά άτυπα.

· Η ψυχιατρική νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με προέχοντα σωματικά συμπτώματα (να μοιάζει δηλαδή με υποχονδρίαση) και μάλιστα, από συστήματα που ήδη εμφανίζουν γνωστό ιστορικό δυσλειτουργίας.

· Η μεγάλη συχνότητα πολλαπλών φυσικών προβλημάτων και συνοδών συμπτωμάτων συχνά καλύπτει την ψυχοπαθολογική διαταραχή.

Οι ηλικιωμένοι παραπονιούνται λοιπόν για σωματικά κυρίως προβλήματα, παρά για ψυχολογικά. Ιδίως στους υπερήλικες, τα συμπτώματα που κυρίως κυριαρχούν είναι η απάθεια και η απομόνωση από το περιβάλλον. Ο ηλικιωμένος με κατάθλιψη συχνά διστάζει να παραδεχθεί την ύπαρξη αισθημάτων δυσφορίας, γεγονός που κάνει δυσχερή τη διάγνωση.

Έτσι, είναι μάλλον προτιμητέο να στηρίζεται κανείς σε παρατηρήσεις της συμπεριφοράς του ασθενούς, παρά στην αναφορά των συμπτωμάτων από μέρους του. Εξάλλου, η κατάθλιψη στους ηλικιωμένους συχνά παρουσιάζεται με συμπτώματα άνοιας (π.χ. ανησυχία, μειωμένη ικανότητα μνήμης, συγκινησιακή αστάθεια). Η ατυπία των χαρακτηριστικών οδηγεί ενίοτε σε λανθασμένη διάγνωση άνοιας («ψευδο-άνοια»).

Διαστάσεις του προβλήματος

Το 10-25% των ηλικιωμένων εμφανίζουν συμπτώματα κλινικά σημαντικής κατάθλιψης και το ποσοστό αυτό είναι ιδιαίτερα υψηλό σε γηροκομεία και οίκους ευγηρίας.

Η συχνότητα εμφάνισης της κατάθλιψης αυξάνει με την ηλικία και μόνο ένα μικρό ποσοστό των ηλικιωμένων καταθλιπτικών λαμβάνει την κατάλληλη αγωγή. Η κατάθλιψη στους ηλικιωμένους ίσως είναι μια από τις πιο υποδιαγιγνωσκόμενες και ελλιπώς αντιμετωπιζόμενες νόσους.

Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης (SSRI), φάρμακα ασφαλέστερα και πολύ καλύτερα ανεκτά σε σχέση με τα παλαιότερα αντικαταθλιπτικά έχουν επιφέρει σημαντική πρόοδο στη φαρμακευτική αγωγή κατά της νόσου, με την προϋπόθεση της ύπαρξης τακτικής παρακολούθησης και ψυχολογικής υποστήριξης. Οι SSRI πλεονεκτούν ειδικότερα στους ηλικιωμένους, καθώς δεν προκαλούν συγχυτικοδιεγερτικές καταστάσεις και δεν αντενδείκνυνται σε παράλληλα πάσχοντες από υπερτροφία προστάτη ή γλαύκωμα.

Άγχος και φοβίες

Το άγχος είναι το κυρίαρχο σύμπτωμα των νευρωτικών διαταραχών και παρουσιάζει τόσο ψυχολογικά όσο και φυσικά σημεία και συμπτώματα. Τα ψυχολογικά συμπτώματα περιλαμβάνουν αίσθημα φόβου ή τρόμου χωρίς κάποια συγκεκριμένη αιτία. Τα φυσικά συμπτώματα που συνοδεύουν το άγχος γενικά σχετίζονται με την δραστηριότητα του αυτόνομου νευρικού συστήματος και περιλαμβάνουν σφίξιμο των μυών, ταχυκαρδία και αυξημένη εφίδρωση. Οι μη εμφανείς πηγές άγχους περιλαμβάνουν γενικά ενδοψυχικές συγκρούσεις και την αίσθηση έλλειψης συμπαράστασης. Η τελευταία είναι πολύ σημαντική στους ηλικιωμένους.

Το άγχος και η φοβία στην διάρκεια της τρίτης ηλικίας, μπορεί να είναι κατάλοιπα από προηγούμενες χρονιές καταστάσεις ή μπορεί να αποτελούν νέα προβλήματα που εμφανίζονται για πρώτη φορά. Οι σωματικές διαταραχές της υγείας (ιδιαίτερα από το καρδιοαγγειακό και το γαστρεντερικό σύστημα), συχνά σχετίζονται με νευρώσεις, όπως επίσης σχετίζονται η μοναξιά και η δυσχέρεια αυτοεξυπηρέτησης. Επειδή πολλές φορές φυσικές ασθένειες μπορούν να εμφανισθούν με νευρικότητα, ταχυκαρδία και άλλα συμπτώματα άγχους, επιβάλλεται η λήψη ενός προσεκτικού ιατρικού ιστορικού και η καλή φυσική εξέταση. Επιπλέον η σωματική νόσος μπορεί από μόνη της να αυξήσει το άγχος.

Παρανοϊκές διαταραχές και άλλες ψυχώσεις

Αν και γενικά διαταραχές αυτού του τύπου ξεκινούν σε μικρότερη ηλικία στην τρίτη ηλικία μπορεί να εμφανιστούν για πρώτη φορά παρανοϊκές διαταραχές. Αυτές χαρακτηρίζονται από την παρουσία παραληρήματος δίωξης: ο ασθενής θεωρεί ότι τον κατασκοπεύουν, συνωμοτούν εναντίον του, τον δηλητηριάζουν ή τον παρενοχλούν. Συχνά τα συμπτώματα εκδηλώνονται με αφορμή κάποιο ψυχοτραυματικό γεγονός, όπως π.χ. ο θάνατος συζύγου ή μετά από σημαντικές μεταβολές όπως η συνταξιοδότηση.

Στις διαταραχές της συμπεριφοράς γενικά θα πρέπει πάντα να αποκλείεται η νόσος του Alzheimer, που είναι πολύ συνηθέστερη και μπορεί να εμφανίζεται με τέτοιες εκδηλώσεις αλλά και οι φαρμακευτικές παρενέργειες. Ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας και ψυχοθεραπείας βοηθά στις περισσότερες περιπτώσεις.

Ημικρανία και κεφαλαλγία τάσης

Στους ηλικιωμένους μπορεί να εμφανιστούν για πρώτη φορά κεφαλαλγίες. Στην περίπτωση αυτή απαιτείται πάντα έλεγχος για τον αποκλεισμό άλλων παθολογικών καταστάσεων, όπως π.χ. η κροταφική αρτηρίτιδα ή οι εγκεφαλικοί όγκοι, πριν η κεφαλαλγία θεωρηθεί λειτουργικού τύπου (πρωτοπαθής). Επίσης, η κατάθλιψη μπορεί συχνά να εμφανίζεται με τη μορφή της κεφαλαλγίας χωρίς συνοδό καταθλιπτικό συναίσθημα. Η αντιμετώπιση πρέπει να λάβει υπόψιν γενικά ότι στους ηλικιωμένους είναι αποτελεσματικές μικρότερες δόσεις φαρμάκων και οι μεγαλύτερες μπορεί να προκαλούν ευκολότερα παρενέργειες.-