Торайғыр көлінің жанындағы сақ қорғандары ерте темір дәуірінде салынған және тасмола археологиялық мәдениетіне жатады.
Мәдениет М. К. Қадырбаев ежелгі көшпелілер-малшыларға тиесілі Тасмола шатқалындағы археологиялық ескерткіштер материалдарынан бөлінген. Мәдениеттің ерекшелігі-"мұртты қорғандар"деп аталатын тас – жер төсемдері бар қорған түріндегі жерлеу құрылыстары. Тасмола мәдениетінің тайпалары көшпелі мал шаруашылығымен айналысты, сүйек пен металды өңдеудің дамыған техникасына ие болды. Қолданбалы өнер үшін "аң стилі"тән.
Торайғыр көлінің шығыс жағалауынан шығысқа қарай 500 м жерде орналасқан табыну-жерлеу кешені ерте темір дәуіріндегі тас-жер қорғандарынан және кеш қола дәуірінің тас жәшігі бар бір қорғаннан тұрады. Кешенде екі діни ғимарат бар - мұртты қорғандар және 4 тас стелалар, олардың үшеуі Қойтас деп аталады және ұшатын галопта бұғы бейнеленген және жолбарыстың толық емес бейнесі бар бір қалайы тас.
Ескерткіш Қазақстанның ерте көшпенділерінің тарихы бойынша перспективалы дереккөздердің бірі болып табылады. Археологиялық ескерткіштің қасиеттілігі ежелгі уақытта ол тек жерлеу орны ретінде ғана емес, сонымен бірге ғибадат ету нысаны ретінде де қызмет ететіндігімен байланысты. Кешеннің сол дәуірдің астрономиялық объектісі бола алатындығы ықтималдығы жоғары.
М. К. Қадырбаев-Отандық археология ғылымының дамуына баға жетпес үлес қосқан Қазақстанның көрнекті ғалымдарының бірі. Ол Ленинград университетінің тарих факультетінде алған білімдерін ҚазКСР ҒА тарих, археология және этнография институтында жұмыс істеді.
Тасмола мәдениеті туралы ақпарат https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0