Stanisław Tondos (1854–1917), autor akwareli przedstawiającej Dzwon Zygmunta na Wawelu. Reprodukcja na pocztówce, wydanej w Krakowie przez Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich, ok. 1923. Źródło: Biblioteka Narodowa, domena publiczna.

Józef Holewiński (1848–1917), autor drzeworytu, według wzoru Jana Matejki (1838–1893). Rycina przedstawiająca zawieszenie Dzwonu Zygmunta na Wawelu, 1876. Źródło: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, domena publiczna.

Dzwon, który pamięta Polskę

Kiedy czytam ten stary poemat o Dzwonie Zygmunta, mam wrażenie, że słyszę w nim coś więcej niż tylko opowieść o odlaniu słynnego dzwonu na Wawelu. Słyszę tęsknotę. Tęsknotę ludzi, którzy w XIX wieku nie mieli własnego państwa, ale mieli jeszcze coś, czego nie udało się im odebrać — pamięć o Polsce. I dlatego ten poemat tak mocno do mnie przemawia.

Autor przenosi nas do czasów Zygmunta Starego. Polska jest wtedy państwem potężnym, dumnym ze swojej historii, swoich królów, hetmanów i rycerzy. A potem każe nam patrzeć, jak w ogniu wielkiego pieca znikają pancerz króla, buława hetmana, miecz wojownika, pastorał biskupa i radło chłopa. Wszystko zostaje stopione. Ale właśnie z tego ognia rodzi się Dzwon Zygmunta.

To oczywiście poetycka legenda, nie dosłowny opis wydarzeń. I chyba właśnie dlatego jest tak piękna. Bo poeta nie opowiada już tylko o metalu. Opowiada o Polsce. O Polsce złożonej z króla i żołnierza, z Kościoła i ludu, z wojennej chwały i codziennej pracy. Z rzeczy wielkich i zwyczajnych. Z tego, co noszono na królewskiej piersi, i z tego, czym chłop orał swoją ziemię. Wszystko to razem staje się jednym dzwonem. I wtedy zaczynam rozumieć słowa:

„We dzwonie tym niech wiek mój gada!”

Jakże inaczej musiały brzmieć te słowa dla Polaka żyjącego w czasach zaborów. Nie było wtedy Polski na mapie. Były granice zaborców, były represje, powstania, emigracja i pamięć o utraconym państwie. Ale na Wawelu nadal stał królewski zamek. Nadal bił Dzwon Zygmunta. Nadal można było przyjść tutaj i usłyszeć głos Polski, której nie udało się wymazać z pamięci. Może właśnie dlatego Dzwon Zygmunta stał się czymś więcej niż zabytkiem. Stał się głosem. Głosem dawnej Polski. Głosem królów i hetmanów, ale także zwykłych ludzi, którzy przez wieki tę Polskę budowali.

 Głosem zwycięstw, klęsk, wiary, pracy i nadziei. Kiedy dzwon rozbrzmiewa, przeszłość na chwilę staje się teraźniejszością. I chyba dlatego kolejne pokolenia Polaków tak mocno przywiązały się do tego dźwięku. Bo można odebrać państwo. Można zmienić granice. Można zabrać wolność. Ale znacznie trudniej odebrać człowiekowi pamięć o tym, kim jest i skąd pochodzi. Czytając ten poemat dzisiaj, po tylu latach, myślę o tamtych Polakach z jeszcze jednego powodu. Oni patrzyli w przeszłość, aby zachować nadzieję na przyszłość.

My patrzymy w przeszłość z innej perspektywy. Mamy własne państwo, własne granice i wolność, o której oni mogli tylko marzyć. A jednak warto czasem wejść na Wawel, zatrzymać się pod dzwonem i posłuchać. Nie tylko jego dźwięku. Także tego, co ten dźwięk pamięta. Bo historia Krakowa nie jest dla mnie zamkniętą księgą. To rozmowa pokoleń. I może właśnie dlatego Dzwon Zygmunta wciąż potrafi poruszyć Polaka. Nie dlatego, że przypomina nam wyłącznie o dawnej chwale. Przypomina również o tym, że po czasach wielkości mogą przyjść czasy utraty, po klęsce może narodzić się nadzieja, a pamięć może przetrwać nawet wtedy, gdy znika państwo.

Dzwon Zygmunta bije więc nie tylko na pamiątkę przeszłości.

Dla mnie bije także na przyszłość. Na pamięć. Na wolność. Na Polskę. I może właśnie od tego dźwięku warto rozpocząć opowieść o Krakowie — mieście, w którym historia nie leży spokojnie w muzealnych gablotach.

Jak wonne kwiaty w tym Bożym ogrodzie

Rozsadził Pan Bóg swe Święte w narodzie;

By wonią ducha i wonią żywota

Mocno podparta kwitła polska cnota.

Otóż umiłuj człeku i wybiéraj

I w tym ogrodzie serce swe otwiéraj

Niebu i ziemi i dziejowéj toni, —

A duch cię Świętych wesprze i obroni.

Kraków jest wspomnieniem, — mówi nieodżałowanéj pamięci O. Antoniewicz — Kraków jest nadzieją naszą! Pokąd jeden kamyczek Krakowa pozostanie, nie zaginie nadzieja nowéj Polski, odbudowanéj na wierze i nadziei! Jest świat wśród świata, jest Kraków wśród Krakowa — jest świat cudowny wśród świata materyalnego; świat katolicki, wśród świata bezbożnego, świat prawdy wśród świata kłamstwa; świat od Boga ukochany wśród świata od Boga odrzuconego, świat błogosławiony, wśród świata przeklętego… Ten mały, ukryty Kraków, jako nieustający ogień, zachowuje, żywi, podnieca w łonie swojém święty płomień miłości Boga i narodu! Jak na czarném tle złota się nić przesuwa, tak ta złota nić polskich, świętych, narodowych wspomnień przesuwa się po tém tle krwawém i łzawém przeszłości naszéj. To jest ta złota nić żywota, którą myśl z błędnika próżnych urojeń i marzeń, w dziedzinę prawdy i światła wprowadzić może. Tę nić z głębi duszy wysnutą, snują daléj i daléj, z pokolenia w pokolenie, piękne i szlachetne, miłe Bogu i ludziom, serca mieszkańców Krakowa…

Czytaj dalej: [Pobierz pełny plik PDF: Władysław Miłkowski – Wawel. Katedra, Zamek, Biskupstwo (1881)]

Źródło:

Biblioteka Narodowa, Domena Publiczna (polona.pl)

Jednym z najważniejszych punktów tej artystycznej mapy stała się słynna Jama Michalika przy ulicy Floriańskiej. To w dawnej Cukierni Lwowskiej narodził się legendarny kabaret Zielony Balonik, a ściany lokalu pokryły się rysunkami i satyrycznymi szkicami największych artystów Młodej Polski. Miejsce to do dziś pozostaje symbolem krakowskiej cyganerii i specyficznego, polskiego dowcipu.

Niezwykły rozwój nauki i sztuki był możliwy dzięki potędze państwa. W czasach Jagiellonów Polska stała się prawdziwym mocarstwem. Choć walki z Zakonem Krzyżackim toczyły się na północy, to właśnie na Wawelu zapadały kluczowe decyzje polityczne i finansowe, które doprowadziły m.in. do zwycięstwa pod Grunwaldem. Jako stolica ogromnego państwa polsko-litewskiego, Kraków przyjmował dyplomatów z całego świata i inwestował w architekturę na królewską skalę.

Przechadzając się dziś ulicami Starego Miasta – od Collegium Maius, przez zamkowe wzgórze Wawelu, aż po zakola Wisły – wyraźnie czuje się tę ciągłość pokoleń. Kraków przyjmował pod swe skrzydła wychowanków i gości z najróżniejszych stron świata, oferując im przestrzeń do rozwoju. Jednak serce tego miasta od zarania dziejów bije jednym rytmem – jest nim duma z polskiej historii, kultury i niepodległego ducha, który przetrwał tu najtrudniejsze próby dziejowe.

Michał Rażniewski

O cukierni? Mamy to czytać? Wszak cukierń jest wszędzie pełno! Czytelnik wziąwszy w rękę broszurę, tak pomyśli i odłoży ją na bok. — Cukiernia ta jednak jest jedyną tego rodzaju na świecie, a cały jej rozwój wplótł się mimowoli w życie beztroskie artystów malarzy, literatów i artystów scenicznych. Między jej stałymi gośćmi byli ludzie sławni, a nawet i tacy, którzy swymi czynami zmienili bieg wypadków historii, stanęli na najwybitniejszych stanowiskach narodów. — O ludzi się rozchodzi — a nie o te jednostki, które nie rozumieją życia ze sztuką i w sztuce nie szukają piękna, podniesienia duchowego.

Założył ją w roku 1895 skromny p. Jan Apolinary Michalik, który przybył ze Lwowa jako uczeń Bienieckiego. Pochodził z rodziny obywatelskiej. W drugiej klasie gimnazjalnej dostał tak zwaną dwóję, a ojciec ile razy przyjeżdżał do Lwowa ze wsi, był stałym klientem Bienieckiego, znał się z nim. Pomówił z nim i oddał syna na praktykę cukierniczą. Miało to za zadanie, aby zachęcić młodego Jana do nauk. Po wakacjach ojca czekało rozczarowanie, bo syn do szkół iść nie chciał za żadne skarby, na klęczkach prosił, aby został w terminie, bo mu się zawód spodobał. Nolens volens musiał się zgodzić, sądząc, że może później syn będzie prosić o powrót do nauk. Jan jednak wytrwał w obranym zawodzie — po wypisie w parę lat przyjechał ze Lwowa do Krakowa i przy ul. Florjańskiej 45 założył „Cukiernię Lwowską”.

Czytaj dalej: 📄 [Pobierz pełny plik PDF: Jama Michalika – Lokal „Zielonego Balonika” (Kraków, 1930)]

Źródło:

Biblioteka Narodowa, Domena Publiczna (polona.pl)