Embedded Files
WIETRZENIE SKAŁ
WIETRZENIE SKAŁ
Wietrzenie skał to jeden z podstawowych procesów zmieniających powierzchnię Ziemi, polegający na rozluźnianiu, rozkruszaniu oraz chemicznej przemianie litych skał i przekształcaniu ich w skały luźne.
Wietrzenie odbywa się pod wpływem oddziaływania różnorodnych czynników zewnętrznych: atmosfery, hydrosfery i biosfery. Zachodzi na powierzchni Ziemi oraz w przypowierzchniowej warstwie skorupy ziemskiej o miąższości od kilku do kilkudziesięciu m. Grubość tej warstwy zależy m.in. od: rodzaju skał, wysokości poziomu wód gruntowych, występowania zjawiska wiecznej marzłoci. Przebieg wietrzenia zależy głównie od:
1) warunków klimatycznych, głównie wysokości i zmian temperatury oraz stosunków wilgotnościowych,
2) rodzaju i odporności podlegającej wietrzeniu skały,
3) warunków orograficznych oraz ekspozycji stoku,
4) występowania świata organicznego.
W zależności od rodzaju zachodzących procesów wietrzeniowych wyróżnia się: wietrzenie mechaniczne i wietrzenie chemiczne. Efektem zachodzenia różnych procesów wietrzenia jest powstawanie zwietrzeliny, czyli luźnego osadu na powierzchni ziemi.
Wietrzenie mechaniczne (wietrzenie fizyczne) - rodzaj wietrzenia powodujący zmiany fizyczne, czyli rozpad skały. W zależności od oddziałującego czynnika wyróżnia się:
1) wietrzenie mechaniczne insolacyjne (termiczne), zachodzące pod wpływem następującego na przemian nagrzewania (promieniami słonecznymi) i oziębiania powierzchni skały, czego efektem jest nierównomierne nagrzewanie i rozszerzanie, kurczenie poszczególnych ziaren (rozpad ziarnisty), a także całej przypowierzchniowej warstwy skały (tzw. wietrzenie mechaniczne skorupowe lub złuszczanie - patrz zdjęcie obok), powodujące stopniowe rozluźnianie i rozpad przypowierzchniowej warstwy skały.
Złuszczanie skał
2) wietrzenie mechaniczne mrozowe (kongelacja), zachodzące pod wpływem częstych zmian temperatury z dodatniej na ujemną i na odwrót, czego efektem jest zamarzanie i odmarzanie wody w szczelinach skalnych, lód krzepnąc powiększa swoją objętość rozluźniając i rozsadzając skałę (rozpad blokowy) - powstają gołoborza
3) wietrzenie mechaniczne solne, zachodzące pod wpływem krystalizacji soli, głównie jodu, potasu i magnezu, w porach i szczelinach gruntu, powodujące powstawanie soczewek i skupień soli, rozsadzających skałę od wewnątrz.
4) wietrzenie mechaniczne ilaste, zachodzące pod wpływem nasiąkania wodą skał ilastych, czego efektem jest ich pęcznienie, a następnie – na skutek wyparowywania – kurczenie objętości oraz powstawanie szczelin i niszczenie zwięzłości skały - patrz zdjęcie obok
5) wietrzenie mechaniczne organiczne – zachodzi pod wpływem mechanicznego oddziaływania organizmów roślinnych (np. rozkruszanie skały przez rozrastające się korzenie drzew) i zwierzęcych (np. rozluźnianie skały przez rycie nor itp).
Wietrzenie mechaniczne zachodzi najbardziej intensywnie w obszarach pozbawionych stałej pokrywy roślinnej, o częstych zmianach temperatury i wilgotności, a zatem w strefach polarnych, na pustyniach i półpustyniach oraz w wysokich górach.
Wietrzenie ilaste
Wietrzenie chemiczne to rodzaj wietrzenia doprowadzający do zmian chemicznych, czyli rozkładu skały. Podstawowym czynnikiem oddziałującym jest woda opadowa, wsiąkająca w głąb skały i zmieniająca jej skład chemiczny, tlen i tlenek węgla (IV). Wietrzenie chemiczne zachodzi na skutek:
1) rozpuszczania (solucji), np. rozpuszczanie soli kamiennych i soli potasowych,
2) utleniania (oksydacji), np. zamiana siarczków na siarczany, magnetytu na hematyt i inne,
3) uwęglanowienia (karbonizacji), głównie rozkładania krzemianów i glinokrzemianów oraz przekształcania ich w węglany.
4) uwodnienia (hydratacji), np. przeobrażania hematytu w limonit, anhydrytu w gips.
5) hydrolizy, czyli rozkładu minerałów na część kwaśną i zasadową, np. rozkład skaleni, czyli kaolinizacja lub laterytyzacja.
Wietrzenie chemiczne zachodzi najbardziej intensywnie w obszarach o znacznych opadach i stosunkowo wysokich temperaturach, a zatem w strefie równikowej i podrównikowej, a także w strefie umiarkowanej (głównie latem).
Formy rzeźby powstałe w wyniku procesów wietrzenia:
GOŁOBORZE
rodzaj pokrywy stokowej lub wierzchowinowej (grzbietowej), składającej się z rumoszu skalnego (gruzu, głazów lub bloków). Inaczej mówiąc – rumowiska skalne w górach
Na zdjęciu obok gołoborza na Śnieżce
OSTAŃCE ZWIETRZELINOWE
Wzniesienie powstałe w wyniku procesów wietrzenia tworzące wyizolowane formy terenu, często o stromych, skalistych stokach, stanowiące pozostałość większego masywu skalnego.
Na zdjęciu obok ostańce w Skalnym Mieście (Czechy)
LABIRYNTY SKALNE
Zespół skalnych form rzeźby, cechujący się występowaniem licznych, krzyżujących się ze sobą rozpadlin, w efekcie przypominający średniowieczne miasto z wąskimi "ulicami", basztami, ambonami skalnymi itp. Labirynt skalny powstaje na skutek degradacji obszaru, postępującego wzdłuż sieci spękań, najczęściej w poziomo leżących piaskowcach
Na zdjęciu obok Skalne Miasto (Czechy)
ŁUKI SKALNE
Na zdjęciu obok jeden z wielu przykładów łuków skalnych w Utah.
LATERYTY
Skała osadowa stanowiąca mieszaninę wodorotlenków żelaza i glinu. Może także zawierać bardzo małe ilości krzemionki, głównie w postaci ziaren kwarcu.
Lateryt jest utworem twardym, nieprzepuszczalnym dla wody. Barwa najczęściej ceglastoczerwona, ale może być również biała, żółta lub brunatna, w zależności od rodzaju podłoża, na którym się wytworzył.
TERRA ROSA
Terra rosa czyli czerwona ziemia jest pozostałością po wietrzeniu skał węglanowych, głównie wapieni. Podobnie jak lateryt, składa się głównie z wodorotlenków glinu i żelaza, które nadają jej intensywną czerwoną barwę. Współcześnie terra rosa tworzy się powszechnie na podłożu wapiennym w krajach strefy śródziemnomorskiej.
BOKSYT
Skała barwy brunatnej, kremowej lub szarej, składającą się głównie z wodorotlenków glinu, obok których występować mogą kaolinit, kwarc, hematyt i getyt. Skały boksytowe powstawać mogą na skutek rozmycia laterytów lub terra rosy i wtórnego osadzania się samych wodorotlenków glinu. Są one głównym surowcem do pozyskiwania glinu.
GŁOWY CUKRU
Kopulasta góra powstała w wyniku selektywnej i intensywnej działalności wietrzenia w klimacie gorącym i wilgotnym.
Na zdjęciu obok widok na słynne głowy cukru w Rio de Janeiro.
Page updated
Google Sites
Report abuse