ความหมายและลักษณะ "สัญลักษณ์แห่งความขยันและมั่งคั่ง"ทำไมต้องเป็นปลาตะเพียน? คนโบราณช่างสังเกตครับว่าปลาตะเพียนเป็นปลาที่ปราดเปรียว ว่ายน้ำแคล่วคล่อง และขยายพันธุ์ได้รวดเร็วความหมายมงคล: ชื่อ "ตะเพียน" พ้องเสียงกับคำว่า "พากเพียร" ครับ การแขวนปลาตะเพียนไว้ให้เด็กดู จึงเป็นการอวยพรให้เด็กคนนั้นเติบโตขึ้นมาเป็นคนขยันหมั่นเพียร เลี้ยงง่าย และมีชีวิตที่มั่งคั่งอุดมสมบูรณ์เหมือนปลาในแม่น้ำเจ้าพระยา  ลักษณะศิลปะ: จากใบลานสดสีเขียว ถูกนำมาจักเป็นเส้นเล็กๆ แล้วสานไขว้กันจนเกิดเป็นตัวปลาที่มีส่วนหัว ครีบ และหางที่อ่อนช้อย มีทั้งแบบสีธรรมชาติและแบบลงสีสันฉูดฉาดสะดุดตา

สิ่งที่ถูกถ่ายทอดไม่ใช่แค่ทักษะ แต่คือความอดทนและสมาธิ เพราะการจะสานปลาให้สมส่วนและแน่นหนานั้นต้องใช้ใจที่นิ่งและมือที่เบา ซึ่งเป็นอัตลักษณ์ของปราชญ์ชาวบ้านอยุธยาโดยแท้แหล่งเรียนรู้เชิงหัตถกรรม "จากของแขวนเปลสู่มรดกโลก" ปัจจุบัน หมู่บ้านทับน้ำ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ได้กลายเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ที่สำคัญ  นักท่องเที่ยวและผู้เรียนสามารถเข้าไปสัมผัสวิถีชีวิตชาวบ้านที่ยังคงสานปลาตะเพียนเป็นอาชีพหลัก มีการสาธิตการทำตั้งแต่ต้นจนจบ ในฐานะงานดีไซน์ที่ทรงคุณค่า

ประวัติและความเป็นมา

หากไม่มีภูมิปัญญานี้ เราคงไม่มีวัดวาอารามและพระราชวังโบราณอันยิ่งใหญ่ในอยุธยา "อิฐมอญโบราณ" หรืออิฐดินเผาอยุธยา เกิดจากภูมิปัญญาของ ชาวมอญ ที่อพยพเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา ชาวมอญมีความเชี่ยวชาญในการเลือกดินเหนียวในลุ่มแม่น้ำ นำมาผสมกับแกลบข้าวและน้ำ หมักจนได้ที่แล้วนำไปอัดใส่แม่แบบไม้ ก่อนจะนำไปเผาด้วยฟืนในเตาโบราณเป็นเวลาหลายวัน

อิฐอยุธยามีคุณลักษณะพิเศษคือ มีสีส้มแดงอิฐชัดเจน เนื้อแกร่ง ทนทานต่อสภาพอากาศ และระบายความร้อนได้ดี ปัจจุบันภูมิปัญญานี้ยังคงอยู่เพื่อใช้ในการบูรณะโบราณสถาน และเป็นที่ต้องการอย่างมากในงานสถาปัตยกรรมร่วมสมัยที่ต้องการกลิ่นอายย้อนยุค

ประวัติและความเป็นมา

ด้วยภูมิประเทศของอยุธยาที่เป็นที่ลุ่มแม่น้ำ เต็มไปด้วยป่าไผ่และพืชพันธุ์ริมน้ำ ชาวบ้านจึงพัฒนาภูมิปัญญาการจักสานเพื่อตอบสนองต่อวิถีชีวิตเกษตรกรรมและการทำประมงมาตั้งแต่สมัยโบราณ เช่น การสานกระบุง ตะกร้า สุ่มจับปลา และ "งอบ" (หมวกสานใบลานสำหรับกันแดดกันฝนของชาวนา)

งานจักสานของอยุธยาโดดเด่นเรื่องความประณีตในการตอกเส้นไม้ไผ่ให้บางเสมอกัน และการรมควันเพื่อกันมอดและแมลง ทำให้เครื่องจักสานมีสีน้ำตาลคลาสสิกและอายุการใช้งานยาวนานนับสิบปี

ภูมิปัญญานี้สืบทอดมาจากช่างสิบหมู่ในราชสำนักอยุธยา มีความรุ่งเรืองถึงขีดสุดในสมัยอยุธยาตอนต้น ดังจะเห็นได้จาก "กรุวัดราชบูรณะ" และ "กรุวัดมหาธาตุ" ที่ขุดพบเครื่องราชูปโภคทองคำ มงกุฎ และเครื่องประดับฝีมือประณีตระดับโลก เอกลักษณ์ของเครื่องทองอยุธยาคือ การใช้ทองคำบริสุทธิ์ (ทองเนื้อเก้า) นำมาทำลวดลายฉลุที่ละเอียดอ่อน ผสมผสานเทคนิคการฝังอัญมณีและการลงยา

แม้ในปัจจุบันโรงงานขนาดใหญ่จะเข้ามาแทนที่ แต่ในอยุธยายังคงมีกลุ่มช่างโบราณที่อนุรักษ์การทำทองด้วยมือ (Handmade) ตั้งแต่การรีดทอง การทำลวดลายลวดถัก และการบัวลาย ซึ่งเป็นเทคนิคเฉพาะที่หาผู้สืบทอดยากมากในปัจจุบัน

ในสภาพอากาศที่ร้อนอบอ้าวยุคโบราณ ชาวอยุธยาไม่ได้มีน้ำหอมเคมีเหมือนในปัจจุบัน แต่ใช้ภูมิปัญญา "ปรุงเครื่องหอม" จากธรรมชาติ น้ำอบไทยและแป้งร่ำอยุธยามีประวัติเคียงคู่กับราชสำนักมานาน ใช้สำหรับสรงน้ำพระ รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่ หรือแม้กระทั่งการประทินผิวของสตรีในวัง

กระบวนการทำมีความซับซ้อนมาก เริ่มจากการนำน้ำสะอาดมาลอยด้วยดอกไม้สดกลิ่นหอม (เช่น มะลิ กุหลาบมอญ ชมนาด) ทิ้งไว้หนึ่งคืน จากนั้นนำไปผ่านกระบวนการ "อบร่ำ" ด้วยควันจากเทียนอบที่ปรุงขึ้นจากผิวมะกรูด กำยาน และจันทน์เทศ อบซ้ำๆ หลายครั้งจนกลิ่นติดทนนาน ส่วนแป้งร่ำจะนำแป้งหินมาหยอดเป็นเม็ดเล็กๆ (แป้งกระแจะ) แล้วร่ำด้วยควันหอมเช่นกัน ถือเป็นภูมิปัญญาความงามเหนือกาลเวลา