DE VIJFDE COLONNE
Er was een louter uit clowns bestaand land, Schertserland geheten, geregeerd door een democratisch gekozen superclown. De altijd in kleurige kleding met grote flapschoenen gestoken inwoners waren altijd vrolijk, en het vertonen van clownesk gedrag was aan de orde van de dag, waarbij zelfspot niet werd geschuwd. Als men elkaar op straat tegenkwam, op feestjes – wanneer gezichten met extra aandacht werden geschminkt - eigenlijk bij bijna iedere gelegenheid werden er grappen gemaakt. Door diverse clownstradities bestond er een sterke onderlinge band tussen de inwoners van het land met de internationaal bekende vrolijkheidscultuur.
In dat land raakten een aantal gevoelige clowns echter danig gedeprimeerd van al dat dagelijkse clowneske gedrag. Zo erg dat zij zich verenigden in een groepering om zichzelf steun en bijstand te verlenen; om elkaar in gespreksgroepen op te beuren en het leven voor henzelf weer dragelijk te maken.
De regering van Schertserland merkte dit op en zag hier een gevaar in. Zij begon te geloven dat hier sprake was van een zogeheten “vijfde colonne”, een georganiseerde samenzwering, die, op instigatie van het autocratische buurland Somberije, een inval van Schertserland zou vergemakkelijken. Er zou hierdoor een interne uitholling van het al eeuwen bestaande clownschap plaatsvinden,
Somberije werd bevolkt door humorloze, saaie en vaak gedeprimeerde zuurpruimen, die zich isoleerden en niet waren gediend van enig sociaal contact. Een land waarin men alleen indien noodzakelijk en met gebogen hoofd de straat overging, en men elkaar nooit groette. Een land waarin alles van de pessimistische kant werd bekeken en waarin nooit een feestje werd gevierd.
Gelet op het gestelde gevaar oordeelde de regering van Schertsersland dat een echte clown per definitie vrolijk en clownesk is. Wie langdurig somber was, vertoonde volgens haar dus een afwijking die waarschijnlijk door vijandige beïnvloeding door het buurland met zijn vreemde inwoners was veroorzaakt. De gedeprimeerden werden daardoor verdacht, juist omdat ze gedeprimeerd waren. Hun pogingen om hiervan te herstellen – onder andere door gezamenlijk bijeen te komen - bevestigden vervolgens het beeld van een gevaarlijke, georganiseerde groep.
Er werd vervolgens door de regering van het clownsland een meetinstrument ontwikkeld, waarmee het clowngehalte van burgers kon worden vastgesteld: lachfrequentie, aantal gemaakte grappen, mate van zelfspot, gebruik van kleurige kleding, enzovoort. De gedeprimeerde clowns scoorden uiteraard slecht en hun anders zijn werd hiermee versterkt. Zij werden daardoor formeel een probleemcategorie.
Een groot deel van de bevolking van Schertserland werd door de uitlatingen van de regering zodanig beïnvloed dat weerstand tegen de gedeprimeerde minderheid verschillende, al dan niet geloofwaardige vormen begon aan te nemen. Het clowneske karakter van het land ging steeds meer gebukt onder deze weerstand.
Gewone clowns begonnen de regering en elkaar te melden: ‘Mijn buurman heeft gisteren drie uur lang niet gelachen’, en dergelijke verwijten. Het merkwaardige was dat de meeste meldingen volkomen te goeder trouw werden gedaan. Men dacht werkelijk het land tegen een buitenlandse samenzwering te beschermen.
Het idee van een aantal inwoners werd gedeeld dat gedeprimeerden zich zouden willen verschuilen, juist door buitensporig clowngedrag te simuleren. Uiteindelijk ontstond een klimaat waarin overdreven vrolijk gedrag juist verdacht werd: wie te uitbundig clownesk deed, zou de verdenking willen afleiden. Iedereen werd wantrouwend en begon anderen te controleren op ‘correct gedrag’.
Sommige clowns vonden de regeringsmaatregelen nog niet ver genoeg gaan. Zij besloten dat de gedeprimeerden alleen maar konden worden genezen door ze voortdurend bloot te stellen aan grappen, lollige optredens en publieke vernedering. Een oorspronkelijk vrijwillige vrolijkheidscultuur veranderde daardoor in een vorm van sociale terreur.
Een deel van de gedeprimeerden ging zich daadwerkelijk verzetten. Naar alle waarschijnlijkheid niet omdat zij agenten van het buurland waren, maar omdat de voortdurende verdenking hen radicaliseerde. Een kleine groep begon bijvoorbeeld bewust clownstradities te saboteren. Daarmee ontstond achteraf een merkwaardige paradox: de regering had bedacht dat er een vijfde colonne was, maar haar optreden zorgde ervoor dat er uiteindelijk een ontstond.
De autocratische leider van Somberije volgde de ontwikkelingen in zijn buurland met grote interesse. Hij verzon met hulp van enkele afvallige inwoners van het clownsland een speciaal clownsnummer, een voor iedereen zichtbare act waarmee het idee dat er een vijfde colonne in zijn buurland zou bestaan, werd geridiculiseerd. Met deze act probeerde de leider van Somberije de bevolking van Schertserland voor gek te zetten en te beïnvloeden.
De act van het buurland was zo overduidelijk belachelijk dat iedereen erom kon lachen. Maar de regering van Schertserland verbood het lachen, omdat dat de vijand in de kaart zou spelen. Daarmee ontstond de perfecte paradox: een land dat eeuwenlang bekendstond om zijn humor, kon niet meer lachen om een grap over zichzelf.
De opzet van de leider van Somberije was dat Schertserland zichzelf langzaam zou vernietigen door zijn eigen paranoia. Zijn act was geen propaganda voor een bepaalde overtuiging, maar een instrument om de regering te provoceren. Om het land te destabiliseren. Zijn uiteindelijke doel was een land waarin iedereen elkaar verdacht; waarna een eventuele inval nauwelijks nog nodig was, omdat men zich liever aansloot bij het strikt geleide Somberije.
Maar gelukkig, toen de bevolking van Schertserland de act van het buurland zag, lachte zij er – ondanks het verbod - massaal om, en ontdekte zij daardoor plotseling iets: niet de gedeprimeerde minderheid en ook niet het buurland waren het grootste probleem in Schertserland, maar het feit dat de regering het recht om zelf te bepalen waarover men lachte van de bevolking had overgenomen. Dit besef zorgde er vervolgens voor dat er in Schertserland met grote meerderheid van stemmen een wijziging van de grondwet werd aangenomen, welke wijziging bepaalde dat niemand een verbod tot lachen kon worden opgelegd.
Toen de leider van Somberije merkte dat zijn act niet had gewerkt, begon hij uit frustratie, met de opzet om de vrolijke gemoedstoestand van de inwoners van Schertserland om te buigen, langs de grens luide klassieke muziek uit grote luidsprekers richting het buurland te laten schallen.
Het betrof speciaal geselecteerde somberheid opwekkende werken:
1. Pjotr Iljitsj Tsjaikovski – Symfonie nr. 6 in b-mineur, op. 74 ‘Pathetique’;
2. Gustav Mahler – Kindertotenlieder & Symfonie nr. 9;
3. Frederic Chopin – Pianosonate nr. 2 in bes-mineur, op. 35 (met name de Begrafenismars);
4. Dmitri Sjostakovitsj – Strijkkwartet nr. 15 in es-mineur, op. 144.
De opzet van het buurland mislukte echter. De clowns leerden ermee leven; ze lieten hun optimisme er niet door bederven. De immer vrolijke inwoners van Schertserland wisten dat als ze het getreiter niet zouden negeren, de leider van Somberije wel weer iets anders zou verzinnen. Ook het leven van clowns was niet volmaakt; zo realistisch was men wel geworden. Er waren nu eenmaal mensen die hen hun eigen identiteit niet gunden.
Enige tijd later ontdekte de bevolking nog iets anders. Het ridicule idee dat er in Schertserland een vijfde colonne zou bestaan, had bij velen toch een gevoelige snaar geraakt. Een gevoel dat niet weggelachen kon worden. Het recente gebeuren in het land had een niet te veronachtzamen ervaring opgeleverd: clowns zijn van nature gevoelige mensen. En zo gebeurde het dat de regering de ‘bijzondere psychologische kwetsbaarheid’ als kenmerkend onderdeel van het karakter van een clown ging erkennen. Een kwetsbaarheid waar iedere inwoner vroeg of laat mee te maken kon krijgen. Gedeprimeerde clowns dienden daarom door een ieder te worden gerespecteerd en bijgestaan, en nooit als een probleemcategorie te worden gezien.
HET KEURMERK
In een autocratisch geleid land was op enig moment een keurmerk ingesteld voor mensen die voldeden aan een bepaalde mate van sociaal zijn, van het tonen van vriendelijkheid naar andere mensen, van empathisch vermogen. Het systeem benadrukte het belang dat het land hechtte aan het zich houden aan sociale normen en waarden. Het keurmerk was bedoeld als hulpmiddel om mensen tegen elkaar te beschermen, als systeem waarin niet alleen gedrag, maar ook iemands innerlijk werd beoordeeld. Het werd ongevraagd toegekend op basis van niet bekendgemaakte vereisten en werd aan anderen kenbaar gemaakt via een speciaal gewaarmerkte schriftelijke verklaring.
Het doel van deze regeling was dat inwoners aan de hand van dit keurmerk konden besluiten of zij al dan niet met iemand kennis wilden maken of zaken wilden doen. Werkgevers konden goed bepalen wie voor een functie moest worden aangenomen. Mensen konden beter inschatten wie te vertrouwen was, en wie ze bijvoorbeeld bij verhuizing als buurman wilden krijgen.
Het land probeerde hiermee menselijke goedheid meetbaar te maken, om vervolgens steeds meer rechten, kansen en vertrouwen afhankelijk te maken van die meting. Na verloop van tijd bleken keurmerkhouders extra toeslagen, toegang tot vertrouwensfuncties en meer mogelijkheden te krijgen om aan het openbare leven deel te nemen. Aanhouding en fouillering door de politie richtten zich met name op hen die geen keurmerk bezaten. Er ontstond zelfs verschil in recht op financiële toeslagen en stemrecht bij verkiezingen.
Hugo, Mark en Tygo waren studievrienden op het moment dat de regeling werd ingesteld. Hen kwam ter ore dat een deel van hun studiegenoten een keurmerk kreeg, een ander deel niet. Zijzelf leken er om onduidelijke redenen niet voor in aanmerking te komen.
Het keurmerk was officieel gratis en werd automatisch toegekend. Maar niet lang na het instellen van deze regeling ontstonden er opleidingsinstituten om mensen klaar te stomen voor een certificaat dat hopelijk zou leiden tot het keurmerk. Met onder andere in de lespakketten opgenomen: metta-meditatie, 'in andermans schoenen'-oefeningen, Deep Listening, het bijhouden van een reflectiedagboek, en het beoefenen van yoga.
Er ontstond een omvangrijke commerciële sector die mensen zouden voorbereiden op de raadselachtige beoordeling. Er verschenen dure instituten die hun studenten onder andere leerden hoe zij tijdens gesprekken de gewenste emoties konden tonen. Geïnteresseerden vroegen zich wel af of zij op deze wijze aan de vereisten voor het keurmerk zouden voldoen en of het verkrijgen van een certificaat wel de juiste motivatie was.
Hugo wilde via zo’n opleiding proberen het begeerde keurmerk te verwerven, maar hij kon het opleidingsgeld niet betalen. Toen hij zich hierop oriënteerde, verdiepte hij zich in de werkwijze van deze instellingen en ontdekte hij dat een prestigieus instituut niet alleen de beoordeling nabootste, maar ook ten onrechte stelde toegang te hebben tot de criteria waarop de overheid haar beslissing baseerde.
Hugo besloot een artikel over deze gang van zaken te schrijven en liet het concept ook zijn vrienden Mark en Tygo lezen. Deze stonden direct achter hem: het moest openbaar worden gemaakt. Het stuk werd gelukkig in een gerenommeerd blad gepubliceerd. Toen Hugo de werkwijze van dit instituut openbaar had gemaakt, bleek dat de fraude veel verder reikte dan enkele vervalsers: ook keurmerkhouders die oprecht aan hun ontwikkeling hadden gewerkt, bleken hun positie aan de commerciële selectie te danken te hebben.
Het systeem werd op deze wijze niet ondermijnd door mensen die niet deugden, maar door een economie die van deugdzaamheid een schaars en verkoopbaar voordeel maakte. Het zorgde ervoor dat het betreffende instituut de deuren moest sluiten en dat enkele keurmerkhouders hun verklaring kwijtraakten. De door Hugo geleverde inspanningen bleken hem zelf helaas geen keurmerk op te leveren.
Zoals altijd en overal waren er ook in dit land mensen die het keurmerk probeerden te vervalsen en het onterecht gebruikten. Er ontstond een zwarte markt voor nagemaakte en gestolen verklaringen. Mark kocht een vervalst keurmerk om werk te kunnen vinden en een betere woning te kunnen huren. Hij had op dat moment geen principiële bezwaren tegen het systeem; aanvankelijk vond hij het vooral onrechtvaardig dat hij er zelf buiten viel. Dankzij zijn valse keurmerk kreeg hij toegang tot een positie waarin anderen hem vertrouwden. Voor het eerst merkte hij echt hoezeer de maatschappelijke behandeling van mensen afhing van het keurmerk dat zij bezaten.
Mark raakte oprecht betrokken bij een collega die in moeilijkheden verkeerde en hielp haar, hoewel hij daardoor zijn baan en zijn valse identiteit riskeerde. Toen zijn eigen fraude werd ontdekt, bleek dat zijn gedrag inmiddels beter overeenkwam met de bedoelingen van het keurmerk dan dat van sommige “gekeurmerkte” collega's. Mark was een beter mens geworden door ervaringen die het (vervalste) keurmerk hem mogelijk maakte. Tegelijkertijd bleef de vraag of zijn aanvankelijke bedrog moreel gerechtvaardigd was.
Mark was blij dat hij zijn collega had kunnen helpen, maar ondanks zijn inmiddels voor een keurmerk geschikte eigenschappen verkreeg hij de gewenste verklaring niet op legale wijze. Kennelijk leek zijn eerdere vervalsing hem de rest van zijn leven te blijven achtervolgen. Zijn vrienden Tygo en Hugo moesten hun vriend regelmatig voorhouden dat hij zich over zijn vervalsing niet schuldig behoorde te voelen. Het was het systeem dat niet deugde.
Tygo bleek op enig moment aan de vereisten van een keurmerk te voldoen, maar – hij was de meest principiële van de drie vrienden – hij weigerde de desbetreffende verklaring in ontvangst te nemen. Tygo vond dat mensen recht hadden op een innerlijk leven dat niet door de staat werd gecategoriseerd. Zijn weigering werd geïnterpreteerd als een aanwijzing dat hij iets te verbergen had. Werkgevers, verhuurders en potentiële partners beschouwden zijn keuze als een waarschuwing.
Tygo ontwikkelde een netwerk van mensen die om uiteenlopende redenen geen keurmerk hadden gekregen: principiële weigeraars, mislukte kandidaten, mensen met een beperking die kennelijk niet goed binnen de criteria pasten en mensen die hun keurmerk hadden verloren. Hij overwoog dat misschien juist iemand die oprecht worstelde met empathie, schuldgevoel of sociale verwachtingen interessanter was dan iemand die daar nimmer over nadacht.
De groep was allesbehalve harmonieus. Er waren onderlinge conflicten, opportunisten en mensen die daadwerkelijk anderen benadeelden. Tygo weigerde de mensen in zijn netwerk als moreel gelijkwaardig aan keurmerkhouders voor te stellen. Juist daardoor kwam hij tegenover zowel de overheid als de eigen beweging te staan.
Toen een ernstig conflict uitbrak, moest Tygo beslissen of hij de groep publiekelijk zou verdedigen of zou erkennen dat sommige beschuldigingen tegen haar leden terecht waren. De strijd ging niet langer over wie goed of slecht was, maar over de vraag of een samenleving het recht had mensen vooraf in te delen op grond van een officiële morele beoordeling.
Tygo besloot zich uit het netwerk terug te trekken. Ondanks al zijn goede bedoelingen en zijn te prijzen morele standpunten werd Tygo niet opnieuw gewaardeerd met een volgens velen verdiend keurmerk. Maar Mark en Hugo waren trots op hun vriend: hij had gehandeld zoals hij had behoren te handelen.
De tijd ging voorbij. Na jaren van keurmerkbeleid bleken mensen steeds vaker dezelfde sociale kenmerken te gaan vertonen: zorgvuldig gekozen formuleringen, rustige reacties en gepaste belangstelling in situaties met anderen.
Hugo, Mark en Tygo hadden zich – ieder op eigen wijze - in het leven staande gehouden en bleven door de jaren heen contact met elkaar houden. Ze bundelden uiteindelijk hun krachten, toen ze merkten dat gesprekken in het land steeds minder spontaan werden. Mensen leken naar elkaar te luisteren, maar reageerden vooral op sociaal wenselijke wijze. Een nieuwe generatie jongeren groeide inmiddels op zonder ooit een onvoorbereid gesprek te hebben gevoerd. Zelfs ruzies werden volgens aangeleerde procedures afgehandeld.
Hugo, Mark en Tygo, die nimmer het keurmerk verkregen of het volgens de geldende regels hadden gevoerd, begonnen met een kleine groep leeftijdgenoten gesprekken te voeren, waarin niemand verplicht was om vriendelijk, begripvol of verzoenend te reageren. Wat begon als een zoektocht naar echtheid, ontwikkelde zich tot een beweging waarin mensen bewust weigerden hun gevoelens te reguleren voor andermans comfort.
Het land bleek steeds meer haar vermogen kwijt te raken om onderscheid te maken tussen echte harmonie en de afwezigheid van zichtbaar conflict. Menselijke goedheid was getracht meetbaar te maken. Bij zichtbaar gedrag was dat wel gelukt, maar het was toch heel moeilijk gebleken om iemands innerlijk te beoordelen. Het keurmerk beloonde niet noodzakelijk goedheid, maar het vermogen om goedheid herkenbaar te simuleren.
De vereisten voor het keurmerk waren voor de inwoners van het land altijd onduidelijk geweest, en mogelijk ook voor de overheid zelf. Men had zich waarschijnlijk steeds de vraag gesteld wat “voldoende” was om de verklaring te verstrekken. Datzelfde gold voor de vraag of empathie als een gevoel, een vermogen of een vorm van gedrag moest worden gezien. En welke daarvan was eigenlijk van belang wanneer mensen op elkaar moesten kunnen vertrouwen?
De overheid raakte ervan overtuigd dat de doelstelling van het keurmerk niet op deze wijze werd gehaald. Het land ging steeds meer de nadelen ondervinden van het onderscheid in “eerste- en tweederangsburgers”. Het begon steeds meer tot de overheid door te dringen dat mensen best zelf konden ontdekken wie sympathiek en te vertrouwen was.
De beweging, waar ook Hugo, Mark en Tygo deel van uitmaakten, was na verloop van tijd zo groot en bekend geworden dat het land het effect ervan niet kon veronachtzamen. Zo gebeurde het dat de overheid het keurmerk om niet bekendgemaakte reden op zeker moment plotseling afschafte. Zo ondoorgrondelijk als het instellen van het keurmerk eens was geweest, zo ondoorzichtig was ook het afschaffen ervan. Er werd zelfs een verbod afgekondigd om mensen te discrimineren op grond van een eerder afgegeven, inmiddels waardeloze verklaring.
Hugo, Mark en Tygo, die nimmer het vurig gewenste keurmerk toegekend hadden gekregen, hadden er mede voor gezorgd dat het weer werd afgeschaft. De werkgevers van de drie vrienden waardeerden de rol die zij bij deze ontwikkeling hadden gespeeld, en zij zouden allen daarna door die waardering een succesvolle verdere carrière doormaken. Voor alle drie gold ook dat zij hun verdere leven aan een meer dan bevredigend sociaal leven zouden deelnemen.
VERBINDING
Je bent nu dood, ontbonden,
vergaan tot stof,
slechts nog even voortlevend
in de herinnering van sommigen.
Maar daarvoor was je een van ons,
ook al was je niet familie of bevriend.
Ook al was je arm,
had je volgens anderen
de verkeerde huidskleur of een foute levenswijze.
Je was een van ons,
want je kon zien, horen, voelen,
en je had alle typisch menselijke eigenschappen,
zoals denkvermogen.
Omdat je mens was
en net als anderen
in dezelfde wereld een menselijk leven leidde.
Een gedeeld bestaan
dat daarom verbinding met zich meebracht.
Je was verbonden met alle levenden,
ook al zagen velen dat anders.
Wat jammer dat deze velen
de bestaande verbinding niet hebben ervaren,
toen jullie samen nog mens waren
op een snel in het heelal rondtollend bolletje.
ILLUSIE
Gerard de Korte was een alleenwonende man, zevenenveertig jaar oud, die nooit een relatie had gehad, een beetje het type van een einzelgänger. De man had naar eigen zeggen een bijzondere gave: hij droomde nogal eens over incidenten. Gebeurtenissen die in werkelijkheid op dat moment ook plaatsvonden. Het kon een bomaanslag bij een poppentheater betreffen, het toebrengen van grote vernielingen bij een illusionist, het plegen van een inbraak bij een juwelier, het uitbreken van brand bij een parfumerie of een gamewinkel. Gerard werd direct na zo’n droom steeds wakker. Hij kleedde zich aan en zorgde ervoor dat hij als eerste ter plaatse was om bijstand te verlenen, en om een of meer slachtoffers te helpen.
Na enige tijd werd de gave van Gerard bekend bij zijn stadsgenoten, en – hoewel het werd gewaardeerd dat hij meteen kwam helpen – werd steeds vaker verkondigd dat hij moest proberen om de problemen te voorkomen. Men dacht kennelijk dat hij een voorgevoel had over wat komen ging of dat hij zo nu en dan in een glazen bol keek. Men wist niet dat hij zijn kennis uit dromen verkreeg. Kon hij het kwaad niet op enigerlei wijze voor zijn? Kon het niet zo zijn dat de uitkomst van zijn beelden in de naaste toekomst zou plaatsvinden, zodat deze misdrijven voorkomen konden worden?
Gerard reageerde hier niet op, maar hij vond al deze aandacht wel mooi. De plaatselijke hulpverleners (politie, brandweer, ambulancediensten) waren terughoudend over zijn zogenaamde gave. Zij geloofden er niet in. Een bij de politie werkende psycholoog probeerde te achterhalen of er een samenhang in de ogenschijnlijk geheel verschillende incidenten was te bespeuren. De misdrijven waarbij deze man als eerste aankwam.
De psycholoog overwoog na enige tijd dat de gebeurtenissen mogelijk steeds met illusie, verbeelding of het leven in een wenswereld te maken hadden. Het zou slechts één dader kunnen betreffen, die zich daarop focuste.
Na nog enkele nachtelijke incidenten werd Gerard na een brandstichting aangehouden, maar niet omdat iemand hem het betreffende misdrijf had zien plegen. De psycholoog bij de politie had geconcludeerd dat het opnieuw dezelfde solistisch optredende dader moest zijn, en wel de man die steeds als eerste aanwezig was. Waarschijnlijk was hij er als eerste bij om te helpen, omdat hij er toch al was, en zich schuldig voelde over wat hij had gedaan.
De politie volgde het oordeel van de psycholoog. Gerard werd vastgezet, maar hij ontkende de brandstichting en de eerdere misdrijven. Het bewijs van zijn betrokkenheid, de redenering van de psycholoog, was daarom maar flinterdun. Desondanks dacht de politie de zaken juist te hebben afgehandeld. Bij de rechter zouden de tenlastegelegde feiten wel bewezen worden geacht en zou de man een passende straf worden opgelegd.
Maar toen Gerard voor de rechter stond, tapten hij en zijn advocaat uit een ander vaatje. Hij bracht naar voren dat zijn kennis omtrent de incidenten afkomstig was uit zijn nachtelijke dromen. Gerard erkende nu voor het eerst zijn betrokkenheid als “veroorzaker” bij deze misdrijven, maar hij stelde dat alles wat hij volgens politie en justitie had gedaan door hem eveneens was gedroomd. Gerard had de rol die hij bij het plaatsvinden van de hem tenlastegelegde incidenten had gespeeld slechts waargenomen. Om deze reden was hij niet als dader te kwalificeren. Alles was volgens hem verbeelding geweest.
Gerard herhaalde dat hij alles rond de misdrijven als geheel in dromen had meegemaakt. Hij ging nog een stap verder: alles wat hij altijd ervoer, was verbeelding. Ook de zitting waar hij nu terechtstond. Hij verkondigde: “Alleen mijn eigen bewustzijn bestaat met absolute zekerheid. De hele buitenwereld — inclusief de mensen om mij heen, de aarde en het universum — is niets meer dan een constructie van mijn eigen geest.”
Hij vervolgde: “De buitenwereld is een illusie. Omdat alle informatie over de wereld door mijn eigen hersenen wordt geproduceerd, kunt u niet bewijzen dat er een onafhankelijke materiële werkelijkheid achter zit. Het is allemaal verbeelding: een droom, hallucinatie of simulatie. Ik ben de enige bewuste entiteit in het universum; de rest is een projectie.”
Gerard was daarmee aanhanger van het solipsisme, een nogal radicale filosofische theorie. Volgens een solipsist is de hele buitenwereld — inclusief de mensen om hem heen, de aarde en het universum — niets meer dan een constructie van zijn eigen geest.
Gerard achtte zich daarmee niet verantwoordelijk voor gepleegde “misdaden”, want hij had niet zelf in de hand wat hij zich verbeelde. Overigens waren deze ook “niet echt gebeurd”, want maar gedroomd, inclusief het latere contact met politie- en justitiefunctionarissen. Men zou kunnen zeggen dat hij in zijn droom schuldig was, maar niet “feitelijk”.
De rechter had in het dossier kennisgenomen van de mening van de politiepsycholoog. Deze gaf aan dat illusie, verbeelding of leven in een wenswereld volgens hem het gemeenschappelijke element in de gebeurtenissen was geweest, en dat het zeer waarschijnlijk was dat er sprake was van een een dezelfde dader: de man die er zich steeds ophield toen de daadwerkelijke hulpverlening kwam.
Ter zitting had de rechter het verweer van Gerard en zijn advocaat geïnteresseerd aangehoord. Hij vroeg zich af wie deze stellingname had bedacht: de verdachte of zijn advocaat. En was dit het ware denkbeeld van de verdachte of een verzinsel om onder een straf uit te komen?
De rechter vroeg zich daarnaast af waarom dit verweer naar voren werd gebracht, terwijl het tenlastegelegde bij deze man waarschijnlijk niet bewezen kon worden verklaard. In welk geval hij zou worden vrijgesproken. Kwam hij misschien met deze stellingname, omdat hij door anderen inmiddels niet meer als hulpverlener zou worden gezien? Was dat voor de verdachte steeds het ultieme doel geweest? Had de man nu behoefte aan een andere wijze om aandacht te trekken?
De rechter legde zijn vragen niet aan de verdachte voor. Deze zouden wel weer “solipsistisch” worden beantwoord. Na enig nadenken overwoog de rechter: het was onmogelijk om te bewijzen dat een solipsist ongelijk had. Elk bewijs dat men probeerde te leveren, kon door hem worden afgedaan als onderdeel van een illusie. De rechter achtte het tenlastegelegde uitsluitend bewezen in samenhang met het gedroomde daderschap van de verdachte. Een denkwijze die in zijn ogen verwerpelijk was. Hij besloot daarom dat er grond was voor een beperkte en gerichte straf: een behandeling voor het solipsistische denken.
De rechter kon geen jurisprudentie inzake soortgelijke gevallen vinden, en hij verheugde zich erop dat hij met deze uitspraak in de latere juridische praktijk bekendheid zou gaan verwerven.
Gerard werd daarom veroordeeld om een gedwongen therapie te volgen, een speciale behandeling die werd gegeven aan “daders” die stelden dat alles wat zij hadden gedaan, was ingebeeld. De behandeling voor radicaal solipsisme zou in een gesloten instelling plaatsvinden.
Nadat Gerard in de betreffende inrichting was gearriveerd, werd hij vastgebonden en opgesloten in een constant geheel verduisterde lege kamer. Hij moest dan maar ervaren hoe het leven was als hij zo in zijn beweging werd beperkt. De man had in zijn eigen visie toch alleen zijn hoofd nodig? Zijn leven speelde zich toch alleen in zijn denken af? Gerard moest zich gaan afvragen of hij in deze omstandigheden nog zou leven als voorheen. Als hij zich hier niet mee kon verenigen, was dat toch een aanwijzing dat er een fysieke wereld om hem heen bestond?
Er golden een aantal huisregels in de instelling. Een fysiotherapeut zou zo nu en dan langskomen om zijn lichaam, en daarvan vooral zijn ledematen, soepel en goed werkend te houden. Hem werd aangegeven dat zijn ledematen er in vroegere tijden bij binnenkomst ongetwijfeld zouden zijn afgehakt. Want deze had hij in zijn eigen redenering toch niet nodig?
Verder werd Gerard op gezette tijden de keuze gelaten: in het donker en de stilte van zijn ruimte blijven of naar een film met fictief verhaal kijken. Een film die een relatie had met zijn behandeling, bijvoorbeeld over een brandstichter die als brandweerman werkte. Gerard werd dan gedwongen om de hele film af te kijken. Hij diende een illusie te zien, welke niet uit zijn hoofd voortsproot en waar hij geen invloed op had.
Maar Gerard kon ook altijd om een onderhoud met een psycholoog verzoeken. Toen de man dit een eerste keer deed, werd hem in het gevoerde gesprek tegengeworpen: “Waarom heb je erover gelogen dat je na de incidenten ging helpen, terwijl je had gedroomd dat je de misdrijven zelf pleegde?” Daar had Gerard zo gauw geen antwoord op.
De man vertelde zijn behandelaar een volgende keer dat hij al heel lang werd gefascineerd door dromen. Hij was erover gaan lezen en was zo bij bepaalde filosofische stromingen terechtgekomen.
Gerard gaf ook – terugkomend op een eerdere vraag van zijn behandelaar – aan niet te kunnen verklaren waarom hij eerder had aangegeven hulpverlener bij de incidenten te zijn geweest. Hij had direct naar zijn eveneens gedroomde anderen kunnen aangeven dat alles maar een droom was.
“Ja, was dat niet vreemd?”, legde de psycholoog opnieuw aan hem voor. Gerard antwoordde na enig nadenken: “Waarschijnlijk deed ik dat, omdat ik de aandacht die ik als hulpverlener kreeg prettig vond.”
Maanden verstreken. De behandeling van Gerard leek vruchten af te werpen. Op een zeker moment was de man zo ver dat hij naar zijn behandelaar aangaf: “Ik heb geen bewijs dat u niet echt bestaat. Ik heb alleen mijn behoefte om te geloven dat u niet bestaat, omdat ik anders verantwoordelijk voor bepaalde zaken ben.”
Gerard verklaarde nog steeds dat hij niet kon uitsluiten dat de wereld een droom was. Hij weigerde te zeggen dat hij zijn filosofische overtuiging had opgegeven. Wel erkende hij inmiddels dat zijn geloof hem niet het recht gaf om anderen naar believen iets aan te doen. Hij begreep dat de wet hem verantwoordelijk kon houden voor zijn handelen, ook als hij bleef twijfelen aan de metafysische status van de wereld.
Uiteindelijk ging Gerard twijfelen aan zijn filosofie, en daarna vond hij het, net als de meeste wijsgeren, “evident” dat er een fysieke wereld om ons heen bestaat. Hij raakte ervan overtuigd dat de incidenten uit het verleden echt waren gebeurd en dat hij dus een echte dader was geweest.
Gerard stelde daarna aan zijn behandelaar dat hij in het verleden had gedroomd over incidenten die “moesten gaan plaatsvinden”. Gebeurtenissen waar hij voor moest zorgen. Het aangegeven handelen werd hem dwingend opgelegd. Gerard was daarna steeds naar de opgegeven plaats gegaan, en hetgeen er gebeurde, was door hem feitelijk veroorzaakt. Hij voelde zich dus verplicht deze misdrijven te plegen, omdat hem dat in zijn dromen was bevolen.
Uiteindelijk was Gerard dus tot de conclusie gekomen dat het wél echt was gebeurd: hij was een gestoorde dader geweest. Dat was de kille werkelijkheid. Hij had uit een soort zelfbescherming gehoopt dat het hele leven inbeelding was, dat het allemaal niet echt was gebeurd.
Toen Gerard zijn behandelaar vertelde inmiddels deze overtuiging te hebben, werd zijn therapie als succesvol afgerond beschouwd. Het behandelteam overwoog dat men nooit zeker wist of de betrokkene echt was overtuigd of dat hij had geleerd hoe het spel te spelen, maar Gerard kreeg het voordeel van de twijfel. De man werd uit de instelling ontslagen.
Na zijn vrijlating verhuisde Gerard naar een ander deel van het land en legde hij zich toe op het schrijven van fictieverhalen. Gerard werd later een redelijk bekend auteur.
Na enige tijd brak een tijd aan dat er meermaals een bericht in de plaatselijke krant verscheen dat er, steeds in de nacht, in de regio een incident had plaatsgevonden dat niet was opgehelderd. Het betrof een keer schade die was toegebracht aan een gamewinkel. Andere keren ging het om een inbraak die had plaatsgevonden bij een juwelier, een brand die was uitgebroken bij een theater en een bomaanslag die een parfumerie had getroffen.
Op een zeker moment schreef een journalist een uitgebreid stuk in de krant over een klein onderzoek dat hij had verricht. Het was hem namelijk opgevallen dat er een gelijkenis bestond tussen de incidenten die recent in de regio hadden plaatsgevonden en de fictieve verhalen van een auteur: Gerard de Korte. Deze journalist raadde de politie aan deze schrijver te betrekken bij het oplossen van deze en mogelijk in de toekomst nog te gebeuren misdrijven.
HET TEKEN
Vera was een ervaren stewardess en had deze dag dienst. Ze was voor haar vlucht op het vliegveld gearriveerd, maar realiseerde zich plotseling dat ze haar paspoort en andere benodigdheden (bemanningspas, vlieglicentie, medisch certificaat) was vergeten. Ze had nog net genoeg tijd om deze uit haar bij het vliegveld geparkeerde auto op te halen.
Vera geloofde in het noodlot, maar wel met het idee dat specifieke tekens of voortekenen konden waarschuwen om een dergelijk noodlot af te wenden. Haar vriendin Leontien had haar enige tijd geleden in dit gedachtegoed geïntroduceerd. Op het moment dat Vera haar reisbenodigdheden was vergeten, herinnerde zij zich het tragische einde van een broer en zus bij een vliegtuigongeval. Dit waargebeurde verhaal was haar altijd bijgebleven.
Er waren twee jongeren, een broer en zus, die enkele jaren geleden met vliegvakantie gingen. Ze merkten op het vliegveld dat ze hun paspoorten waren vergeten. Hun vader, die hen bracht en zou uitwuiven, racete naar huis om de documenten op te halen. De twee waren na zijn terugkomst maar net op tijd om aan boord te kunnen gaan. Maar het toestel stortte neer en alle passagiers kwamen om het leven.
Sommige mensen, ook Vera, geloven dat het onfortuinlijke duo het vergeten van de reisdocumenten had moeten zien als teken om niet in te stappen. Toen Vera in de vertrekhal stond, besefte ze dat het vergeten van haar documenten een niet te negeren teken kon zijn. Ze vroeg zich af of zij zich nu ziek moest melden.
Vera besloot haar reisbescheiden toch op te halen om aan haar vlucht te beginnen. Maar onderweg naar haar auto, zij was nog in de vertrekhal, gebeurde er iets dat haar opnieuw aan de onfortuinlijke broer en zus deed denken. Toen Vera langs wachtende passagiers liep, liet een van hen zijn paspoort vallen. Ze hoorde een andere wachtende passagier daarna opmerken dat hij bijna niet mee had gekund. De echtgenote van de man had zijn vergeten paspoort zojuist nog nagebracht.
Vera vroeg zich hierna af of ze nu niet één, maar zelfs meerdere waarschuwingen kreeg. Was het misschien zo dat iedere keer dat ze besloot een waarschuwing te negeren, er een nieuwe zou verschijnen?
De stewardess ging weer twijfelen. Nam ze wel de goede beslissing door haar vlucht te willen halen? De vrouw liep toch maar snel verder richting haar auto.
Een ogenblik later, ze was al buiten de vertrekhal, kreeg Vera een telefoontje van iemand met een onbekend nummer. Ze nam op. Een man vertelde haar dat ze absoluut niet aan boord moest gaan. Hij wist haar naam, haar vlucht en van haar vergeten documenten. De onbekende beweerde dat hij haar probeerde te waarschuwen. Hij kende ook het verhaal van de broer en zus die waren omgekomen bij een vliegtuigcrash. Hij gaf aan dat hij destijds een van de mensen was geweest die hen had aangespoord om de reis te maken. Nu wilde hij voorkomen dat Vera dezelfde fout zou maken.
Maar wie was hij? Voordat Vera hiernaar kon vragen, had de onbekende man alweer opgehangen. Was hij misschien de vader van de omgekomen broer en zus? Was hij iemand die destijds door een omstandigheid de vlucht had gemist? En hoe kwam het dat hij zoveel van de dienst van deze stewardess wist?
Vera raakte nog meer in de war. Wat moest ze doen? Had zij nog niet genoeg waarschuwingen gekregen?! Ze besloot zich alsnog ziek te melden. Vera was er nu des te meer van overtuigd dat ze daarmee een mogelijk noodlot zou ontlopen. Maar ze besefte tegelijkertijd dat haar vervangster waarschijnlijk een nog jonge stewardess zou zijn die op het laatste moment zou worden opgeroepen. Het zorgde ervoor dat Vera het gevoel kreeg dat haar besluit niet alleen haar eigen leven betrof. Nu zij niet zou vliegen, zou ze misschien een ander in gevaar brengen.
Vera vroeg zich af of een voorteken een persoonlijke waarschuwing was of een waarschuwing die zij verplicht was om door te geven. Was zij daarmee verantwoordelijk voor het noodlot dat een ander zou kunnen overkomen?
Het maakte haar beslissing moeilijker. Maar Vera zette door en ging na ziekmelding naar huis. De volgende dag vernam ze van haar werkgever dat ze was vervangen door een collega. Het vliegtuig had zijn bestemming bereikt. Vera dacht: was het vliegtuig door haar afwezigheid niet neergestort? Maar ze kwam er via haar collega achter dat de vlucht een technisch mankement had gehad, dat pas na de landing werd ontdekt. Het defect had tijdens de vlucht tot een ramp kunnen leiden.
Vera hoorde dat het mankement was ontstaan doordat de vervangende stewardess tijdens de vlucht een handeling had verricht die Vera zelf nooit zou hebben gedaan. Ze vroeg zich nu een aantal dingen af: had ze zichzelf door zich ziek te melden gered? Had ze door haar afwezigheid bijna een ramp veroorzaakt? De stewardess wist uiteindelijk niet of ze voor zichzelf een bijna-ramp had voorkomen of juist had veroorzaakt.
Vera bleef zich met de kwestie bezighouden. Ze herinnerde zich dat ze jaren geleden – ze kende het verhaal van het omgekomen duo nog niet en was ook nog niet bezig met voortekens van ongeluk - zelf een vlucht had meegemaakt, waarbij een passagier op het laatste moment niet mocht instappen wegens ontbrekende reisdocumenten. Vera had naderhand vernomen dat die passagier korte tijd later bij het verlaten van de vertrekhal betrokken was geraakt bij een ernstig ongeluk. Vera begon zich af te vragen of ze destijds zelf een rol had gespeeld in het lot van die persoon. Misschien had ze destijds een waarschuwing ontvangen die ze niet had herkend. Wederom kwam het idee boven dat zij mogelijk medeverantwoordelijk was voor het noodlot van een ander.
Vera deed verder onderzoek naar het fenomeen van voortekenen en ontdekte dat de broer en zus niet de enige passagiers waren die op de dag van de ramp een opmerkelijke waarschuwing hadden gekregen. Iemand anders had zich verslapen en was door een toevallige lift helaas ook toch nog op tijd gekomen. Weer een ander kreeg onderweg naar het vliegveld een lekke band, had de vlucht gemist en was daardoor gered. Vera moest weer denken aan het mysterieuze telefoontje dat ze bij het vliegveld kreeg. Ze voelde de sterke behoefte haar bevindingen en vragen met deze man te bespreken, maar ze kon zijn nummer niet meer in haar telefoon vinden.
Vera begon oude vliegrampen te onderzoeken en probeerde patronen te ontdekken. Het bleek dat er in de luchtvaartgeschiedenis verhalen bekend waren van bemanningsleden die voorafgaand aan een vlucht een sterk gevoel hadden dat er iets verschrikkelijks zou gebeuren. Dat kon verschillende vormen aannemen: een plotselinge angst om een bepaalde vlucht te maken, een droom waarin een vliegtuigongeluk plaatsvond, een onverklaarbaar gevoel dat een vliegtuig of vlucht ongeluk zou brengen, een sterke tegenzin om aan boord te gaan en het idee dat een bepaalde collega, passagier of gebeurtenis een slecht voorteken was.
Uit onderzoek van Vera bleek verder dat bij bemanningsleden soms het volgende gedrag voorkwam: niet over een vliegtuig willen spreken als een vlucht nog moet plaatsvinden (men moet het lot niet uitdagen), vóór vertrek geen foto van een vliegtuig maken (dit kan ongeluk brengen), bepaalde getallen vermijden (bijvoorbeeld 13, 17 of 666), een vast voorwerp bij zich dragen (dit brengt geluk of biedt bescherming), een vast ritueel vóór vertrek (dit geeft een gevoel van controle en veiligheid), en tenslotte niet zeggen dat een vlucht probleemloos gaat verlopen (men moet het noodlot niet verzoeken).
Vera bleef ziekgemeld. Zij wist dat vliegangst niet hetzelfde is als bijgeloof, maar bij haar ontwikkelde zich door al dit gepieker wel een meer dan normale vliegangst, mede omdat ze steeds banger werd om voorspellende signalen te zullen missen. Vera raakte gefascineerd door de vraag waarom sommige voortekenen wel en andere niet werden herkend.
Omdat de stewardess gevaren wilde ontlopen waar ze mogelijk geen waarschuwing voor herkende, ging zij minder naar buiten. Ze begon ook het gebruik te vermijden van andere vervoersmiddelen waarin men weinig controle heeft. Dit bracht dan weer met zich mee dat zij zich beperkte in haar sociale contacten.
Omdat deze kwestie haar bleef bezighouden – was het inmiddels een soort obsessie geworden? - bedacht zij: betekende haar zo intens bezig zijn met voortekenen voor gevaar eigenlijk een onbewuste weigering om te gaan vliegen? Vera begon zich af te vragen of ze nog wel deel wilde uitmaken van “een vliegend bestaan”. Was stewardess zijn wel geschikt voor haar? Was dit alles voor haar niet aanleiding om van beroep te veranderen?
De gedachten van Vera verschoven de dagen erna van onderzoek naar voortekenen naar de vraag welk vervangend beroep haar beter zou passen. Misschien zou zij iets in de spirituele wereld kunnen betekenen? Vera nam zich voor om weer eens contact op te nemen met haar vriendin Leontien. Zij zou haar vast verder kunnen helpen.