ตามพงศาวดารระบุว่า วัดนี้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 1867 ซึ่ง สร้างก่อนที่พระเจ้าอู่ทองจะสถาปนากรุงศรีอยุธยาถึง 26 ปี โดยไม่ปรากฏนามผู้สร้างชัดเจน แกนหลักของวัดคือ "พระพุทธไตรรัตนนายก" หรือที่คนไทยเรียกว่า "หลวงพ่อโต" และชาวจีนเรียกขานว่า "เจ้าพ่อซำปอกง" เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัยหน้าตักกว้างกว่า 14 เมตร

วัดนี้สะท้อนภูมิปัญญาความสัมพันธ์ระหว่างสยามและจีนมาตั้งแต่อดีต ในสมัยโบราณเมื่อมีเรือสำเภาจีนเดินทางมาค้าขาย จะต้องมาจอดเทียบท่าที่บริเวณหน้าวัดนี้เพื่อกราบไหว้ขอพรให้แคล้วคลาดปลอดภัย ตำนานเล่าว่าเมื่อครั้งจะเสียกรุงศรีอยุธยา หลวงพ่อโตทรงมีน้ำพระเนตรไหลออกมาเป็นที่อัศจรรย์ ปัจจุบันเป็นศูนย์รวมจิตวิญญาณของชาวไทยและชาวไทยเชื้อสายจีนทั่วประเทศ

แม้จะไม่ปรากฏหลักฐานการสร้างที่แน่ชัดในพงศาวดาร แต่สันนิษฐานจากรูปแบบเจดีย์ประธานทรงปรางค์และสถาปัตยกรรมว่าน่าจะสร้างขึ้นในสมัยอยุธยาตอนกลาง วัดนี้ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของพระราชวังโบราณ หลังจากการเสียกรุง อาคารและวิหารหลวงได้พังทลายลงไปจนหมดสิ้น เหลือเพียงฐานอิฐ

ทว่า สิ่งที่ยังคงทนแดดทนฝนมาได้กว่า 400 ปีคือ "พระพุทธไสยาสน์องค์ใหญ่" มีความยาวถึง 42 เมตร และสูง 8 เมตร ก่ออิฐถือปูน พระเศียรหนุนประคองอยู่บนปทุมมาศ (ดอกบัว) พระพักตร์มีรอยยิ้มอย่างสงบเปี่ยมเมตตาตามศิลปะอยุธยาตอนกลาง ปัจจุบันกลายเป็นศาสนสถานกลางแจ้งที่ผู้คนนิยมมาห่มผ้าศิราภรณ์สีเหลืองทองและกราบขอพรเพื่อความร่มเย็นเป็นสุขในชีวิต

สร้างขึ้นในสมัยอยุธยาตอนกลาง (ราวปี พ.ศ. 2046) วัดนี้มีตำแหน่งอยู่นอกเกาะเมืองทางทิศเหนือ ความสำคัญสูงสุดในประวัติศาสตร์คือ เป็นวัดเดียวในเกาะเมืองอยุธยาที่ไม่ถูกพม่าเผาทำลาย เนื่องจากทัพพม่าใช้พื้นที่วัดนี้เป็นตั้งค่ายบัญชาการและตั้งปืนใหญ่ยิงเข้ามาในวัง สถาปัตยกรรมพระอุโบสถและขื่อลายฉลุไม้จึงเป็นฝีมือช่างอยุธยาแท้ดั้งเดิม ด้านในประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัยทรงเครื่องกษัตริย์ที่วิจิตรอลังการที่สุดในประเทศไทย 

ตั้งอยู่บนเกาะกลางน้ำฝั่งตรงข้ามพระราชวังบางปะอิน สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2421 ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เพื่อทรงใช้เป็นสถานที่บำเพ็ญพระราชกุศล ความอัศจรรย์คือ ทรงโปรดให้สถาปนิกชาวอิตาลีออกแบบตัววัดให้ออกมาในรูปแบบโบสถ์คริสต์สไตล์โกธิค (Gothic Revival) มีหน้าต่างประดับกระจกสีสวยงาม (Stained Glass) ยอดโดมแหลมสูง แต่ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปและดำเนินการตามหลักพุทธศาสนาอย่างสมบูรณ์ 

สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 1981 ในรัชสมัย สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) ตั้งอยู่นอกเกาะเมืองทางทิศตะวันออก ชื่อวัด "มเหยงคณ์" เป็นชื่อที่ตั้งตามอารามมเหยงคณ์ในประเทศศรีลังกา สะท้อนถึงการรับนับถือพระพุทธศาสนานิกายลังกาวงศ์อย่างแรงกล้าในยุคนั้น

ไฮไลท์สำคัญคือ "พระเจดีย์ฐานช้างล้อม" ซึ่งได้รับอิทธิพลศิลปะสุโขทัยและศรีลังกา ผสมผสานกับแนวกำแพงแก้วและเสาหน้ามุขโบสถ์ที่ก่อด้วยอิฐหนาแน่นขนาดมหึมา ปัจจุบันพื้นที่ส่วนหนึ่งได้รับการจัดตั้งเป็นศูนย์วิปัสสนากรรมฐานที่มีบรรยากาศสงบร่มรื่นและขรึมขลัง

หนึ่งในวัดที่เก่าแก่ที่สุดในประวัติศาสตร์อยุธยา สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 1896 โดย สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ณ บริเวณที่เรียกว่า "เวียงเหล็ก" ซึ่งเป็นที่ตั้งพลับพลาที่ประทับเดิมของพระองค์ก่อนที่จะย้ายข้ามฝั่งแม่น้ำไปสถาปนากรุงศรีอยุธยาอย่างเป็นทางการ

วัดนี้จึงเปรียบเสมือนจุดกำเนิดของอาณาจักร ภายในมีพระปรางค์ประธานองค์ใหญ่สไตล์ขอมล้อมรอบด้วยระเบียงคด และมี "ตำหนักพระพุทธโฆษาจารย์" ซึ่งเป็นที่จำพรรษาของพระเถระชั้นผู้ใหญ่ ภายในตำหนักมีจิตรกรรมฝาผนังโบราณเล่าเรื่องราวทศชาติชาดกและภาพการเดินทางไปแสวงบุญที่ลังกาทวีปของพระสงฆ์ไทย