Σπουδαίοι καλλιτέχνες εμπνέονται από τους Ήρωες και τον Αγώνα
Ο αγωνιστής και ζωγράφος του Στρατηγού Μακρυγιάννη
Posted on 20 Μαΐου, 2020 by ellas, Της Μαρίνας Μπαμπαλιάρη
Ο Παναγιώτης Ζωγράφος (1800 - ...) ήταν Έλληνας ζωγράφος και αγωνιστής του 1821, ο οποίος αποτελεί θρύλο για την ελληνική τέχνη χάρη στη συνεργασία του με τον Ιωάννη Μακρυγιάννη.
Η "χειρ του Ζωγράφου με τη διήγηση του Μακρυγιάννη"
Ο στρατηγός Μακρυγιάννης αποφάσισε- να ιστορίσει- όπως έλεγε τους αγώνες των Ελλήνων για την ελευθερία, την επανάσταση του 1821 με τα απομνημονεύματα του αλλά και με εικόνες. Όπως είναι γνωστό ήταν αγράμματος και έμαθε γράμματα σε μεγάλη ηλικία μόνο και μόνο για να γράψει τα απομνημονεύματα του και μέσα από αυτά να καταγράψει την ελληνική επανάσταση.
Πίστευε όμως, ότι εκτός από τον γραπτό λόγο, χρειάζονταν και εικόνες, αφού το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων ήταν αγράμματοι.
Κάλεσε αρχικά ένα ζωγράφο «Φράγκο» δηλαδή έναν ξένο όπως συνήθιζε να λέει και του ζήτησε να κάνει δύο τρεις ζωγραφιές. ‘Αμεσα όμως κατάλαβε ότι ο «Φράγκος» δεν κατάφερε να κατανοήσει και να ταυτιστεί με το πως ο ίδιος βίωσε τον αγώνα,και ότι δεν χρειάζονταν καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις, αλλά εικόνες περιγραφικές με όλα τα απαραίτητα στοιχεία που θα ήταν ικανά να εξιστορήσουν με ακρίβεια το θέμα που απεικόνιζαν.
Έτσι απευθύνθηκε στον Παναγιώτη Ζωγράφο, παλαίμαχο αγωνιστή, από τη Λακωνία που είχε πολεμήσει στο πλευρό του και του ζήτησε να μεταφέρει τις καταγραφές της μνήμης του, τις σχετικές με τις πιο σημαντικές στιγμές του αγώνα και να ζωγραφίσει αυτούς τους μοναδικούς πίνακες για να καταγραφεί η αλήθεια και να απαντήσει στα ψέματα και στις αδικίες. Ο Παναγιώτης Ζωγράφος ήταν ένας λαϊκός, αυτοδίδακτος ζωγράφος, αγιογράφος της Μεταβυζαντινής περιόδου.
Φρόντισε αυτή η τεράστια προσπάθεια για την απεικόνιση να ξεκινήσει νωρίς το 1836 και τελείωσε το 1839. Ο Μακρυγιάννης το 1836 ήτανε υπηρεσία στη Δυτική Ρούμελη-Στερεά Ελλάδα απ’ όπου καταγόταν και έβγαινε, όπως λέει ο ίδιος, στις τοποθεσίες και κατέγραφε τα σημεία ακριβώς κάνοντας ένα είδος τοπογραφικών σχεδίων για τις μάχες που είχαν γίνει εκεί.
Όλοι οι πίνακες έγιναν καθ’ υπόδειξη του Μακρυγιάννη με ιδιαίτερη επιμονή και έμφαση στη λεπτομέρεια, η σύνθεση τους βασιζόταν πάντα στα τοπογραφικά που είχε φτιάξει. Κατασκευάστηκαν 25 πίνακες, οι 21 απεικονίζουν μάχες ενώ οι υπόλοιποι 4 είναι συμβολικοί εκ των οποίων σώζονται μόνο τρεις καθώς ο τέταρτος καταστράφηκε από τον ίδιο τον ζωγράφο. Ο ίδιος ο Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματα του τον περιγράφει «η Ελλάς ξαπλωμένη και ξεπλέκει τα μαλλιά της κι ο Αρμασπέρης της βγάνει με το χέρι του ματωμένη την καρδιά της». Πρόκειται για τον προϊστάμενο της αντιβασιλείας και παντοδύναμο έπειτα πρωθυπουργό του ‘Οθωνα τον οποίο και φοβήθηκε ο ζωγράφος γι’ αυτό και κατέστρεψε τον πίνακα.
Στα εν λόγω έργα, συνεπώς, συνδυάζεται η "χειρ του Ζωγράφου με τη διήγηση του Μακρυγιάννη".
Οι 3 συμβολικοί πίνακες
Σε αυτούς τους τρεις συμβολικούς έχουμε την Άλωση της Κωνσταντινούπολης όπου ο Μακρυγιάννης βάζει τον αγώνα της απελευθέρωσης να ξεκινάει από εκείνη την αποφράδα ημέρα 29η Μαϊου 1453 γι’ αυτό και από την δεξιά πλευρά βάζει τον Σουλτάνο,ενσάρκωση της τυραννίας και από την αριστερή τον Ρήγα Φεραίο να σπέρνει τον σπόρο της ελευθερίας. Ο δεύτερος με τίτλο «η δίκαιη απόφασις του Θεού δια την απελευθέρωσιν της Ελλάδος» απεικονίζει τον Θεό ο οποίος δίνει εντολή στους αγγέλους να στεφανώσουν την Ελλάδα την οποία την αποδίδει ως μια κοπέλα με ενδυμασία της εποχής της επανάστασης κρατώντας ασπίδα και δόρυ,πιο δεξιά τον ‘Οθωνα με την Αμαλία και απέναντι τους οι βασιλείς των τριών δυνάμεων Νικόλαο Βικτωρία και Φίλιππο. Στα απομνημονεύματα του βέβαια ο στρατηγός λέει ξεκάθαρα ότι οι ξένες δυνάμεις εκμεταλλεύτηκαν τον αγώνα αυτό. Ο τρίτος από τους συμβολικούς είναι ένας κατάλογος με ονόματα φιλελλήνων περίπου 350 που συμμετείχαν στην ελληνική επανάσταση και σκοτώθηκαν στην Ελλάδα.
Παρουσίαση
Όταν τελείωσαν οι πίνακες το 1839 ο Μακρυγιάννης έκανε ένα δείπνο στο σπίτι του και τους παρουσίασε. Συνολικά ο Παναγιώτης Ζωγράφος έφτιαξε πέντε σειρές. Μια σειρά χάρισε στον Βασιλιά ‘Οθωνα τρεις σειρές στους τρεις πρέσβεις των μεγάλων δυνάμεων για να τις δώσουν αντίστοιχα στον Τσάρο της Ρωσίας, τη βασίλισσα της Αγγλίας και τον βασιλιά της Γαλλίας και μια σειρά η οποία ήταν η μόνη που είχε γίνει σε ξύλο,κράτησε ο ίδιος. Την σειρά που έγινε σε ξύλο την υπογράφει ο Παναγιώτης Ζωγράφος ενώ στις άλλες βοήθησε και ο γιος του Δημήτρης. Από αυτές τις πέντε σειρές σήμερα σώζονται μόνο δύο και μια σειρά κομματιασμένη,αυτή του ιδίου του Μακρυγιάννη σε ξύλο. Η μια από αυτές βρίσκεται στην Αγγλία στην βιβλιοθήκη του Πύργου του Ουίνσδορ και η άλλη που είναι η σειρά που είχε προσφέρει στον ‘Οθωνα βρέθηκε στη Ρώμη απ’ όπου σε καλλιτεχνικό πλειστηριασμό την αγόρασε το 1909 ο Ιωάννης Γεννάδειος, ενώ το 1926 ανέθεσε στον Frederic Boissona να βγάλει μια σειρά από πολύ ωραίες λιθογραφίες και να κάνει ένα λεύκωμα με 140 αντίγραφα. Στο Εθνικό Ιστορικό μουσείο σώζονται οκτώ πίνακες.
Αποτίμηση
Το έργο του θεωρείται "αντίλογος στην ακαδημαϊκή παράδοση της Σχολής του Μονάχου" (Μ. Στεφανίδης) και προδρομικό του Θεόφιλου, ενώ ο Γιάννης Τσαρούχης έκανε λόγο για "αθώα, σοφή ζωγραφική".
Η Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης και Καθηγήτρια της Ιστορίας της Τέχνης κυρία Μαρίνα Λαμπράκη- Πλάκα γράφει για τον Παναγιώτη Ζωγράφο σε άρθρο της με τίτλο «Εικονογραφία του αγώνα » που δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή τον Ιούνιο του 1997. «Λαϊκός ζωγράφος, αγιογράφος της μεταβυζαντινής λαϊκής παράδοσης, αγωνιστής και ο ίδιος, ο Παναγιώτης Ζωγράφος ήταν ιδανικά προικισμένος για να αισθητοποιήσει τα οράματα του Στρατηγού. Οι αρχέτυπες εικόνες που είχαν στο πνεύμα τους κατάγονταν απ’ τον ίδιο πολιτισμό, έναν πολιτισμό λαϊκό αλλά αυτάρκη, ζωογονημένο από ένα πλούσιο παρελθόν που είχε περάσει μέσα στους φορείς του, όχι σαν ξηρή ιστορική μνήμη, αλλά σαν ύφος ζωής, σαν παραδομένη τεχνική και καλαισθησία».
Ο Tériade
Ο Στρατής (Ευστράτιος) Ελευθεριάδης (Μυτιλήνη, 2 Μαΐου 1897 – Παρίσι, 23 Οκτωβρίου 1983), γνωστός και με το γαλλικό καλλιτεχνικό όνομα Tériade (Τεριάντ), ήταν τεχνοκριτικός, εκδότης καλλιτεχνικών εντύπων και συλλέκτης έργων τέχνης.[4]
Το 1915 πήγε στο Παρίσι για να σπουδάσει νομικά, αλλά σύντομα εγκατέλειψε τις σπουδές του για να αφοσιωθεί στην παρακολούθηση των καλλιτεχνικών εξελίξεων της εποχής του. Με τις πρώτες κριτικές του στο περιοδικό Cahiers d’Art από το 1926 έως το 1931 και κατόπιν στην απογευματινή εφημερίδα L'Intransigeant από το 1928 έως το 1933, ο Ελευθεριάδης έδωσε ώθηση σε νέους καλλιτέχνες της εποχής.[5] Έτσι, έχοντας κερδίσει την εμπιστοσύνη ζωγράφων και γλυπτών που έμελλε να σημαδέψουν τον 20ό αιώνα, υπήρξε συνιδρυτής του σουρεαλιστικού περιοδικού Minotaure (1933) (μαζί με τον Ελβετό εκδότη Albert Skira) και ιδρυτής του περιοδικού Verve (1937-1960), στις σελίδες των οποίων παρουσίασαν τα έργα τους μεγάλοι ζωγράφοι όπως ο Μποννάρ (Pierre Bonnard), ο Ματίς, ο Μπρακ (Georges Braque), ο Πικάσο, ο Σαγκάλ, ο Λεζέ (Fernand Léger), ο Μιρό και άλλοι.
Από το 1943 έως το 1975 ο Ελευθεριάδης εξέδωσε περίπου 27 βιβλία, με εικόνες σχεδιασμένες από μεγάλους ζωγράφους και χαράκτες.[8] Το 1979 δώρισε ένα μεγάλο μέρος του εκδοτικού του έργου, έργα Ελλήνων και Γάλλων ζωγράφων του 20ού αιώνα, καθώς και μεσαιωνικά χειρόγραφα, για να ιδρυθεί το φερώνυμο μουσείο στη Μυτιλήνη. Η χήρα του Αλίς (Alice), έχει επίσης δωρίσει μεγάλο μέρος της συλλογής του σε μουσείο στη Γαλλία. Στον Ελευθεριάδη οφείλεται και η ανακάλυψη του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου.
Με δωρεά του Ελευθεριάδη χτίστηκε το μουσείο Θεοφίλου σε κτήμα της οικογένειάς του στη Βαρειά της Μυτιλήνης, κοντά στο παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής. Αργότερα χτίστηκε και το Μουσείο Tériade, λίγα μέτρα πιο πέρα, που φιλοξενεί έργα σπουδαίων Ελλήνων και ξένων ζωγράφων (Τσαρούχη, Πικάσο, Σαγκάλ, Ματίς κ.α.), τα οποία ανήκαν στη συλλογή του Ελευθεριάδη.
Θεόφιλος (1873-1934)
Βιογραφία
Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ ή Θεόφιλος Κεφαλάς, ή Κεφάλας, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα (1870 – 24 Μαρτίου 1934), γνωστός απλά και ως Θεόφιλος, ήταν Έλληνας λαϊκός ζωγράφος της νεοελληνικής τέχνης. Κυρίαρχο στοιχείο του έργου του είναι η ελληνικότητά του και η εικονογράφηση της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και ιστορίας.
Η ακριβής χρονολογία γέννησης του Θεόφιλου δεν είναι γνωστή. Ωστόσο θεωρείται πως γεννήθηκε κατά το διάστημα 1867–1870 στη Βαρειά Λέσβου. Ο πατέρας του. Γαβριήλ Κεφαλάς (ή Κεφάλας) ήταν τσαγκάρης ενώ η μητέρα του Πηνελόπη Χατζημιχαήλ ήταν κόρη αγιογράφου. Σε νεαρή ηλικία επέδειξε μέτριες σχολικές επιδόσεις αλλά και ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ζωγραφική, πάνω στην οποία απέκτησε βασικές γνώσεις δίπλα στον παππού του. Η ζωή του ήταν πολύ δύσκολη εξαιτίας του κόσμου που τον χλεύαζε, επειδή κυκλοφορούσε φορώντας την παραδοσιακή φουστανέλα. Σε ηλικία περίπου δεκαοκτώ ετών εγκατέλειψε το οικογενειακό του περιβάλλον και εργάστηκε ως θυροφύλακας («Καβάσης») στο Ελληνικό Προξενείο της Σμύρνης. Εκεί έμεινε για μερικά χρόνια πριν εγκατασταθεί στην πόλη του Βόλου, περίπου το 1897, αναζητώντας ευκαιριακές δουλειές και ζωγραφίζοντας σε σπίτια και μαγαζιά της περιοχής ενώ σήμερα σώζονται τοιχογραφίες που πραγματοποίησε εκεί. Τα περισσότερα χρόνια της ζωής του τα πέρασε στο Πήλιο. Προστάτης του εκείνη την περίοδο στάθηκε ο κτηματίας Γιάννης Κοντός, για λογαριασμό του οποίου, ο Θεόφιλος πραγματοποίησε αρκετά έργα. Η οικία Κοντού αποτελεί σήμερα το Μουσείο Θεόφιλου. Εκτός από την ζωγραφική του δραστηριότητα, ο Θεόφιλος συμμετείχε στην διοργάνωση λαϊκών θεατρικών παραστάσεων στις εθνικές γιορτές και την περίοδο της Αποκριάς, όπου κρατούσε τον πρωταγωνιστικό ρόλο, άλλοτε ντυμένος σαν Μεγαλέξανδρος, με τους μαθητές σε παράταξη μακεδονικής φάλαγγας;,και άλλοτε σαν ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης, με εξοπλισμό και κουστούμια που έφτιαχνε ο ίδιος. Το 1927 επέστρεψε στη Μυτιλήνη. Εικάζεται πως αφορμή για την αναχώρηση του από τον Βόλο, ήταν ένα επεισόδιο σε ένα καφενείο, όταν κάποιος — για να διασκεδάσει τους παρευρισκόμενους — έριξε τον Θεόφιλο από μία σκάλα όπου ήταν ανεβασμένος και ζωγράφιζε. Στην Μυτιλήνη; παρά τις κοροϊδίες και τα πειράγματα του κόσμου, συνεχίζει να ζωγραφίζει, πραγματοποιώντας αρκετές τοιχογραφίες σε χωριά, έναντι ευτελούς αμοιβής, συνήθως για ένα πιάτο φαγητό και λίγο κρασί. Πολλά από τα έργα του αυτής της περιόδου έχουν χαθεί; είτε από φυσική φθορά είτε εξαιτίας καταστροφής τους από κατόχους τους. Στην Μυτιλήνη; τον συνάντησε ο καταξιωμένος τεχνοκριτικός και εκδότης Στρατής Ελευθεριάδης (Tériade), ο οποίος διέμενε στο Παρίσι. Στον Ελευθεριάδη οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η αναγνώριση της αξίας του έργου του Θεόφιλου αλλά και η διεθνής προβολή του, που ωστόσο σημειώθηκε μετά το θάνατό του. Με έξοδα του Ελευθεριάδη ανεγέρθηκε επίσης το 1964 το Μουσείο Θεοφίλου στην Βαρειά. Τα έργα του υπέγραφε συνήθως χρησιμοποιώντας το επώνυμο της μητέρας του, ενώ το μοναδικό έργο που φέρει το κατά κόσμον όνομά του έχει υπογραφή «Έργο Θεόφιλου Γαβριήλ Κεφαλά» και είναι μια εικόνα των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο σκευοφυλάκιο του Ιερού Ναού Ταξιαρχών στις Μηλιές Πηλίου. Ο Θεόφιλος πέθανε τον Μάρτιο του 1934, παραμονές του Ευαγγελισμού; πιθανότατα από τροφική δηλητηρίαση, στη Μυτιλήνη. Τον Ιούνιο του 1961 εγκαινιάστηκε μεγάλη έκθεση με έργα του Θεόφιλου στο Μουσείο του Λούβρου. Ήταν ο θρίαμβος του φουστανελά που κάποτε τον έλεγαν "σοβατζή". Το κοσμοπολίτικο Παρίσι υποδέχθηκε τον Έλληνα αυτοδίδακτο καλλιτέχνη, τον "παρθένο μαθητή των αισθήσεων", ο οποίος, κατά τον Οδυσσέα Ελύτη "έδωσε έκφραση πλαστική στο αληθινό μας πρόσωπο". Η έκθεση οφείλετο στον Τεριάντ; βαθύ πατριώτη και εμπνευστή κορυφαίων δημιουργών του 20ου αιώνα; που ανακάλυψε τον Θεόφιλο και προσέδωσε κύρος στο έργο του; κινώντας το ενδιαφέρον της Ευρώπης; των διανοουμένων της εποχής. Ο "εν ξιφήρεις" φουστανελάς μπήκε στις αίθουσες του πιο λαμπρού μουσείου και οι Λουδοβίκοι συναντήθηκαν με τον Αντώνη Κατσαντώνη; τον Αθανάσιο Διάκο; τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη; τον Μέγα Αλέξανδρο; την Αρετούσα. Έργα απλά; ελεύθερα; γεμάτα φως; σοφία και γλαφυρότητα; ενθουσίασαν τους επισκέπτες της έκθεσης "οι οποίοι εξεφράζοντο μετά θαυμασμού δια την πρωτοτυπίαν του ζωγράφου Θεόφιλου; που θεωρείται ως ο πρωτοπόρος της λαϊκής αυτής τεχνοτροπίας.
Ο Κόντογλου ήταν λόγιος, συγγραφέας και ζωγράφος-αγιογράφος.
Ανέδειξε την αξία της αγιογραφικής και λαϊκής τέχνης των βυζαντινών χρόνων.
Διάκος , Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Μιαούλης (λεπτ.)
1930, Λήσταρχος του Ολύμπου
1948, Αρματολοί και Κλέφτες
Ο Αθανάσιος Διάκος
Η Βάσω κατράκη ήταν χαράκτρια και αγωνίστρια στα κατοχικά χρόνια, μέλος της αντιστασιακής οργάνωσης ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.
1953 Βάσω Κατράκη, Ο Κασομούλης από εικονογράφηση βιβλίου του Δ. Φωτιάδη
Βάσω Κατράκη, Ο Καραϊσκάκης από εικονογράφηση βιβλίου του Δ. Φωτιάδη, Μεσολόγγι, 1953.
1953 Βάσω Κατράκη, Ο Κίτσος Τζαβέλλας από εικονογράφηση βιβλίου του Δ. Φωτιάδη
1953 Βάσω Κατράκη, Ο Μπραΐμης από εικονογράφηση βιβλίου του Δ. Φωτιάδη
Γιώργος Ζογγολόπουλος, 1957, Μνημείο Ζαλόγγου, Πρέβεζα
Είναι μνημειακό σύμπλεγμα που βρίσκεται στο Νομό Πρέβεζας, στο ΔΔ Καμαρίνας του Δήμου Πρέβεζας. Έχει σχεδιασθεί από τον γλύπτη Γιώργιο Ζογγολόπουλο. Η δε μεταλλική μακέτα του βρίσκεται στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου Αθηνών.
Εμβληματική Επιγραγφή | Σώμα | Κίνηση | Ιστορική Ενδυμασία
Ζωγραφίστε το έμβλημα του 1821 όπως στα ακόλουθα παραδείγματα και εντάξτε το σε μια, σχετική με το θέμα, σύνθεση της αρεσκείας σας.
2022, Κέρκυρα, Γυμν. Θιναλίων, Α1, Κουρσάρη Αγγελική, "1821".
2022, Κέρκυρα, Γυμν. Θιναλίων, Β2, Στογιάννου Μαργαρίτα, "1821"
2022, Κέρκυρα, Γυμν. Αγρού, Β1-Αυλωνίτης Αλέξανδρος, "1821"
Βρυζάκης Θεόδωρος (1814 ή 1819 - 1878), Η Ελλάς ευγνωμονούσα, 1858, λάδι σε μουσαμά, 215 x 157 εκ., Εθνική Πινακοθήκη, Άλσος Ελληνικού Στρατου, Γουδή.
Ζωγραφίστε την αλληγορική μορφή της απελευθερωμένης Ελλάδος όπως στα ακόλουθα παραδείγματα και εντάξτε το σε μια, σχετική με το θέμα, σύνθεση της αρεσκείας σας.
2023, Κέρκυρα, Γυμν. Θιναλίων, Γ2, Στογιάννου Μαργαρίτα.
2023, Κέρκυρα, Γυμν. Θιναλίων, Γ2, Οικονόμου Μελίνα.
2023, Κέρκυρα, 7ο Γυμν., Γ4, Τσουκαλά Αλεξάνδρα.
2023; Κέρκυρα; 7ο Γυμν.; Γ1; Βλάσση Μελίνα.
2023, Κέρκυρα, 7ο Γυμν., Γ1, Κόκκαλη Αφροδίτη.