Organizacja Narodów Zjednoczonych jest unikalną organizacją zrzeszającą niepodległe państwa, które dobrowolnie połączyły się w celu zapewnienia pokoju i rozwoju społecznego na świecie. Organizacja powstała 24 października 1945 roku i liczyła wtedy 51 państw. Obecnie Organizacja zrzesza 193 suwerennych państw, tj. prawie wszystkie kraje świata.
Idea powstania Organizacji Narodów Zjednoczonych narodziła się po tragicznej w skutkach II Wojnie Światowej (1939-1945). Wtedy to zginęło około 62 milionów ludzi, a kolejne miliony tułały się po świecie. Światowi przywódcy, którzy połączyli siły, by zakończyć wojnę, dostrzegli silną potrzebę stworzenia mechanizmu, który zapewniłby pokój i zapobiegał wojnom w przyszłości. Wiedzieli, że można to osiągnąć tylko dzięki współpracy wszystkich narodów na forum międzynarodowej organizacji. Taką organizacją stała się Organizacja Narodów Zjednoczonych.
W czerwcu 1945 roku przedstawiciele 50 krajów spotkali się podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w sprawie Organizacji Międzynarodowej i opracowali Kartę Narodów Zjednoczonych. Karta została podpisana 26 czerwca 1945 roku przez przedstawicieli 50 państw. Polska, która nie mogła uczestniczyć w Konferencji, gdyż była w trakcie tworzenia nowego rządu, podpisała Kartę później i należy do 51 członków założycieli ONZ.
Głównym celem ONZ jest utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Państwa członkowskie podejmują wspólne działania na rzecz pokojowego rozwiązania spory i kryzysów. Jednakże ONZ zajmuje się także wielu innymi dziedzinami: rozwojem ekonomicznym, społecznym i sprawami politycznymi, a także działalnością humanitarną.
Artykuł 2 Karty NZ definiuje fundamentalne zasady Organizacji. Zgodnie z nimi, ONZ jest organizacją dobrowolnie zrzeszającą państwa, które osiągnęły porozumienie w sprawie zasad postępowania:
Oficjalnymi językami używanymi w Organizacji Narodów Zjednoczonych są: angielski, arabski, chiński, francuski, hiszpański i rosyjski.
Główne organy ONZ:
Zgromadzenie Ogólne, będące swego rodzaju parlamentem, w którym każde państwo członkowskie ma jeden głos. Decyzje zapadają zwykłą większością głosów, w sprawach ważnych większością 2/3 głosów (wybór nowych członków, deklaracje pokojowe, budżet, w sprawach Rady Bezpieczeństwa czy polecenia użycia sił zbrojnych).
Obraduje podczas corocznych sesji zwyczajnych, a sesje nadzwyczajne mogą być zwoływane przez Radę Bezpieczeństwa lub na wniosek większości członków ONZ. Sesja wyjątkowa zwoływana jest z 24-godzinnym wyprzedzeniem w momencie zagrożenia pokoju światowego.
Rada Bezpieczeństwa, którą tworzy pięciu członków stałych: Chiny, Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Rosja reprezentująca Wspólnotę Niepodległych Państw oraz dziesięciu członków niestałych wybieranych na kadencję dwuletnią (5 z Afryki i Azji, 2 z Ameryki Łacińskiej, 3 z Europy). Ostatni raz Polska była członkiem Rady Bezpieczeństwa 1995–1997.
Stali członkowie dysponują prawem weta, które zawiesza każde postępowanie. W sprawach proceduralnych decyzje zapadają zwykłą większością, a w sprawach merytorycznych większością 9 głosów.
Do najważniejszych kompetencji Rady Bezpieczeństwa należą: wyłączne prawo nakładania sankcji politycznych i ekonomicznych oraz decyzje użycia sił zbrojnych w celu przeciwdziałania agresji lub usuwania jej skutków. Kompetencje te są przejawem dominacji mocarstw, bowiem Rada Bezpieczeństwa jest centralnym ogniwem systemu bezpieczeństwa zbiorowego i utrzymania światowego status quo.
Sekretariat, którym kieruje Sekretarz Generalny. Wybierany jest na kadencję pięcioletnią przez Zgromadzenie Ogólne na wniosek Rady Bezpieczeństwa. Funkcję tę pełnili kolejno: T.H. Lie (1946-1952), D. Hammarskjöld (1953-1961), U Thant (1961-1971), K. Waldheim (1972-1981), J. Pérez de Cuéllar (1982-1991), B. Butrus Ghali (1992-1996), K. Annan (1997-2006) oraz Ban Ki-moon (2007-2016). Obecnie (od 1 stycznia 2017) funkcję tą pełni Antonio Guterres pochodzący z Portugalii. Do kompetencji sekretarza generalnego należy zarządzanie majątkiem ONZ, prawo uczestniczenia w posiedzeniach wszystkich organów organizacji, może również zwracać uwagę Radzie Bezpieczeństwa na każdą sprawę, która, według jego oceny, zagraża pokojowi.
Rada Gospodarczo-Społeczna, w której skład wchodzi 54 członków wybieranych na 3 lata przy zachowaniu zasady corocznej rotacji 1/3 członków. Debatuje ona nad sprawami ekonomicznymi i społecznymi, m.in. w sprawie poszanowania praw mniejszości czy narkotyków.
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Hadze, powołany do rozstrzygania sporów międzynarodowych w składzie 15 sędziów.
Wiele wyspecjalizowanych organizacji międzynarodowych zostało powiązanych z ONZ. Są to:
Międzynarodowa Organizacja Pracy, International Labour Organization, ILO, założona w 1919 jako jednostka organizacyjna Ligi Narodów. Po II wojnie światowej została przekształcona w afiliowaną przy ONZ wyspecjalizowaną organizację, zajmującą się problemami pracowników i warunków ich pracy. W swojej działalności MOP dąży do stymulowania działań zmierzających do poprawy warunków pracy pracowników na całym świecie i tworzenia systemów zabezpieczeń społecznych. W toku odbywanych corocznie konferencji MOP uchwala różnorodne zalecenia i konwencje, przekazywane następnie państwom członkowskim do realizacji i ratyfikowania, przez które zobowiązuje kraje członkowskie oraz sygnatariuszy określonych konwencji do tworzenia i przestrzegania określonych rozwiązań prawnych z zakresu prawa pracy.
FAO, Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa, Food and Agriculture Organization of the United Nations, organizacja powstała w 1945, z siedzibą w Rzymie.
FAO popiera międzynarodową działalność zmierzającą m.in. do: polepszenia wytwarzania, wymiany i dystrybucji produktów rolnictwa, leśnictwa, rybołówstwa oraz zachowania zasobów naturalnych, podnoszenia konsumpcji, poprawy warunków życia na wsi. Do zadań FAO należy: doskonalenie produkcji, wymiany i rozprowadzania produktów rolniczych, leśnictwa i rybołówstwa, stabilizacja cen na surowce rolnicze przez system subsydiów, udzielanie pomocy technicznej krajom o niskiej kulturze rolnej.
Od 1960 rozwija tzw. kampanię walki z głodem, zmierzającą do zwiększenia produkcji żywności przez stosowanie nowoczesnych metod w rolnictwie. Od 1961 prowadzi wspólnie z ONZ akcję pod nazwą Światowy Program Żywnościowy, której celem jest udzielanie pomocy żywnościowej krajom rozwijającym się i dotkniętym klęskami żywiołowymi. Państwa należące do FAO zobowiązały się do 2015 zredukować o połowę liczbę głodujących na świecie. Polska jest członkiem FAO od 1945 (z przerwą 1950–1957).
UNESCO, Organizacja do spraw Oświaty, Nauki i Kultury, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, organizacja założona w Londynie w 1945 przez 44 państwa (także Polskę). Za główne cele stawia sobie UNESCO utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa poprzez oddziaływanie na sferę wychowania, nauki i kultury poszczególnych członków, wymianę kulturalną i wzajemne poznanie różnych kultur.
Siedzibą jest Paryż. We wszystkich krajach członkowskich działają komitety krajowe, które starają się wprowadzać program UNESCO.
UNICEF (United Nations International Children’s Emergency Fund – Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom; obecnie działa pod nazwą United Nations Children’s Fund – Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom, z zachowanym skrótem) organizacja międzynarodowa utworzona w 1946 przez ONZ, na rzecz pomocy potrzebującym dzieciom z całego świata, zwłaszcza z krajów słabo rozwiniętych lub dotkniętych klęską żywiołową.
Urząd Wysokiego Komisarza ONZ do spraw Uchodźców, Office of the United Nations High Commissioner for Refugees, UNHCR, agenda ONZ powstała w 1951, z siedzibą w Genewie, zastąpiła Międzynarodową Organizację Uchodźców (1947–1951). Zajmuje się ochroną uchodźców, ułatwianiem im asymilacji oraz pomocą w repatriacji.
Światowa Organizacja Zdrowia, World Health Organization, WHO, jedna z organizacji wyspecjalizowanych ONZ utworzona w 1945, rozpoczęła działalność w 1948. Liczy 187 członków, siedzibę ma w Genewie. Celem WHO jest dążenie do poprawy i ochrony zdrowia wszystkich ludzi - oznacza to zwalczanie chorób zakaźnych, rozwój służby zdrowia, szkolnictwa, oświaty medycznej głównie w krajach rozwijających się, działalność informacyjno-statystyczną.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy, International Monetary Fund, międzynarodowa organizacja finansowa, o której powołaniu postanowiono jednocześnie z powołaniem Międzynarodowego Banku Odbudowy i Rozwoju w lipcu 1944. Istnieje jako wyspecjalizowana organizacja ONZ od grudnia 1945 z siedzibą w Waszyngtonie.
Do zadań MFW należy przede wszystkim: popieranie międzynarodowej współpracy walutowej oraz uporządkowanych stosunków walutowych, tworzenie warunków dla wielostronnego regulowania należności za bieżące operacje w handlu międzynarodowym, udzielanie pomocy w likwidacji trudności płatniczych, wpływanie na zachowanie pożądanego stopnia płynności międzynarodowych systemów płatniczych, podejmowanie działań zmierzających do uporządkowanego rozwoju i wzrostu handlu międzynarodowego.
MFW prowadzi również działalność kredytową wobec swoich członków mających deficyt bilansu płatniczego. Polega ona na umożliwieniu państwu członkowskiemu zakupu potrzebnych walut innych państw członkowskich za walutę własną lub tzw. SDR oraz na udzielaniu pożyczek na pokrycie deficytu bilansu płatniczego. Działalność ta jest prowadzona w porozumieniu z rządami poszczególnych państw i jest obwarowana warunkiem przestrzegania, nałożonych przez MFW ścisłych ustaleń, które mają na celu kontrolę nad gospodarką pożyczkobiorcy. Kontrola ta może dotyczyć m.in. ograniczenia wydatków rządowych, ograniczenia wzrostu płac, poziomu inflacji itp.
Polska należała do MFW od chwili jego założenia do 1950, kiedy to wystąpiła z niego, by następnie, po złożeniu w 1981 wniosku o ponowne przyjęcie, zostać w 1986 jego członkiem.
Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, International Bank for Reconstruction and Development, popularnie nazywany Bankiem Światowym, wraz z afiliowanymi przy nim: Międzynarodową Korporacją Finansową i Międzynarodowym Stowarzyszeniem Rozwoju stanowi największą międzynarodową organizację finansową udzielającą pomocy kredytowej przede wszystkim krajom rozwijającym się.
O jego powołaniu postanowiono jednocześnie z powołaniem Międzynarodowego Funduszu Walutowego na konferencji w Bretton Woods w lipcu 1944. Istnieje jako wyspecjalizowana organizacja ONZ od grudnia 1945 z siedzibą w Waszyngtonie. Członkami banku mogą być kraje należące jednocześnie do Międzynarodowego Funduszu Walutowego.
MBOiR udziela kredytów jedynie rządom krajów członkowskich lub podmiotom gospodarczym działającym w tych krajach, ale pod warunkiem uzyskania na spłatę tych kredytów gwarancji rządowych. Kredyty udzielane przez MBOiR są przeznaczane z reguły na finansowanie konkretnych przedsięwzięć i projektów, ale również na finansowanie strukturalnych przemian w gospodarkach krajów rozwijających się. Oprócz kredytów MBOiR udziela również fachowej pomocy doradczej, wysyłając do krajów, którym pomaga, swoich ekspertów.
Polska była jednym z krajów założycielskich MBOiR, po czym w 1950 wystąpiła z niego, a następnie, po złożeniu w 1981 wniosku o ponowne przyjęcie, jest od 1986 członkiem MBOiR.
Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej, International Atomic Energy Agency – IAEA, organizacja utworzona w 1956 w Nowym Jorku w celu koordynacji działań na rzecz pokojowego wykorzystania energii atomowej. Jest głównym międzynarodowym forum współpracy naukowej i technicznej zajmującym się użytkowaniem technologii nuklearnej oraz inspekcją i weryfikacją zabezpieczeń cywilnych programów nuklearnych.
Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju (International Development Association, IDA), organizacja utworzona w 1960 jako organ wspomagający Bank Światowy. Władze Banku są jednocześnie władzami Stowarzyszenia.
Głównym celem IDA jest pomoc finansowa krajom rozwijającym się o najmniejszym dochodzie narodowym. Nieoprocentowane kredyty przeznaczone są na realizację konkretnych projektów inwestycyjnych z zakresu odbudowy, rozwoju i walki z ubóstwem.
Światowa Organizacja Meteorologiczna, World Meteorological Organization, WMO, Organisation Météorologique Mondiale, międzynarodowa organizacja meteorologiczna wchodząca w skład ONZ, z siedzibą w Genewie, powstała w 1947 z istniejącej od 1879 Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej.
Głównym zadaniem Światowej Organizacji Meteorologicznej jest organizacja i koordynacja działań służb meteorologicznych różnych krajów, ujednolicanie metod obserwacji meteorologicznych i rozpowszechnianie prognoz pogody.
Od 1947 do Światowej Organizacji Meteorologicznej należy polski Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW).
Pozostałe organizacje powiązane z ONZ:
Światowa Organizacja Turystyki (WTO)
Powszechny Związek Pocztowy (UPU)
Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU)
Międzynarodowa Doradcza Organizacja Morska (IMCO)
Międzynarodowe Towarzystwo Finansowe (IFC)
Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO)
Państwa i terytoria nie należące do ONZ: