Қалмаққырған жерінде 1930 жылы Қаныш Сәтбаевтың жетекшілігімен қазақтың жас жазушысы Мұхтар Әуезовтың "Еңлік-Кебек"атты театрландырылған қойылымы қойылған әйгілі үңгір орналасқан. Кебектің басты рөлін Қаныш Имантайұлының өзі сомдағанын атап өту керек, ол үңгірге кіре берістегі қабырғаға өз аты жазылған жазба қалдырды. Айта кету керек, бұл жерде әртүрлі дәуірдегі көптеген қоғам қайраткерлері болған.

Қалмаққырған, қазақ-жоңғар соғыстары дәуірінің басқа да әйгілі шайқастары сияқты, қазақ халқының бірегей тарихи жадының объектісі, тарихи дәстүрлерге толы көрнекті табиғи ескерткіш болып табылады. Қалмаққырғанның киелі нысан ретіндегі маңызы Орта жүз қазақтарының санасында Қалмаққырған бүкіл Сарыарқаның тағдыры шешілген соңғы шайқастың орны ретінде байланысты.

XVIII ғасырдың ортасына дейін бұл төмен таулы массив Серектас деп аталды. XIX ғ. Қалмаққырған атауы осы аласа таулы алқаптың топонимі ретінде Павлодар Ертіс өңірі тұрғындарының санасында бекітіледі және Павлодар уезінің құрамында болыстың (Қалмаққырылғанның) атауына айналады.

Тарих ғылымында Қалмаққырған шайқасына қатысты бірнеше нұсқа бар. Әлихан Бөкейханов төртінші томда дайындаған "уездің қоныстану тарихы" бөлімінде "қырғыз жерді пайдалану бойынша материалдар...", келесі жолдарды кездестіреміз: "160 жыл бұрын Абылай ханға қызмет еткен Айдаболдың кіші ұлының немересі Олжабай батыр, яғни 1730 жылы Баянауыл тауларында пайда болды. Олжабай бұл жерде ұзақ күрестен кейін қырғыздармен оңтүстікке қарай лақтырылған қалмақтарды тапты. Соңғылардың қалмақтармен қақтығысын қырғыз импровизаторлары "ақындармен" жырлады, олар қалмақтарды қуғындау "батыр Олжабай мен оның даңқты ханы Абылай"деп толығымен жатқызады. Павлодар уезі аумағында қырғыз бен қалмақтар арасында Ойналған аталған күрестің Мәңгілік ескерткіштері чиддерті өзенінің жоғарғы ағысында, уездің оңтүстік-батыс бұрышында – Чурчуткырған шоқысы және уездің оңтүстік-шығысында Қалмаққырған тауы ... "Қырғыз", "Кырмақ" етістігінен, кесілген дегенді білдіреді. "Чурчут-кырган "және" қалмак-кырган "еркін аудармада қалмақтардың жеңіліс тапқан жерін немесе қалмақтардың қырғынын білдіреді". Осылайша, Ә. Бөкейхановтың пікірінше, Қалмаққырған шайқасы 1730 жылдардың басында болған.

Әлкей Марғұлан өзге пікірде болды. Ол Жасыбай батыр қайтыс болған Баянауыл тауларындағы шайқас пен Қалмаққырғандағы Олжабай қалмақтардың жеңілісі XVIII ғасырдың 40-жылдарында болған деп болжаған. "Қалмаққырған" аласа таулы алабы қазақ-жоңғар соғыстары дәуіріндегі шайқастың алаңына айналғаны анық. Қазақ милициясының басты кейіпкері-атақты қазақ батыры Жасыбайдың өлімінен кек алатын Олжабай батыр.

"Сарыарқаның тарихы" атты еңбегінде Қазақ тарихының белгілі білгірі Мәшһүр Жүсіп Көпеев былай деп жазады: "Сарыарқадағы қазақтар Абылай хан заманынан біраз бұрын пайда болып, оны иемденіп алған. Қазақтар иесі жоқ бос жерлерді басып алған жоқ. Қалмақтармен шайқасып, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек батырлары дәуірінде қаза тауып, өз тағдырын әскери өмір салтымен байланыстырып, "найза ұшымен, иықтың күшімен" осы жерлерді олжалады... жау оқтарынан қанша батыр қаза тапты!?... тағдырдың қайтыс болғанын көрсеткендер, тірі қалуды бұйырғандар, ақыр соңында қазақтар бұл жерлерді қайтарып алды.

Библиография:

1. Аллаберген Қ. Он сан Орта жүзге ұран болған Ер Олжабай // Олжабай батыр – ел қаһарманық: Олжабай Толыбай ұлының 300 жылдығына орай ғыл.-практ. конф. матер. – Павлодар, 2013. – 34–38-бб.
2. Век казахско-джунгарского противостояния / Под. ред. Е.М. Арын, отв. ред. Ж.О. Артыкбаев; сост. Н.Е. Кузембаев. – Павлодар: ТОО НПФ «ЭКО», 2006. – 274 с.
3. Еңсебаев Т.А. Павлодар өңірінің тарихы туралы очерктер / бас ред. А. Нухұлы. – Павлодар: Павлоар мемлекеттік педагогикалық институты, 2017. – Т. 1 – 188 б.
4. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Сарыарқа тарихы (1, 2, 3 нұсқа) // Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. – 8 т. – 264–290 стр.