Y GROMLECH
ADNODDAU I YSGOLION SIR BENFRO
ADNODDAU I YSGOLION SIR BENFRO
Waldo Williams
Bardd, heddychwr, athro, proffwyd a gwrthwynebydd cydwybodol oedd Waldo. Ganwyd ef yn Hwlffordd a bu’n dysgu mewn nifer o ysgolion cynradd y Sir. Roedd yn hoff iawn gan ei ddisgyblion a’r werin bobl, ond yn mynd i drafferthion gyda’r awdurdodau. Aeth i'r carchar am wrthod talu trethi fel protest bwriadol yn erbyn rhyfel. Bu’n byw yn Llandysilio ond roedd yn ffigwr adnabyddus ledled Sir Benfro. Cyhoeddodd gyfrol o gerddi ‘Dail Pren’ yn 1956. Ei hoff gerdd oedd ‘Preseli’. Crëwyd hi tra roedd Waldo yn athro yn Lloegr, mewn ymateb i fwriad y llywodraeth i ddefnyddio y Preselau fel man ymarfer milwrol. Roedd yn teithio o gwmpas Sir Benfro ar gefn beic. Roedd yn byw ‘bywyd gwyrdd’ cyn i bobl y byd ddechrau meddwl am anghenion y ddaear. Roedd yn credu yn gryf mewn cyfartaledd a brawdgarwch.
Roedd Waldo yn rhagweld effeithiau byr a hir dymor Yr Ail Ryfel Byd ar fywyd pobl ar bob cyfandir. Newidiodd bywydau merched, byd technoleg, a’n byd olwg yn fawr iawn. Doedd dim troi nôl - er gwell, er gwaeth. Crëwyd maes awyr RAF yn Nhŷddewi, canolfan storio arfau yn RNAD Trecŵn, moriwyd awyrennau Sunderland yn Noc Penfro a chynhaliwyd profion ffrwydrol yn Rosebush ac ymarferion D Day ar yr arfordir ger Amroth. Bu dynion o Sir Benfro yn brwydro fflamau yn Abertawe adeg Y Blits ac yn cloddio glo gyda’r ‘Bevin Boys’. Daeth aelodau Byddin y Merched o bellter i weithio ar ffermydd ac i dorri gelltydd yn ein sir. Collodd bron pob pentref fechgyn, fel yn y Rhyfel Mawr. Tyfodd y parch at safbwynt heddychwyr yn sgil hyn.
Mae trafod Waldo yn gyfle i ddysgu am bwysigrwydd diogelu heddwch. Gellir trafod gwaith Cymdeithas y Cymod a Llyfr Gwyn Caerfyrddin a’r Deml Heddwch o fewn Cymru, a’r Cenhedloedd Unedig yn fyd eang.
Roedd Waldo wedi symud tipyn yn ystod ei fywyd. Defnyddiwch fap o Gymru i ddangos ac i son am symudiadau Waldo ar hyd ei oes.
Mae'n siwr bod Waldo wedi ysbrydoli llawer o bobl ar hyd y blynyddoedd gan gynnwys Dr.Mererid Hopwood - y fenyw cyntaf i ennill cadair yr Eisteddfod Genedlaethol. Pa feirdd ifanc sy'n barddoni yng Nghymru ar hyn o bryd?
Ysgrifennodd Waldo y gerdd 'Tangnefeddwyr' wrth iddo weld dinas Abertawe yn llosgi ar y gorwel ar ol iddi gael ei bomio. Gallwch chi ddysgu'r gân 'Tangnefeddwyr'?
Pa ganeuon cyfoes sy'n son am heddwch neu ryfel?
Pam fod Waldo'n bwysig i ni yn Sir Benfro? Beth oedd e wedi dysgu i ni a sut oedd e wedi helpu'r sir?
Dysgwch a pherfformiwch gerdd gan Waldo.
Yn 1931 sefydlodd yr Awyrlu Brenhinol ganolfan yn Noc Penfro. Ymchwiliwch i'r tân mawr ar 19 Awst 1940 pan fomiwyd tanciau olew gan awyren Almaenig