1821

Ήρθα στο χωριό σας να σας κηρύξω τον λόγο του Θεού. Δίκαιο, λοιπόν, είναι να με πληρώσετε για τον κόπο μου. Όχι, όμως, με χρήματα, γιατί τι να τα κάνω; Η πληρωμή μου είναι να βάλετε τα λόγια του Θεού στην καρδιά σας για να κερδίσετε την αιώνια ζωή.

Ο φλογερός ιερωμένος προέτρεπε να ιδρύουν σχολεία και εκκλησίες, γιατί θεωρούσε το σχολείο θεμέλιο για τη θρησκευτική και ηθική αναγέννηση των Ελλήνων. «Καλύτερον, αδελφέ μου, να έχης ελληνικόν σχολείον εις την χώρα σου, παρά να έχης βρύσες και ποτάμια» έλεγε. Κατέκρινε όσους Έλληνες μιλούσαν βλάχικα ή αρβανίτικα και τους προέτρεπε να μαθαίνουν στα παιδιά τους Ελληνικά, γιατί «και η εκκλησία μας είναι εις την Ελληνικήν». Από επιστολή του προς τον αδελφόν του Χρύσανθο πληροφορούμαστε ότι ίδρυσε 10 ελληνικά σχολεία της αρχαίας ελληνικής διαλέκτου και 200 δημοτικά σχολεία.

Ο Κοσμάς κήρυττε την εμμονή στην ορθόδοξη πίστη. Η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον είναι οι δύο άξονες γύρω από τους οποίους περιστρεφόταν περισσότερο η διδασκαλία του. «Καθώς ένα χελιδόνι χρειάζεται δύο πτέρυγας δια να πετά εις τον αέρα, ούτω και ημείς χρειαζόμεθα αυτάς τα δύο αγάπας, διότι χωρίς αυτών είναι αδύνατον να σωθώμεν» έλεγε.

Η αγάπη και η ευλάβεια προς τον Θεό έπρεπε να εκδηλώνεται και με την τήρηση της Κυριακής αργίας, την οποία όμως κατέλυαν οι Εβραίοι με τα παζάρια. Γι’ αυτό το λόγο κατά τα τελευταία χρόνια της δράσης του επιτέθηκε με ασυνήθιστη οξύτητα εναντίον τους. «Δέκα χιλιάδες χριστιανοί με αγαπώσι και ένας με μισεί. Χίλιοι Τούρκοι με αγαπώσι και ένας όχι τόσον. Χιλιάδες Εβραίοι θέλουν τον θάνατόν μου και ένας όχι» έγραφε στον αδελφό του Χρύσανθο.

Ο πατροΚοσμάς με το κήρυγμά του προκάλεσε την οργή των Εβραίων της Ηπείρου, οι οποίοι τον διέβαλαν ως όργανο των Ρώσων και υποκινητή επανάστασης των χριστιανών εναντίον του οθωμανικού κράτους στον πασά της περιοχής. Έτσι, καθώς κήρυττε το λόγο του Θεού στο χωριό Κολικόντασι του Βερατίου (σημερινό Μπεράτι Αλβανίας) συνελήφθη στις 23 Αυγούστου 1779 με εντολή του τοπικού ηγεμόνα Κουρτ Πασά και την επομένη κρεμάστηκε από δέντρο στις όχθες του ποταμού Άψου. Το σώμα του ρίχτηκε στο ποτάμι, απ’ όπου το ανέσυρε ο εφημέριος του χωριού και το έθαψε.

Τον χαρακτήρα του κηρύγματός του δείχνουν οι «Διδαχές» του, όσες διασώθηκαν από τους μαθητές του, οι οποίοι τον ακολουθούσαν στις διάφορες περιοδείες του και κρατούσαν σημειώσεις. Ο Κοσμάς είναι γνωστός στις μέρες μας και για τις προφητείες του.

Από τις πολλές προφητείες του, που διασώζονται, άλλες αναφέρονται στην απελευθέρωση του Γένους, άλλες στο μέλλον προσώπων και πόλεων, άλλες στο μέλλον της ανθρωπότητας και άλλες στις καταπληκτικές εφευρέσεις της επιστήμης. Αναφέρουμε τις πιο γνωστές:

«Το ποθούμενον θα γίνη στην τρίτη γενεά. Θα το ιδούν τα εγγόνια σας». Πράγματι, η γενιά του 1821 υπήρξε η τρίτη από την εποχή του Κοσμά.

«Πότε θα ‘ρθή το ποθούμενον;» ρώτησαν τον Κοσμά στα Τσαραπλανά της Ηπείρου. «Όταν θα σμίξουν αυτά» απάντησε εκείνος, δείχνοντας δύο μικρά δέντρα. Αυτά, τελικά, μεγάλωσαν κι ενώθηκαν το 1912, χρονιά των Βαλκανικών Πολέμων.

Θα έλθη καιρός που θα διευθύνουν τον κόσμον τα άλαλα και τα μπάλαλα», εννοώντας τα άψυχα μηχανήματα των διαφόρων εφευρέσεων.

«Θα ‘ρθή καιρός που οι άνθρωποι θα μιλούν από ένα μακρυνό μέρος σε άλλο, σαν νά ‘ναι σε πλαγινά δωμάτια».

«Θα δήτε να πετάνε άνθρωποι στον ουρανό σαν μαυροπούλια και να ρίχνουν φωτιά στον κόσμο».

Στις 20 Απριλίου 1961, το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης ανακήρυξε τον Κοσμά τον Αιτωλό Άγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας και όρισε η μνήμη του να εορτάζεται στις 24 Αυγούστου, ημέρα του μαρτυρίου του.

Απολυτίκιο

Θείας πίστεως διδασκαλία,

κατεκόσμησας τὴν Εκκλησίαν,

ζηλωτής των Αποστόλων γενόμενος

και κατασπείρας τα θεία διδάγματα,

μαρτυρικώς τον αγώνα ετέλεσας.

Κοσμά ένδοξε,

Χριστόν τον Θεόν ικέτευε,

δωρήσασθαι ημίν το μέγα έλεος.

Πηγή: https://www.sansimera.gr/biographies/941

© SanSimera.gr

Ιστορία της θυσίας του Ζαλόγγου (πλήρες)

Ζάλογγο ονομάζεται το βουνό δίπλα στο χωριό Καμαρίνα του Δήμου Πρέβεζας. Στις 15 Δεκεμβρίου 1803, οι Σουλιώτες νικήθηκαν από τον Αλή Πασά και υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τον τόπο τους, με τα αγαθά και τον οπλισμό τους, βάσει γραπτής συμφωνίας η οποία δεν τηρήθηκε από τον Αλή Πασά. Οι Σουλιώτες ξεκίνησαν χωρισμένοι σε τρεις ομάδες. Η ομάδα (Α) αποτελούμενη από 800 Σουλιώτες, με αρχηγό τον Κουτσονίκα, κατευθυνόταν πρός την Πάργα, που την περίοδο εκείνη βρισκόταν υπό Ρωσική κυριαρχία. Η ομάδα αυτή στάθηκε στο Ζάλογγο για να αναπαυθεί στις 16 Δεκεμβρίου 1803.[3]

Στις 18 Δεκεμβρίου 1803 μια ομάδα υπό τον Κίτσο Μπότσαρη, πατέρα του Μάρκου Μπότσαρη, κατόρθωσε να διασπάσει τον κλοιό και να διαφύγει με 147 άνδρες στην Πάργα. Όσοι απέμειναν στην μονή Ταξιάρχη Μιχαήλ αιχμαλωτίστηκαν, ενώ μια ομάδα γυναικών με τα παιδιά κατέφυγαν στην άκρη του απότομου γκρεμού με τα λεγόμενα βράχια του Ζαλόγγου. Για να μην πέσουν στα χέρια των Τουρκαλβανών, οι 57-63 γυναίκες (διαφέρουν οι πληροφορίες ως προς τον αριθμό μια μονογραφία της Μονής Ζαλόγγου γράφει 300 Σουλιώτισσες) με τα παιδιά τους έπεσαν στο γκρεμό και αυτοκτόνησαν.

Το Μνημείο Ζαλόγγου

είναι μνημειακό σύμπλεγμα που βρίσκεται στο Νομό Πρέβεζας, στο ΔΔ Καμαρίνας του Δήμου Πρέβεζας. Έχει σχεδιασθεί από τον γλύπτη Γιώργιο Ζογγολόπουλο. Η δε μεταλλική μακέτα του βρίσκεται στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου Αθηνών.

ο Γιώργος Ζογγολόπουλος

Αρχιτέκτονας, ζωγράφος, γλύπτης, αλλά και «εφευρέτης», ένας καλλιτέχνης που πίστεψε και επιδόθηκε στη δημόσια γλυπτική, ο Γιώργος Ζογγολόπουλος έχει κάνει αισθητή την παρουσία του έργου του. Με τις «Ομπρέλες» στο μετρό του Συντάγματος αλλά και στη νέα παραλία της Θεσσαλονίκης, με τις συνθέσεις του στο Ψυχικό, το Μαρούσι και αλλού.

Ο Δεκέμβριος του 1803 βρήκε τους Σουλιώτες εξαντλημένους από τις κακουχίες. Για αρκετό καιρό αντιστέκονταν σθεναρά στον Αλή Πασά που τους πολιορκούσε. Η κούραση και η πείνα είχαν καταβάλει τους ανυπότακτους ορεσίβιους Θεσπρωτούς και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν μαζί του

Συμφώνησαν να εγκαταλείψουν τα χωριά του Σουλίου και εκείνος να μην τους πειράξει. Τηρώντας τη συμφωνία, οι Σουλιώτες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες και άρχισαν να εγκαταλείπουν την πατρίδα τους. Ο Αλή Πασάς όμως, δεν κράτησε τον λόγο του και έστειλε περίπου 3.000 Τουρκαλβανούς να τους καταδιώξουν.

Η μια ομάδα, με αρχηγούς τον Κίτσο Μπότσαρη και τον Κουτσονίκα, κατευθύνθηκε προς την κορυφή του όρους Ζάλογγο, ενώ η άλλη κινήθηκε προς την Πάργα. Σώμα πολλών Τουρκαλβανών με αρχηγούς τους Μπεκίρ Τζογαδούρο, Άγο Μουχουρδάρη και Μέτζο Μπόνο τους έστησαν ενέδρα, αλλά συνάντησαν αναπάντεχη αντίσταση. Οι Σουλιώτες αμύνθηκαν με πάθος, αλλά η μάχη ήταν άνιση και δεν κατάφεραν να αντέξουν πολύ.

Ανάμεσά τους ήταν και περίπου 60 γυναίκες, πολλές από τις οποίες σε κατάσταση εγκυμοσύνης. Οι Σουλιώτισσες γνώριζαν καλά ότι μια από τις τακτικές του Αλή Πασά ήταν ο εξευτελισμός των γυναικών, τις οποίες άρπαζε και τις πουλούσε στα σκλαβοπάζαρα τις Τουρκίας.

Για να αποφύγουν τη σκλαβιά και τους αναπόφευκτους βιασμούς, αποφάσισαν να δώσουν τέλος στη ζωή τους, αλλά και στη ζωή των παιδιών τους. Υπολογίζεται ότι, στις 18 Δεκεμβρίου, μία μία, στέκονταν στην άκρη του γκρεμού. Έριχναν πρώτα τα παιδιά τους και στη συνέχεια έπεφταν και αυτές. Λέγεται ότι ήταν πιασμένες από το χέρι, δίνοντας την εντύπωση ότι χορεύουν. Τραγουδούσαν το τραγούδι «Έχε γειά, καημένε κόσμε». Η ιστορική έρευνα για το συγκεκριμένο τραγούδι δείχνει ότι γράφτηκε μετά το περιστατικό….

Η αμφισβήτηση

Ο θάνατος των γυναικών στο Σούλι θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες πράξεις αυτοθυσίας της προεπαναστατικής περιόδου. Η ιστορικός Μαρία Ρεπούση αμφισβήτησε με τον τρόπο της το ιστορικό γεγονός, χαρακτηρίζοντάς το «εθνικό μύθο». Σε ραδιοφωνική συνέντευξή της είπε: «Μέσα στην ιστορία και τη διαδρομή, κάθε λαός που χειρίζεται την ιστορία του και για συγκεκριμένους λόγους, δημιουργεί διάφορους εθνικούς μύθους, οι οποίοι χρειάζονται για εθνικοπατριωτικούς λόγους».

Η δήλωσή της προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων κι εκείνη δεν θέλησε να γίνει πιο σαφής. Πάντως, αρκετές είναι οι αναφορές στο γεγονός από ιστορικούς, αλλά και περιηγητές της εποχής στην περιοχή που κατέγραψαν τις πληροφορίες. Στις αναφορές αυτές, υπάρχουν λεπτομέρειες που διαφέρουν, όπως ο αριθμός των γυναικών και το κατά πόσο υπήρξε χορός πριν από την πτώση. Όμως, το ιστορικό γεγονός της αυτοκτονίας για να μην πέσουν σκλάβες μαζί με τα παιδιά τους στα χέρια των Τούρκων, επιβεβαιώνεται από όλους.

Οι ιστορικές αναφορές

Η μοναδική συγκεκριμένη μαρτυρία για τον Χορό του Ζαλόγγου προέρχεται από τον αξιωματικό του Αλή πασά, Σουλεϊμάν αγά, αυτόπτη μάρτυρα του περιστατικού. Το αφηγήθηκε στον εξισλαμισμένο γάλλο μισθοφόρο Ιμπραήμ Μανσούρ Εφέντι, ο οποίος τη συμπεριέλαβε σε βιβλίο του που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1828 με τις αναμνήσεις του από την αυλή του Αλή Πασά….

Σύμφωνα με τη μαρτυρία αυτή, οι γυναίκες «πιάστηκαν από τα χέρια κι άρχισαν ένα χορό, που τα βήματά του τα κινούσε ένας ασυνήθιστος ηρωισμός και οι αγωνία του θανάτου τόνιζε τον ρυθμό του… Στο τέλος των επωδών, οι γυναίκες βγάζουν μία διαπεραστική και μακρόσυρτη κραυγή, που ο αντίλαλός της σβήνει στο βάθος ενός τρομακτικού γκρεμού, όπου ρίχνονται μαζί με όλα τα παιδιά τους».

Ο Πρώσος διπλωμάτης και περιηγητής Γιάκοπ Μπαρτόλντι (1779 – 1825) είναι ο πρώτος που κατέγραψε το γεγονός μεταξύ 1803 και 1804, ενώ βρισκόταν στα Ιωάννινα, χωρίς να αναφέρεται στον χορό. Ο αγωνιστής του ‘21 και συγγραφέας απομνημονευμάτων Χριστόφορος Περραιβός (1773 – 1863) είναι ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που αναφέρεται στον Χορό του Ζαλόγγου στη δεύτερη έκδοση της «Ιστορίας του Σουλίου και της Πάργας» (1815). Στην έκδοση, όμως, του 1857 δεν κάνει αναφορά σε χορό. Το 1888 ο Συριανός λόγιος και ιστορικός Περικλής Ζερλέντης (1852-1925) διατύπωσε επιφυλάξεις και αμφιβολίες για τον Χορό του Ζαλόγγου, ύστερα από επιτόπια έρευνα, χωρίς να αμφισβητεί το γεγονός της αυτοθυσίας των Σουλιωτισσών.

Χρόνια αργότερα, ο φιλόλογος Αλέξης Πολίτης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, υποστήριξε σε άρθρο του στο περιοδικό «Ο Πολίτης» (2005), ότι το τραγούδι που συνόδευε το χορό, το πασίγνωστο «Έχε γειά, καημένε κόσμε», αναφέρεται για πρώτη φορά μόλις το 1908. Το τραγούδι του Ιωάννη Θ. Σακελλαρίδη το οποίο περιγράφει το ιστορικό γεγονός, διαδόθηκε τα νεώτερα χρόνια και εντάχτηκε στη δημοτική παράδοση. Ενώ ζούσε ακόμα ο Σακελλαρίδης θεωρήθηκε από πολλούς δημοτικό, και γι΄αυτό όσες φορές τραγουδήθηκε αντιμετωπίστηκε ως τέτοιο….

Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1792 και ήταν γιος του Ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας και γόνου εύπορης και ισχυρής Φαναριώτικης οικογένειας Κωνσταντίνου Υψηλάντη και της Ελισάβετ Βακαρέσκου.

Η καταγωγή της οικογένειας είναι από τα Ύψηλα της Τραπεζούντας, η δε ύπαρξή της χρονολογείται από την εποχή που κατέφυγαν οι Κομνηνοί στην Τραπεζούντα.[εκκρεμεί παραπομπή] Το 1655 ο Αντίοχος Υψηλάντης εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη. Το 1810 κατατάχτηκε με το βαθμό του ανθυπίλαρχου (ανθυπολοχαγός του Ιππικού) στο σώμα των εφίππων σωματοφυλάκων του Τσάρου Αλέξανδρου Α΄ της Ρωσίας. Διακρίθηκε στους πολέμους κατά του Ναπολέοντα, όπου στη μάχη της Δρέσδης, (27 Αυγούστου 1813 ν.ημ.), έχασε το δεξί του χέρι (21 ετών) [εκκρεμεί παραπομπή]. Το 1814-1815 συμμετείχε και αυτός ως μέλος της αυτοκρατορικής ακολουθίας στο Συνέδριο της Βιέννης με το βαθμό του υποστράτηγου.

Πρώτα μέτρα

Με την ανάληψη της αρχηγίας της Φιλικής Εταιρείας αποβλέποντας στη χρησιμότητα του υφιστάμενου θεσμού των εφορειών της Εταιρείας, όχι μόνο τον διατήρησε αλλά και τον ενίσχυσε με δικές του οδηγίες που απέβλεπαν περισσότερο στην επιλογή και επιτήρηση των μελών, στη βοήθεια των αδυνάτων και στον τρόπο εισδοχής των προσήλυτων.

Ταυτόχρονα έστειλε εγκυκλίους στις εφορείες και έντυπα γραμμάτια για τις εκούσιες συνεισφορές των ομογενών. Τα γραμμάτια εκείνα επείχαν θέση σύγχρονων εθνικών ομολόγων που ήταν υπογεγραμμένα από τον ίδιο τον Υψηλάντη ή από τους αντιπροσώπους του.

Παράλληλα, απαγόρευσε τη χρήση των δημοσίων χρημάτων χωρίς τη διαταγή του, ενώ άνοιξε αλληλογραφία με τα επιφανέστερα (πνευματικά) μέλη, καθώς και με τα πλέον δραστήρια στα οποία ανακοίνωνε την εκλογή του ως Γενικού Επιτρόπου, θυμίζοντάς τους τα καθήκοντά τους και καθοδηγώντας τα για τη δημιουργία νέων εφορειών και συγκέντρωση εισφορών.

Επαινούσε δε τους επιτρόπους εκείνους που επιδείκνυαν ιδιαίτερη δραστηριότητα, όπως εκείνους της "Φιλόγενης Κάσσας" της Μόσχας, ιδρύοντας ένα κεντρικό ταμείο της Φιλικής στη Κωνσταντινούπολη. Και οι δύο αυτοί οργανισμοί προορίζονταν να καλύψουν τις ανάγκες της Εταιρείας για τη χρηματοδότηση του μελλοντικού αγώνα των Ελλήνων.

Περί τα τέλη του 1820, ο αδελφός του Αλέξανδρου Υψηλάντη, ο Νικόλαος Υψηλάντης συντάσσει και υποβάλει προς έγκριση στρατιωτικό οργανισμό για τον υπό οργάνωση εθελοντικό στρατό. Σύμφωνα μ΄ αυτόν, ο στρατός της ελληνικής επανάστασης θα αποτελούνταν κυρίως από χιλιαρχίες και τα στελέχη του θα είχαν τους εξής βαθμούς: πεντηκόνταρχου, εκατόνταρχου, ταγματάρχη, χιλίαρχου και πολέμαρχου.

Η ελληνική σημαία θα έφερε τρία χρώματα: άσπρο μαύρο και κόκκινο. Η σημαία της ξηράς θα έφερε στη μία πλευρά το μυθικό φοίνικα μέσα σε φλόγες και τον "ακτινοβόλο παντόπτη οφθαλμό" με την επιγραφή «εκ της τέφρας αναγεννώμαι», στη δε άλλη, τον αρχαίο ελληνικό σταυρό (ισόκερο), μέσα σε δάφνινo στεφάνι και κάτω την επιγραφή «Εν τούτω τω σημείω νίκα».

Σημειώνεται ότι τελικά από τα παραπάνω μέτρα του Υψηλάντη και τα σχέδια των Φιλικών τα μόνα που αποδείχθηκαν, βάσει των ιστορικών στοιχείων, να είχαν ουσιαστική σημασία στην ελληνική παλιγγενεσία, ήταν ο θεσμός των εφορειών,, που επέδρασε ως προαιώνιος κοινοτικός οργανισμός των Ελλήνων και η οργάνωση των λεγομένων «αποστόλων». Αντίθετα, η υλική οργάνωση του όλου κινήματος, δηλαδή ο εφοδιασμός των Ελλήνων με τα αναγκαία πολεμοφόδια, τρόφιμα κ.λπ. χαρακτηρίστηκε από πολύ πρόχειρος μέχρι ανύπαρκτος. Όλοι σχεδόν οι ιστορικοί και ιστοριογράφοι της εποχής εκείνης απορούν πώς πέτυχε η επανάσταση, όταν η συγκέντρωση του υλικού οφειλόταν κυρίως σε ατομικές πρωτοβουλίες, σπασμωδικές και ασυντόνιστες.

Γενικά η συμβολή της Φιλικής σ΄ αυτόν τον τομέα υπήρξε ασήμαντη. Ακόμα και οι Αγωνιστές του 21, όταν ελεύθεροι πια, ύστερα από τον εννιάχρονο σχεδόν, αιματηρό εκείνο αγώνα αναλογίζονταν την επικίνδυνη περιπέτεια, συχνά δοκίμαζαν τα αισθήματα ιλίγγου και τρόμου που αισθάνεται μετά τη σωτηρία του όποιος κινδύνευσε σοβαρά. Χαρακτηριστικά ο "Γέρος του Μοριά" επαναλάμβανε θυμοσοφικά: «Ο κόσμος μας έλεγε τρελλούς, εμείς αν δεν είμεθα τρελλοί, δεν εκάναμεν την επανάστασιν, διατί ηθέλαμεν συλλογισθή πρώτον δια πολεμοφόδια, καβαλλαρία μας, πυροβολικό μας, πυριτοθήκες μας, τα μαγαζιά μας, ηθέλαμεν λογαριάσει τη δύναμιν την εδικήν μας, τη τουρκική δύναμη. Τώρα όπου ενικήσαμεν, όπου ετελειώσαμεν με το καλό τον πόλεμό μας, μακαριζόμεθα, επαινώμεθα, αν δεν ευτυχούσαμεν, ηθέλαμεν τρώγει κατάρες και αναθέματα».

Έναρξη επιχειρήσεων

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διερχόμενος τον Προύθο, πίνακας του Εσς στη Στοά του Μονάχου

Κατά την οργάνωση του σχεδίου η Επανάσταση θα ξεκινούσε από την Πελοπόννησο. Στην απόφαση αυτή συνέβαλαν όχι τόσο οι αβάσιμες υποσχέσεις κάποιων θερμόαιμων και υπεραισιόδοξων φιλικών, όσο η πεποίθηση του ίδιου του Υψηλάντη ότι οι τότε περιστάσεις ήταν οι πλέον ευνοϊκές. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετώπιζε τότε μια σειρά αντιδραστικών κινήσεων διαφόρων Πασάδων, ιδίως των περιοχών Τούνεσι και Μπαρμπαριάς. Σημαντικότερος όμως αντιπερισπασμός για τους Έλληνες τότε ήταν η ανταρσία του Αλή Πασά, που έκανε κι αυτούς ακόμα τους Σουλιώτες να επιστρέψουν και να συμμαχήσουν με τον πρώην διώκτη τους, κατά της Αυτοκρατορίας. Έπειτα υπήρχε η βεβαιότητα ότι στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες θα ξέσπαγαν ταραχές πολύ σύντομα χάρη των ήδη γενομένων μυστικών ενεργειών του Ξάνθου και άλλων φιλικών από τους μυημένους οπλαρχηγούς των περιοχών αυτών, όπως του Γιωργάκη Νικολάου, από τον Όλυμπο, του Σάββα Καμινάρη, από την Πάτμο, του Γιάννη Φαρμάκη από το Μπλάτσι κ.ά.

Προτομή του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη Νέα Τραπεζούντα Πιερίας

Έτσι πιεσμένος από τις καταστάσεις ο Υψηλάντης εκδίδει προκήρυξη ανεξαρτησίας, περνάει τον ποταμό Προύθο στις 22 Φεβρουαρίου 1821 και υψώνει τελικά τη σημαία της Επανάστασης στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και συγκεκριμένα στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας, δύο μέρες αργότερα, στις 24 Φεβρουαρίου εκδίδοντας επαναστατική προκήρυξη με τον τίτλο Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος. Η επιλογή της Μολδαβίας και της Βλαχίας θα πρέπει μάλλον να αναζητηθεί στο γεγονός ότι στις περιοχές αυτές απαγορευόταν η παραμονή του Τουρκικού στρατού, ενώ από το 1709 οι τοπικοί άρχοντες ήταν Έλληνες Φαναριώτες.

Στις 26 Φεβρουαρίου 1821 στο ναό των Τριών Ιεραρχών τελείται δοξολογία, κατά την οποία ο Μητροπολίτης Βενιαμίν ευλογεί πρόχειρη σημαία με έμβλημα το Σταυρό και, κατά το βυζαντινό τυπικό, παραδίδει το ξίφος στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Κατόπιν διενεργείται έρανος για τη συλλογή ενός εκατομμυρίου γροσίων και παράλληλα εθελοντές από ολόκληρη την Ευρώπη καταφθάνουν στη Μολδαβία για να καταταχθούν στο στρατιωτικό σώμα που δημιούργησε, οργανώνοντας μάλιστα το πρώτο τμήμα του Πυροβολικού με δύο πυροβόλα υπό τις διαταγές του Γάλλου συνταγματάρχη Ολιβιέ Βουτιέ (Olivier Voutier).

Συγκροτείται ο Ιερός Λόχος αποτελούμενος από 500 σπουδαστές. Στις 4 Μαρτίου οι Έλληνες ναυτικοί κυριεύουν και εξοπλίζουν 15 πλοία, ενώ στις 17 Μαρτίου ο Υψηλάντης υψώνει τη σημαία στο Βουκουρέστι, αντιμετωπίζοντας το στρατό τριών πασάδων στο Γαλάτσι, το Δραγατσάνι, τη Σλατίνα, το Σκουλένι και το Σέκο (Γεωργάκης Ολύμπιος και Ιωάννης Φαρμάκης).

Ο στρατός του Υψηλάντη καταστράφηκε στη μάχη του Δραγατσανίου στις 7 Ιουνίου 1821 και υποχώρησε προς τα αυστριακά σύνορα. Οι λόγοι της αποτυχίας του θα πρέπει να αναζητηθούν κυρίως στην έλλειψη αξιόμαχων δυνάμεων, στην άρνηση του ηγέτη των Βλάχων Θεόδωρου Βλαδιμιρέσκου να τον συνδράμει οικονομικά και στρατιωτικά και στον αφορισμό του Υψηλάντη από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε', κατόπιν πιέσεων της Υψηλής Πύλης για σφαγές των Χριστιανών σε αντίποινα.

Ο Υψηλάντης παραδόθηκε στους Αυστριακούς, φυλακίστηκε και απελευθερώθηκε στις 24 Νοεμβρίου 1827. Η κλονισμένη υγεία του δεν του επέτρεψε έκτοτε να βοηθήσει το επαναστατημένο έθνος. Δύο μήνες μετά την αποφυλάκισή του στις 31 Ιανουαρίου 1828 πέθανε στη Βιέννη.

Μετά την απελευθέρωσή του, αποσύρθηκε στη Βιέννη, όπου και πέθανε σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και μιζέριας στις 19 / 31 Ιανουαρίου, 1828

Η πρώτη μάχη που επίλεξε να δώσει ο Υψηλάντης και ο Ιερός Λόχος που πολέμησε ηρωικά γράφοντας μια ένδοξη σελίδα στην ιστορία του Γένους.

Έχει επικρατήσει στη συνείδηση των περισσοτέρων ανθρώπων πως η επανάσταση του 1821 ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου 1821. Η Ελληνική επανάσταση ξεκίνησε στις 22 Φεβρουαρίου 1821 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και τελείωσε με τη μάχη της Πέτρας στις 12 Σεπτεμβρίου 1829 και όχι με τη ναυμαχία του Ναβαρίνου. 

Στις 22 Φεβρουαρίου 1821, ο αρχηγός της Φιλικής Εταιρείας, Αλέξανδρος Υψηλάντης, εισέρχεται στο Ιάσιο, καθώς περνά τον ποταμό Προύθο και υψώνει τη σημαία της Ελληνικής Επανάστασης. Μετά από δυο μέρες εξέδωσε προκήρυξη με τίτλο «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος». Ο λόγος που επιλέχθηκαν οι Παραδουνάβιες Ηγεμονίες είχε να κάνει, ότι απαγορευόταν η παραμονή Τουρκικού στρατού.

Ο Υψηλάντης με την προκήρυξη του, άφηνε να εννοηθεί, πως πίσω από την κίνηση αυτή βρισκόταν μια μεγάλη δύναμη και καλούσε τους Έλληνες να πάρουν τα όπλα υπέρ των Δικαιωμάτων και της Ελευθερίας τους. Βέβαια δεν χρειάζεται κανείς να είχε μεγάλη φαντασία για να καταλάβει, πως ο Αλέξανδρος Υψηλάντης, εννοούσε τη Ρωσία. Ο Τσάρος Αλέξανδρος αποκήρυξε την επανάσταση, υπό την πίεση του Αυστριακού ανθέλληνα καγκελάριου Μέττερνιχ. Επίσης την επανάσταση αποκήρυξε και ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ υπό την ασφυκτική πίεση των Οθωμανών.

Αυτοί που τον ακολούθησαν ήταν οι Ιωάννης Φαρμάκης, Γεωργάκης Ολύμπιος, Σάββας Καμινάρη και ο Ρουμάνος Θεόδωρος Βλαδιμηρέσκου. Οι δύο τελευταίοι δυστυχώς  σύντομα θα τον πρόδιδαν  ενώ οι δύο πρώτοι, ο Ι. Φαρμάκης  και ο Γ. Ολύμπιος , έμειναν μέχρι τέλους πιστοί, θυσιάζοντας  τη ζωή τους. Μαζί και ο Γεώργιος Λασσάνης , χιλίαρχος του Ιερού Λόχου, υπασπιστής του Αλέξανδρου Υψηλάντη και πιστός σύντροφός του στις μάχες, στη φυλακή και μέχρι την ημέρα του θανάτου του το 1828.

«Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στρατολόγησεν εθελοντάς καί υπέρ τάς δύο χιλιάδας ευρισκομένους εν Ιασίω Έλληνας, εκ τών οποίων εσχημάτισεν εν μέρος, ονομάσαν αυτό Ιερόν Λόχον καί ενέδυσε μέ στολήν μελανήν, θέσας καί εις τό άκρον τού επί τής κεφαλής καλύμματος, τρίχωον σφαιροειδές σύμβολον ελευθερίας (κονκάρδαν) από χρώμα κόκκινον, κυανούν καί λευκόν, κατά δέ τό μέτωπον τού καλύμματος δύο οστά μέ κρανίον από άργυρον σημαίνοντα ελευθερίαν ή θάνατον…» (Ηλία Φωτεινού, Οι Άθλοι της εν Βλαχία Ελληνικής Επαναστάσεως, Λειψία 1846).

Ο Υψηλάντης  επέλεξε να δώσει την πρώτη μάχη, στην κωμόπολη του Δραγατσανίου, στις 7 Ιουνίου 1821, όπου ήταν εγκατεστημένη ισχυρή τουρκική φρουρά. Μετά από μία δύσκολη πορεία κάτω από πολύ κακές καιρικές συνθήκες, ο Ιερός Λόχος φτάνει απέναντι από το Δραγατσάνι όπου στρατοπεδεύει.

Οι άντρες του Ιερού Λόχου, με επικεφαλής τον Νικόλαο Υψηλάντη, πολέμησαν ηρωικά και έγραψαν πραγματικά μια ένδοξη σελίδα στην ιστορία του Γένους. Όμως μέσα από λάθη, αλλά και κάποιες προδοτικές ενέργειες εκείνης της επιχειρήσεως, υπέστησαν σημαντικές απώλειες. Είκοσι πέντε αξιωματικοί και 180 Ιερολοχίτες σκοτώθηκαν, ενώ 37 αιχμαλωτίστηκαν και στάλθηκαν στο Βουκουρέστι και από εκεί στην Κωνσταντινούπολη, όπου αποκεφαλίστηκαν.

Οι άνθρωποι αυτοί, άφησαν τα ίχνη τους στην ιστορία. Εμείς οι νεότερες γενιές, οφείλουμε να διατηρήσουμε την ιστορική τους μνήμη, όπου μέσα από εκεί θα αντλούμε δύναμη και θάρρος. Ας κλείσουμε με μερικούς στίχους από το ποίημα  του Ανδρέα Κάλβου «Εις τον Ιερόν Λόχον»:

Ας μη βρέξει ποτέ

το σύννεφον, και ο άνεμος

σκληρός ας μή σκορπίση

το χώμα το μακάριον

που σας σκεπάζει.

Ας το δροσίση πάντοτε

με τ' αργυρά της δάκρυα

η ροδόπεπλος κόρη'

και αυτού ας ξεφυτρώνουν

αιώνια τ' άνθη.

Ω γνήσια της Ελλάδος

τέκνα' ψυχαί που επέσατε

εις τον αγώνα ανδρείως,

τάγμα εκλεκτών Ηρώων,

καύχημα νέον'

σας άρπαξεν η τύχη

την νικητήριον δάφνην,

και από μυρτιά σας έπλεξε

και πένθιμον κυπάρισσον

στέφανον άλλον.

«Πηγή: https://www.athensvoice.gr/greece/624087_22-fevroyarioy-1821-o-ypsilantis-xekinaei-i-epanastasi»

Τόπος: Δραγατσάνι της Βλαχίας

Αντίμαχοι:

1) Φιλική Εταιρία (5.000 πεζοί, 2.500 ιππείς και 4 κανόνια).

2) Οθωμανικής Αυτοκρατορία.

Ημνία: 6-7-Ιουν 1821

Αποτέλεσμα: 0-1

-------

Ιερός Λόχος

Αλέξανδρος Υψιλάντης

Γιωργάκης Ολύμπιος

Βλαντιμηρέσκου

Του Δημήτριου Θεοδωρή,

Οδησσός της Νότιας Ρωσίας, 1814. Τρεις Έλληνες έμποροι, Νικόλαος Σκουφάς, Αθανάσιος Τσακάλωφ και Εμμανουήλ Ξάνθος ιδρύουν τη Φιλική Εταιρεία. Κύριος στόχος της υπήρξε ο σχεδιασμός της Ελληνικής Επανάστασης. Οι ιδρυτές της άφηναν σκοπίμως να εννοηθεί ότι πίσω από την Φιλική Εταιρεία βρισκόταν η Ρωσία. Για να ενισχύσουν τη θέση τους αυτή επιλέγουν να προσφέρουν τη θέση του αρχηγού στον υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Εκείνος αρνείται. Οι Φιλικοί στράφηκαν έπειτα στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, στρατηγό του ρωσικού στρατού και υπασπιστή του Τσάρου Αλεξάνδρου Α’ της Ρωσίας. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης αποδέχεται την πρότασή τους και ανακηρύχθηκε Γενικός Επίτροπος της Αρχής.

Η Φιλική Εταιρεία αποφασίζει να δράσει άμεσα και να εκμεταλλευτεί τα προβλήματα στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (αναταραχές στη Μ.Ασία, τριβές στην Περσία ,εξέγερση του Αλή Πασά στην Αλβανία). Ταυτόχρονα, στην Ευρώπη οι εξεγέρσεις σε Ισπανία και Ιταλία κρατούσαν απασχολημένες τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Τόπος έναρξης της επαναστάσεως (θα είχε περισσότερο τη μορφή αντιπερισπασμού) ορίστηκαν οι Παραδουνάβιες ηγεμονίες.

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στις 22 Φεβρουαρίου του 1821 διέβη τον ποταμό Προύθο (σύνορα Ρωσικής και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) και βρίσκεται στην Μολδαβία. Στις περιοχές της Βλαχίας και της Μολδοβλαχίας η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν διέθετε στρατό και δεν μπορούσε να εισέλθει τουρκικός στρατός χωρίς τη συγκατάθεση της Ρωσίας, με βάση το καθεστώς που ίσχυε σε αυτές τις ηγεμονίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σχέδιο του Υψηλάντη ήταν να κηρύξει την επανάσταση στη Μολδοβλαχία (24 Φεβρουαρίου 1821 Ιάσιο της Μολδοβλαχίας), να πάρει τους κατοίκους της με το μέρος του και έπειτα να κατευθυνθεί στη Βουλγαρία για να προκαλέσει και εκεί εξέγερση. Οι Φιλικοί πίστευαν ότι θα είχαν και την υποστήριξη των Σέρβων χωρίς όμως να έχουν διαβεβαιώσεις. Στην Κωνσταντινούπολη οι Έλληνες θα κινητοποιούνταν και αυτοί καίγοντας τον οθωμανικό στόλο και καταλαμβάνοντας στρατηγικά σημεία. Ο Υψηλάντης θα κατευθυνόταν στη Θράκη και έπειτα στη νότια Ελλάδα ή σε όποια άλλη περιοχή με βάση τον τρόπο με τον οποίο εξελισσόταν η Επανάσταση. Οι Φιλικοί ήθελαν μια γενικότερη εξέγερση των Χριστιανών στη χερσόνησο του Αίμου. Όμως, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ αφορίζει όσους συμμετέχουν στο κίνημα. Ο Βλαντιμηρέσκου (τοπικός ηγέτης των ηγεμονιών) θεωρήθηκε προδότης και εκτελέσθηκε από τους Φιλικούς και ο Τσάρος Αλέξανδρος Α΄, για να αποποιηθεί την ανάμειξή του στο κίνημα, επιτρέπει στα οθωμανικά στρατεύματα να εισέλθουν στη Μολδοβλαχία. Όλα αυτά δυσκολεύουν σημαντικά το έργο του Υψηλάντη. Οι δυνάμεις του Υψηλάντη ήρθαν κάποιες φορές αντιμέτωπες με τα τουρκικά στρατεύματα(με τη μορφή μικροσυμπλοκών). Η καθοριστική μάχη η οποία έκρινε σε μεγάλο βαθμό την έκβαση της επανάσταση στις παραδουνάβιες ηγεμονίες ήταν η μάχη στο Δραγατσάνι.

Από τις τουρκικές δυνάμεις, 2600 άνδρες βρίσκονταν οχυρωμένοι στις μονές Σερμπανέστι, Στραζέστι, Σταντσέστι και Μαμούλ (θέλοντας να κλείσουν την είσοδο της κοιλάδας των Καρπαθίων) . Άλλοι 800 άνδρες με επικεφαλής τον Καρά Φεϊζ βρίσκονταν οχυρωμένοι στο χωριό Δραγατσάνι. Οι δυνάμεις των επαναστατών (5000 πεζοί,2500 ιππείς και 4 κανόνια) είχαν συγκεντρωθεί στο Ρίμνικο. Το Δραγατσάνι απείχε περίπου 8 ώρες από το Ρίμνικο κοντά σε πεδινή περιοχή. Ο Υψηλάντης πήρε την απόφαση να δώσει εκεί τη μάχη.

Οι διαταγές του Υψηλάντη προς τον Νικόλαο Υψηλάντη, ο οποίος ήταν διοικητής του Ιερού Λόχου, τον Ολύμπιο και τον Βασίλειο Καραβιά ήταν ξεκάθαρες: κατάληψη στρατηγικών θέσεων γύρω από το Δραγατσάνι και καμιά επιθετική ενέργεια πριν φτάσει ο ίδιος. Ο Υψηλάντης σχεδίαζε να κυριαρχήσει έναντι των Τούρκων εξασφαλίζοντας πρώτα την αριθμητική υπεροχή. Στις 3 Ιουνίου ξεκίνησαν τα πρώτα τμήματα. Μετά από 2 μέρες ακολούθησε και ο ίδιος με τις υπόλοιπες μονάδες (2000 άνδρες). Εξαιτίας των άσχημων καιρικών συνθηκών τα πρώτα τμήματα έφτασαν στο Δραγατσάνι στις 6 Ιουνίου.

Οι πρώτες ελληνικές μονάδες καταλαμβάνουν θέσεις βόρεια και βορειανατολικά του Δραγατσανίου. Οι τουρκικές δυνάμεις στο Δραγατσάνι κατασκευάζουν προμαχώνες, οχυρώνουν τις μεγάλες κατοικίες και καίνε τις μικρές, για να μην τις χρησιμοποιήσουν τα αντίπαλα στρατεύματα. Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης και οι δυνάμεις του έχουν εγκατασταθεί σε ένα χωριό το οποίο απέιχε περίπου 3 ώρες από την εμπροσθοφυλακή.

Με βάση το σχέδιο του Υψηλάντη η μάχη θα δινόταν στις 8 Ιουνίου. Οι διαταγές του ήταν ξεκάθαρες και κατηγορηματικές: καμία επιθετική κίνηση πριν φτάσει ο ίδιος. Όμως στις 7 Ιουνίου, ο Καραβιάς (διοικητής 800 ιππέων) βλέποντας τους Τούρκους να καίνε τα μικρότερα σπίτια του χωριού και πιστεύοντας πως θα καταφέρει μια μεγάλη νίκη με μικρό κόστος αποφάσισε να κινηθεί εναντίον των Τούρκων. Παρά τις προσπάθειες του Νικολάου Υψηλάντη να τον συνετίσει ο ήδη μεθυσμένος Καραβιάς αποφάσισε να κινηθεί εναντίον των τουρκικών δυνάμεων που βρίσκονταν στη Μονή Σερμπανεστίου. Οι Τούρκοι ζητούν ενισχύσεις από τις γειτονικές μονές (Στραζέστι, Σταντσέστι, Μάμουλ.) Ο Νικόλαος Σκουφάς αποφασίζει να κινητοποιήσει και αυτός τις δυνάμεις του για να μην βρεθεί ο Καραβιάς με τους Τούρκους του Δραγατσανίου στα νώτα του. Διατάζει λοιπόν επίθεση στο Δραγατσάνι. Τον ακολουθούν 100 Κοζάκοι ιππείς και ομάδες ατάκτων.

Οι Τούρκοι της μονής Σερμπανεστίου δέχονται ενισχύσεις και 1500 Τούρκοι επιτίθενται με σφοδρότητα στις δυνάμεις του Καραβιά. Οι δυνάμεις του Καραβιά συντρίβονται και τρέπονται σε φυγή. Ο Νικόλαος Υψηλάντης αποφασίζει να διαιρέσει τις δυνάμεις του για να βοηθήσει τον Καραβιά. Οι Κοζάκοι, οι υπόλοιποι άτακτοι και 2 κανόνια στρέφονται εναντίον των Τούρκων του Δραγατσανίου και αυτός με τον Ιερό Λόχο και 2 κανόνια σπεύδει να βοηθήσει τον Καραβιά. Οι δυνάμεις που κινούνταν εναντίον του Δραγατσανίου ηττώνται από τον Καρά Φεϊζ στο Δραγατσάνι και ο Νικόλαος Υψηλάντης μαζί με τον Ιερό Λόχο βρίσκεται σε ανοικτό πεδίο ανάμεσα από τις δυνάμεις του Καρά Φεϊζ και των τουρκικών δυνάμεων που έτρεψαν σε φυγή το ιππικό του Καραβιά. Ο Ιερός Λόχος αμύνεται ηρωϊκά απένταντι στις επιθέσεις των Τούρκων. Τελικά, το τουρκικό ιππικό κατορθώνει και σπάει την ελληνική παράταξη. Στην προσπάθεια αυτή είχαν πέσει 180 στρατιώτες και 25 υπαξιωματικοί μεταξύ αυτών και ο Ελβετός φιλέλλην, Ερρίκος Μπορντιέ. Ο Γεωργάκης Ολύμπιος φτάνει και κατορθώνει να διασώσει 136 ιερολοχίτες, ενώ 37 είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι και στάλθηκαν αρχικά στο Βουκουρέστι και από εκεί στην Κωνσταντινούπολη, όπου αποκεφαλίστηκαν. Μεταξύ των διασωθέντων ήταν ο Νικόλαος Υψηλάντης, καθώς και ο υπασπιστής του Ιερού Λόχου Αθανάσιος Τσακάλωφ, ένας εκ των τριών ιδρυτών της Φιλικής Εταιρείας. Ο Γεωργάκης Ολύμπιος κατάφερε να περισυλλέξει και τη σημαία του Λόχου στο σημείο που έπεσε νεκρός ο σημαιοφόρος. Από τις δυνάμεις του Καραβιά έπεσαν και σκοτώθηκαν περίπου 140 άνδρες.

Ο πανικός των δυνάμεων που τράπηκαν σε φυγή επηρέασε τους άνδρες της δύναμης με την οποία, ο Υψηλάντης προσέγγιζε το Δραγατσάνι. Οι περισσότεροι από αυτούς, εξαιτίας της πολεμικής απειρίας και απειθαρχίας πριν ακόμα έρθουν αντιμέτωποι με τον εχθρό, λιποτάκτησαν κατευθυνόμενοι προς το Ρίμνικο και τα αυστριακά σύνορα και το στράτευμά του αποσυντέθηκε. Ο ίδιος κατέφυγε στο Ρίμνικο στις 8 Ιουνίου. Συνελήφθη και φυλακίστηκε στην Αυστρία. Ο Γεωργάκης Ολύμπιος μαζί με τον Ιωάννη Φαρμάκη, ύστερα από μερικούς μήνες, εγκλωβίστηκε μαζί με τους συμπολεμιστές του στη μονή Σέκκου. Αποφάσισε να ανατιναχθεί μαζί με τους άνδρες του, ενώ ο Φαρμάκης πιάστηκε αιχμάλωτος και αποκεφαλίστηκε μετά από αντίσταση 2 βδομάδων.

Μολονότι η επανάσταση στις παραδουνάβιες ηγεμονίες απέτυχε, αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα για την έναρξη της επανάστασης στην Ελλάδα αποσπώντας την προσοχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας από την προετοιμασία του ένοπλου αγώνα για την απελευθέρωση.

Βιβλιογραφία:

– Barbara Jelavich, Ιστορία των Βαλκανίων 18ος-19ος Αιώνας

– Λ.Σ. Σταυριανός, Τα Βαλκάνια Από το 1453 και μετά, Τόμος 1

– Στρατιωτική Ιστορία, τεύχος 170.

Ωδή τετάρτη

[IV]

α΄

Ας μη βρέξει ποτέ

το σύννεφον, και ο άνεμος

σκληρός ας μη σκορπίσει

το χώμα το μακάριον

που σας σκεπάζει.

β΄

Ας το δροσίσει πάντοτε

με τ’ αργυρά της δάκρυα

η ροδόπεπλος κόρη·

και αυτού ας ξεφυτρώνουν

αιώνια τ’ άνθη.

γ΄

Ω γνήσια της Ελλάδος

τέκνα· ψυχαί που επέσατε

εις τον αγώνα ανδρείως,

τάγμα εκλεκτών Ηρώων,

καύχημα νέον.

δ΄

Σας άρπαξεν η τύχη

την νικητήριον δάφνην,

και από μυρτιάν σάς έπλεξε

και πένθιμον κυπάρισσον

στέφανον άλλον.

ε΄

Αλλ’ αν τις απεθάνει

διά την πατρίδα, η μύρτος

είναι φύλλον ατίμητον,

και καλά τα κλαδιά

της κυπαρίσσου.

ς΄

Αφού εις του πρώτου ανθρώπου

τους οφθαλμούς, η πρόνοος

φύσις τον φόβον έχυσε,

και τας χρυσάς ελπίδας,

και την ημέραν·

ζ΄

Επί το μέγα πρόσωπον

της γης πολυβοτάνου,

ευθύς το ουράνιον βλέμμα

βαθυσκαφή εφανέρωσε

μνήματα μύρια.

η΄

Πολλά μεν σκοτεινά·

φέγγει επ’ ολίγα τ’ άστρον

το της αθανασίας·

την εκλογήν ελεύθερον

δίδει το θείον.

θ΄

Έλληνες, της πατρίδος

και των προγόνων άξιοι·

Έλληνες σεις, πώς ήθελεν

από σας προκριθείν

άδοξος τάφος;

ι΄

Ο Γέρων φθονερός,

και των έργων εχθρός,

και πάσης μνήμης, έρχεται·

περιτρέχει την θάλασσαν

και την γην όλην·

ια΄

Από την στάμναν χύνει

τα ρεύματα της λήθης,

και τα πάντα αφανίζει.

Χάνονται οι πόλεις, χάνονται

βασίλεια, κι έθνη·

ιβ΄

Αλλ’ ότε πλησιάσει

την γην οπού σας έχει,

θέλει αλλάξειν τον δρόμον του

ο Χρόνος, το θαυμάσιον

χώμα σεβάζων.

ιγ΄

Αυτού αφού την αρχαίαν

πορφυρίδα, και σκήπτρον,

δώσωμεν της Ελλάδος,

θέλει φέρειν τα τέκνα της

πάσα μητέρα.

ιδ΄

Και δακρυχέουσα θέλει

την ιεράν φιλήσειν

κόνιν, και ειπείν· Τον ένδοξον

λόχον, τέκνα, μιμήσατε,

λόχον Ηρώων.

Ο Θεόδωρος Βρυζάκης, ο καλλιτέχνης που ζωγράφισε αυτό το έργο, υπήρξε ορφανό του πολέμου της Ανεξαρτησίας (τον πατέρα του τον είχαν κρεμάσει οι Τούρκοι). Σπούδασε στο Μόναχο και έγινε ο κυριότερος ζωγράφος ιστορικών σκηνών.

Ο σημαντικός αυτός πίνακας απομνημονεύει ένα από τα πιο τραγικά και τα πιο ξακουστά επεισόδια του Αγώνα, την ηρωική έξοδο των κατοίκων της πόλης του Μεσολογγίου τη νύχτα της 10ης Απριλίου 1826. Η σύνθεση αναπτύσσεται κατακόρυφα, χωρίς βάθος, και χωρίζεται σε δύο επίπεδα: στην ουράνια και την επίγεια ζώνη. Στο ουράνιο τμήμα, στον άξονα, δηλαδή στο κέντρο της σύνθεσης, βλέπουμε ένθρονο τον Παντοκράτορα, μέσα σε μια χρυσή νεφέλη, να ευλογεί τους αγωνιστές, ενώ άγγελοι με κλάδους βαΐων και στέφανα δάφνης ετοιμάζονται να στέψουν τους ήρωες. Οι Έλληνες πίστευαν ότι στον δίκαιο αγώνα τους είχαν την ευλογία του Χριστού. Στο επίγειο τμήμα της σύνθεσης, πάνω σε μια ξύλινη γέφυρα, οι αγωνιστές ορμούν έξω από την πύλη του τείχους, κραδαίνοντας τα σπαθιά τους. Ένας από αυτούς υψώνει με το αριστερό του χέρι την ελληνική σημαία με το σταυρό στο κοντάρι. Μερικοί έχουν κιόλας πληγωθεί. Ακολουθούν τα γυναικόπαιδα. Μητέρες με παιδιά έχουν πέσει κάτω από τη γέφυρα, στο χαντάκι. Κάποιοι είναι ήδη νεκροί, άλλοι χαροπαλεύουν. Οι Τούρκοι πάνοπλοι περιμένουν τους ηρωικούς αγωνιστές. Μερικοί ανεβαίνουν στα τείχη, σκαρφαλώνοντας πάνω σε μια σκάλα. Επικρατούν ταραχή, ένταση και μεγάλη δραματικότητα. Είναι σαν να ακούμε την κλαγγή των όπλων και τις κραυγές των πληγωμένων. Ο ζωγράφος απεικόνισε τη σκηνή με ακρίβεια και επιμέλεια, προσέχοντας κάθε λεπτομέρεια. Πρόκειται για έναν πίνακα ρομαντικό στο πνεύμα, αλλά με εκτέλεση ακαδημαϊκή, καλλιγραφική, προσεκτική. Επικρατεί μια καφετιά και χρυσή τονικότητα, με κύρια χρώματα το μαύρο, το λευκό και το κόκκινο.

Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει·

Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.

Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·1

Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:

«Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ' έχω γω στο χέρι;

Οπού συ μου 'γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει».