religieuzebelevenissen

Of ik bevoegd ben om uw draad verder te spinnen weet ik niet, in ieder geval wel brutaal genoeg om een poging te wagen.

Komt er een nieuwe religieuze gemeenschapsvorm, of heeft religie gewoonweg langzamerhand afgedaan?

Kan deze dubbele vraag worden verenigd in de enkele vraag ‘hoe verhoudt de individuele religieuze ervaring zich tot de gemeenschapszin?’

Laten we teruggaan naar de oervraag: Wat is ‘leven’ en hoe is het ontstaan? De evolutietheorie van Darwin maakt aannemelijk hoe de soorten zich ontwikkelen. Het geeft nadrukkelijk geen antwoord op de vraag hoe het leven is ontstaan en wat de oorzaak is, voorzover er al überhaupt al sprake kan zijn van een oorzaak. Zolang we dit niet weten blijven we speculeren.

Natuurwetenschappers proberen met de hun gegeven middelen het raadsel op te lossen. Daartegenover staan ‘mystici’ die, als onderdeel of product van dit mysterie in hun innerlijk iets of alles menen te ervaren. Rudolf Otto en William James blijven bij voortduring de grote denkers op dit gebied. Tjeu van den Berk heeft, in navolging van Otto, in zijn boek Het numineuze een aantal ervaringen van literatoren bijeengezocht.

Al deze ervaringen, althans de getuigenissen hiervan, wijzen in een bepaalde richting. Volgens James leveren deze getuigenissen geen harde wetenschappelijke bewijzen maar tonen door hun gemeenschappelijke kenmerken, ongeacht cultuur en tijd, wel hun rechtvaardiging.

Een beschaving kenmerkt zich door gedragsregels die breed worden gedragen. De statuur van deze gedragsregels wordt bepaald door de belangrijkheid die er aan wordt toegekend. De Tien Woorden van Mozes kunnen worden beschouwd als het begin van onze beschaving. We kunnen niet weten of Mozes deze woorden inderdaad van God heeft gekregen of dat hij als leider van zijn volk zelf een aantal regels heeft bedacht om de boel bij elkaar te houden. Hetzelfde geldt voor Gandhi. Waar haalden deze grote leiders hun inspiratie vandaan?

Wat is überhaupt inspiratie? De mens kent ‘ingevingen’; musici en andere kunstenaars kennen het gevoel van boven zichzelf uitgetild te worden. Ze weten niet hoe het gebeurt, ze kunnen het niet oproepen: het overkomt ze. Ze krijgen de geest, het publiek voelt dat er een vonk overspringt en er wordt een eenheidgevoel ervaren. Dit alles valt buiten het verstandelijke. Je kunt er inderdaad alleen maar over ‘stamelen’. Het is zoals met de smaak van een onbekende vrucht. Je kunt wel uitleggen dat de smaak niet overeenkomt met een andere vrucht, je kunt zeggen, dan kom je in de terminologie die wijnuitleggers tot in de perfectie beheersen, dat het een vleugje van dit is en een sprankje van dat. Het is de ervaring die, zonder woorden, in één klap duidelijk maakt wat de smaak is. En wel op zodanige manier dat je het de rest van je leven nooit meer vergeet.

Het zou majesteitelijk mooi zijn als er boven de wereld een rechtvaardigende macht staat die de mens verbindt. Een macht met ‘regels voor het mensenpark’. Hou je je niet aan de ‘regels’ dan komt er een uiteindelijke correctie of rechtvaardiging. In het andere geval valt een ‘beloning’ je ten deel. Deze macht werd door Otto het heilige, of het numineuze genoemd. Juist deze neutrale termen geven aan dat het hier niet gaat om kenbare begrippen. Het hoofdbegrip is ‘ontzag’ – ‘de vreze des Heren’. Het profane equivalent van het heilige is ‘respect’. Ook in het woord respect klinkt ontzag door. Omdat we de aard van het heilige niet kennen, ‘zijn’ wegen zijn immers ondoorgrondelijk voor het menselijk verstand, zijn de begeleidende termen vaak huiver en bewondering. Om weer met Otto te spreken: mysterium tremendum & fascinans. Het is wel zo verstandig om te proberen de ‘toorn’ van het heilige niet op te wekken, want je kent de gevolgen daarvan niet. In de godsdiensten heeft dit aspect van het heilige geleid tot onderdrukking van het individu. Benauwd voor wat mogelijk komen gaat heeft de mens zich hier lange tijd bij neergelegd.

Luther, Calvijn en Erasmus hebben dit als eersten doorbroken. Mede dankzij de uitvinding van de boekdrukkunst werd de macht van de kerkelijke autoriteit gebroken en voor hen gold slecht het woord van de Bijbel. Daarna kwam de Renaissance: we mochten plezier beleven aan onszelf, de kunsten en de natuur. Het was wat minder ploeteren en wat meer genieten. Na de Renaissance kwam de Verlichting. Het kritisch denkvermogen deed zijn intrede. In het voetspoor van deze keerpunten is er nu de Secularisatie. Dat is vooral leegloop van kerken. Uit recent onderzoek blijkt dat het grootste deel van de Nederlanders wel in ‘iets’ is blijven geloven. Misschien uit een soort bangheid, zo van je weet tenslotte maar nooit... Wellicht door individuele ervaringen die dit geloof of vermoeden staven.

Hoe dan ook, een beschaafde wereld heeft regels nodig. Of je nu handelt vanuit een religieuze moraal of vanuit een humanistische ethiek is misschien slechts een kwestie van smaak. Zonder levensovertuiging kom je in zwaar weer als de wind der veranderingen blaast. Een wereld zonder oriëntatiepunten, zonder structuur is oeverloos en aan de heidenen overgeleverd.

Dus, om uw draad weer op te pakken: we weten niet wat ‘waar’ is. We weten wel wat nodig is. Maar daarin zijn we eigenlijk best wel hulpeloos. We willen geen tweedeling in onze maatschappij. We houden niet van populisten die, in navolging van Marcus Bakker maar met minder gevoel voor humor, behapbare oplossingen aanbieden voor allerlei problemen. Of het nu om de files gaat, of om buurtproblemen. Hoge lonen, lage prijzen, ja wie wil dat niet?

Wij zijn onderdeel van onze geschiedenis. Wij kunnen ons huidige tijdsgewricht moeilijk overzien. Leven we op een ‘tramhalte’, wachtend op een nieuwe gemeenschapsvorm? Of worden de contouren van een nieuwe vorm al ergens zichtbaar?

De optie dat religie wordt afgeserveerd als een relikwie van voorbije tijden werd verdedigd door Freud. Religie zou volgens hem worden omgebogen tot filosofie en ethiek. In zijn briefwisseling met Freud bestreed Einstein deze visie. Volgens hem is emancipatie geen radicale afwijzing van het bestaande, maar vernieuwing vanuit de traditie. We zitten middenin dit voor sommigen verwarrende proces. Ik ben benieuwd wat de geschiedenisboekjes over een paar honderd jaar over onze tijd schrijven.

Een bevredigende definitie van mystiek niet te geven is omdat 'de mystiek dieper ligt dan de verschijnselen en vatbaarheid van de menselijke geest'. Zij sluit zich grotendeels aan bij Rudolf Otto, die de mystiek kenmerkt als 'overspanning van de irrationele elementen in het geloof'. Zij zegt dan verder: 'De psychologische zelfobservatie van daartoe competente mystici, gepaard aan de indruk die hun persoon op hun omgeving maakt, wijst uit, dat in de mystiek zich een innerlijke wedergeboorte voltrekt die onlosmakelijk is verbonden aan een morele loutering en een voortgaande zelfverloochening.' Verder vermeldt zij nog als onderscheiding van Otto, 'dat er naast een mystiek van de Innenschau die God ontmoet in de eigen ziel, ook een mystiek is van de Einheitsschau die God schouwt (in de geest waarneemt) als de Ene in de veelheid der dingen... De Einheitsschau is in de christelijke mystiek niet, zoals in de Indische, overwegend of uitsluitend op het kosmische gericht, maar waar aan haar het aspect van de Einheitsschau eigen is, schouwt zij de mensheid als het ene lichaam van Christus, indien niet in actu als de alomvattende gemeenschap der heiligen, dan toch naar haar bestemming.