01 ภูมิหลังประวัติความเป็นมา

เนื้อหา จะบอกเล่าความเป็นมาของการก่อร่างสร้างเมือง พร้อมหลักฐานทางประวัติศาสตร์ต่างๆ 

(ตัวอย่าง) จังหวัดลำปาง เป็นจังหวัดที่มีอายุเก่าแก่ไม่น้อยกว่า 1,300 ปี มีชื่อเรียกขานกันหลายชื่อ ซึ่งปรากฏหลักฐานตามตำนานต่าง ๆ รวม 11 ชื่อ ได้แก่ กุกกุฏนคร ลัมภกับปะนคร ศรีนครชัย นครเวียงคอกวัว เวียงดิน เขลางค์นคร นครลำปางคำเขลางค์ อาลัมภางค์ เมืองลคร และเมืองนครลำปาง จากการที่เรียกขานกันว่า “กุกกุฏนคร” แปลว่าเมืองไก่ ดังนั้น ตราประจำจังหวัดลำปาง คือ “ไก่ขาว”ลำปาง …. ชุมชนลำปางในตำนานพระธาตุลำปางหลวงเรียก “ลัมภกัปปะนคร” ศิลาจารึกหลักที่ 78 ใช้ “ลัมพะกะบุรี”

02 แหล่งเรียนรู้

ประวัติศาสตร์และโบราณคดี
แหล่งโบราณคดีโนนพริก, ปราสาทเมืองสิงห์,พิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูเวียง, ช่องเขาขาด, พระราชวังจันทน์, อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ, บ้านเสานัก, บ้านป่องนัก, ศูนย์ศิลป์สิรินธร, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ (อู่ทอง) 

ธรรมชาติวิทยาและสิ่งแวดล้อม
ภูกระดึง, สวนสันติภาพชินโตะ, อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว, อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่, เขาค้อ, สถานีเพาะเลี้ยงสัตว์ป่าพังงา

วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษา พิษณุโลก ลำปาง, หอดูดาวเกิดแก้ว, บึงฉวาก, พิพิธภัณฑ์ศูนย์ถ่านหินลิกไนท์ศึกษา ศูนย์พันธุ์พืชเพาะเลี้ยง (ทุ่งทานตะวัน), ศูนย์วิจัยการยาง, ศูนย์ปฏิบัติการวิจัยเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนแห่งชาติ

พิพิธภัณฑ์และศูนย์การเรียนรู้
พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี, หมู่บ้านญี่ปุ่น, ศูนย์ศิลปาชีพพิเศษบางไทร, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เจ้าสามพระยา, พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติบ้านเชียง

เชิงวัฒนธรรมและวิถีชีวิต
ศูนย์เรียนรู้วิถีชีวิตและจิตวิญญาณชาวนาไทย, วิถีชีวิตช้างที่ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย,  ชุมชนแกะสลักไม้บ้านหลุก, หมู่บ้านวัฒนธรรมไทดำ, พิพิธภัณฑ์ลูกหลานพันธุ์มังกร, ตลาดสามชุก, บ้านรักไทย

03 ปราชญ์ชาวบ้าน-ภูมิปัญญาท้องถิ่น 

ตามเกณฑ์ 9 ประเภท ของ สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา (2547) ด้านเกษตรกรรม, อุตสาหกรรมและหัตถกรรม, การแพทย์แผนไทย, การจัดการทรัพยากร, กองทุนและธุรกิจชุมชน, ศิลปกรรม, ภาษาและวรรณกรรม, ปรัชญาและประเพณี, และ โภชนาการ 

ตัวอย่าง จังหวัดนครราชสีมา

ด้านเกษตรกรรม
อัด ชุ่มกลาง (ต.บิง) น้ำหมักชีวภาพ
อมรรัตน์ จันทนุกูล (อ.ประทาย) เกษตรผสมผสาน

อุตสาหกรรม-หัตถกรรม
คาพัน เดชบุผา (อ.ประทาย) การสานกระด้ง
กลุ่มแม่บ้าน (ต.มะเกลือเก่า) งานจักสาน

การแพทย์แผนไทย
ประเสริฐ พลโดด (อ.บัวใหญ่) การใช้สมุนไพร

ปรัชญาและประเพณี
พิธีกรรมไท-ยวนสีคิ้ว (อำเภอสีคิ้ว)

โภชนาการ
วรรณา สายพันธ์ (ต.จันทึก ปากช่อง) ขนมไข่หงส์

ศิลปกรรม
สุทิน ปรอยกระโทก การหล่อหินทราย

ปราชญ์ชาวบ้าน
หมายถึง ผู้มีทักษะความรู้สั่งสมประสบการณ์ชีวิตจนประสบความสำเร็จ มีความเชี่ยวชาญและสามารถถ่ายทอดองค์ความรู้ได้ 

ภูมิปัญญาท้องถิ่น
หมายถึง องค์ความรู้ ทักษะ ความเชื่อ หรือเทคนิควิถีชีวิตดั้งเดิมของชุมชนที่เกิดจากการเรียนรู้ ปรับตัว และพัฒนามาอย่างยาวนานของบุคคลหรือกลุ่มคนในชุมชน เพื่อให้สามารถดำรงชีวิตที่สอดคล้องกับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชุมชนนั้น ๆ ได้

04 แหล่งท่องเที่ยว

ทางธรรมชาติ
เขาล่องเรือตาหมื่น, ภูทับเบิก, เขาค้อ, ดอยจิกจ้องฆ้องคำ, น้ำพุร้อนแจ้ซ้อน,  ภูกระดึง, น้ำหนาว, บึงฉวาก, อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่, ทุ่งกังหันลมห้วยบง, เกาะตาชัย, เนินมะปราง, อุทยานแห่งชาติพุเตย, อุทยานแห่งชาติเอราวัณ สะพานข้ามแม่น้ำแคว, สะพานอุตตมานุสรณ์, บึงบอระเพ็ด, พาสาน, คลองสังเน่ห์, 

ทางประวัติศาสตร์
อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา, อุทยานประวัติศาสตร์พิมาย, ปราสาทพนมวัน, อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์, อุทยานประวัติศาสตร์ภูพระบาท, อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า, สะพานข้ามแม่น้ำแคว,  ช่องเขาขาด, พิพิธภัณฑสถานแห่งความทรงจำ, อุทยานประวัติศาสตร์ศรีเทพ, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ บ้านเชียง 

ทางศาสนสถาน
วัดไตรภูมิ วัดพระธาตุดอยพระฌาน วัดพระธาตุผาซ่อนแก้ว วัดคีรีวงศ์  วัดไชยวัฒนาราม วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร วัดป่าเลไลยก์วรวิหาร

ทางด้านสังคม วิถีชีวิต
อุทยานมังกรสวรรค์, ตลาดน้ำอโยธยา, ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย, ชุมชนบ้านป่าเหมี้ยง, ชุมชนสุขสมบูรณ์(บ้านห้วยขมิ้น), ชุมชนบ้านยวน(นครจันทึก), พระราชวังบางปะอิน, สามชุกตลาดร้อยปี

05 ศิลปวัฒนธรรมและประเพณี

การแสดงทางวัฒนธรรม
กลองปูจา, รำเปิงรำปาง,ฟ้อนเล็บ, ฟ้อนเทียน, ฟ้อนเจิง, กลองสะบัดชัย, เซิ้งกระติบข้าว, เซิ้งโปงลาง, ฟ้อนภูไท, เต้นกำรำเคียว, เพลงเกี่ยวข้าว, หมอลำ, กลองยาว, มโนรา(โนรา), หนังใหญ่, หนังตะลุง, รองเง็ง, ระบำตารีกีปัส …..

ขนบธรรมเนียม ประเพณีเทศกาล
แข่งเรือยาว, ปอยส่างลอง, สงกรานต์, ลอยกระทง(ยี่เป็ง เผาเทียนเล่นไฟ), รับบัว, แห่เทียน, ตานก๋วยสลาก, ตักบาตรดอกไม้, แห่นางแมว, บุญบั้งไฟ, ไหลเรือไฟ, บุญผะเหวด, ผีตาโขน, วิ่งควาย, ชักพระ, สารทเดือนสิบ, ชิงเปรต, ดอกฝ้ายบาน ตรุษจีน(ภูเก็ต นครสวรรค์), กินเจ, บายศรีสู่ขวัญข้าว แห่ปราสาทผึ้ง ..

หัตถกรรมและศิลปกรรม
งานกลุ่มช่างสิบหมู่, งานแกะสลักดอกไม้, งานแกะสลักเครื่องเงิน, งานเครื่องหนัง, งานขึ้นรูปโลหะ, งานจักสาน, เครื่องปั้นดินเผา, เครื่องเบญจรงค์, งานไม้แกะสลัก, ผ้าทอมือ(ผ้าไหม ผ้าฝ้าย ผ้าลายขิด และอื่นๆ) ตุงและโคม……

ภาษาและวรรณกรรม
ภาษา(โคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน ตัวอักษรล้านนา ภาษาพื้นถิ่น ภาษาโบราณ โคลงล้านนา), เพลงพื้นบ้าน (เพลงอีแซว, เพลงฉ่อย), วรรณกรรม (รามเกียรติ์ อิเหนา ลิลิตพระลอ สมุทรโฆษคำฉันท์), นิทานพื้นบ้าน (ขุนช้าง-ขุนแผน, ปลาบู่ทอง,  โสนน้อยเรือนงาม, พระสุธนมโนราห์, ไกรทอง, แก้วหน้าม้า)

06 ศาสนสถาน

ศาสนสถานประจำจังหวัดหรือศาสนสถานที่สำคัญ
วัดพระธาตุลำปางหลวง, วัดศาลาลอย, วัดสุวรรณคูหา, วัดโพธิสมภรณ์, วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร, วัดป่าเลไลยก์วรวิหาร, วัดพนัญเชิงวรวิหาร วัดมหาธาตุ, วัดพระศรีสรรเพชญ์

ศาสนสถานเก่าแก่เชิงประวัติศาสตร์
วัดจะทิ้งพระ, วัดศาลาลอย, วัดคูเต่า,วัดพนัญเชิงวรวิหาร, วัดมหาธาตุ, วัดพระธาตุลำปางหลวง, วัดผ่าอก, วัดมโนธรรมาราม, วัดพระศรีสรรเพชญ์, วัดพระวรราชาทินัดดามาตุ, วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร, วัดพะโคะ 

ศาสนสถานที่เป็นแหล่งท่องเที่ยว
วัดพระธาตุดอยพระฌาน, วัดพระธาตุผาซ่อนแก้ว, วัดบางเหรียง, วัดบ้านไร่, วัดป่าภูก้อน, วัดพระบาทพุทธาวาส, วัดสันติวนาราม, วัดมหาธาตุ, วัดถ้ำเสือ, วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร, วัดศิริสุทโธ, วัดจันทร์ตะวันตก 

ศาสนสถานของศาสนาอื่นที่มีความโดดเด่นและสำคัญ
ศาลเจ้าพ่อ-เจ้าแม่ปากน้ำโพ (หน้าผา), มัสยิดกลางดิย์นุลอิสลาม, มัสยิดดารุสสลาม, มัสยิดดารุลอามาล, ศาลเจ้าแม่ม่าจ้อโป๋ (ศาลเจ้าแม่ทับทิม), ศาลเจ้ามังกรทอง (เล้งบ๊วยเอี๊ย), วัดนักบุญเซนต์โยเซฟ, วัดพระคริสตประจักษ์

07 บุคคลสำคัญ
เชิงประวัติศาสตร์
หนานทิพยช้าง, พ่อขุนรามคำแหง, พ่อขุนผาเมือง, ท้าวสุรนารี, พลตรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม, สมเด็จพระนเรศวรมหาราช, พระยาประสิทธิสงครามรามภักดีศรีวิเศษ, พลเอก สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์, พระยาบริรักษ์ภูธร (ขำ)

ผู้สร้างคุณประโยชน์ยุคปัจจุบันระดับประเทศ (ทั้งที่เสียชีวิตและมีชีวิต)
พระมงคลเทพมุนี, ศักดิ์ รัตนชัย, ขวัญจิต ศรีประจันต์, ทวี บูรณเขตต์, ไสว วงษ์งาม, มนตรี ตราโมท, บรรหาร ศิลปอาชา

08 อาหารเอกลักษณ์ประจำท้องถิ่นและของฝาก
ก๋วยเตี๋ยวเรือ, จิ๊นแดง, แกงเขียวหวาน, กุ้งผัดเคยฉลูสะตอ, ไก่ย่างวิเชียรบุรี, หมี่โคราช, ข้าวงาโค, ข้าวซอย, แกงฮังเล, น้ำพริกหนุ่ม, ขนมจีนหล่มเก่า, แกงแค, แกงส้มญวน, แกงไตปลา, คั่วกลิ้ง, แกงอ่อม, แจ่วบอง, ปลาร้าบอง, อาจาดหู, น้ำพริกลงเรือ, แกงเลียง, ยำสาหร่ายผมนาง, ข้าวต้มมัดกลีบบัวแดง, แหนมเนือง, มะขามกวน, ขนมถังแตกมอญ, ข้าวแต๋นน้ำแตงโม, โรตีสายไหม, มะพร้าวแก้ว, ขนมดอกโสน, ทองม้วนกรอบ, ทองม้วนสด, กะละแมตำนานดิน, กล้วยฉาบ, วุ้นเส้นท่าเรือ, น้ำพริกเผากล้วยย่างรสถิ่น