มุขมตฺตทีปนี (นฺยาส)

(ก) ยํ กิญฺจิ คนฺถํ สมารภิตุกาเมน ตาวาจริเยน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา ตพฺพิหตนฺตราเยน สมารภิตพฺพนฺติ พาตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสพฺพญฺญุตาทิ-คุณสมฺปตฺติสมงฺคิตาย พุทฺธสฺส, สฺวาขฺยาตตาทิภาเวน ธมฺมสฺส จ, สุปฺปฏิปนฺนตาทิ-ภาเวน สํฆสฺส จ, สพฺพโลกาภิวนฺทนียสฺส อตฺตโน สตฺถุโน ปณามํ ทสฺเสนฺโต เสฏฺฐํ ติโลกมหิตํ อภิวนฺทิยคฺคนฺติอาทิมาห. เอตฺถ จ ตพฺพิหตนฺตรายตา นาม ยถาปฏิญฺญาตตฺถาภินิปฺผาทนสมตฺถตา. รตนตฺตยปฺปณามกรเณน หิ ยถาปฏิญฺญาตตฺถาภินิปฺผาทนสมตฺถตา โหติ ตสฺส ปูชนียปูชยตฺตา, ปูชนียปูชยตาย จ มงฺคลภาวโต มงฺคเลน จ ยถาปฏิญฺญาตตฺถปฺปสิชฺฌนโต. วุตฺตํ หิ ภควตา “ปูชา จ ปูชเนยฺยานํ เอตํ มงฺคลมุตฺตมนฺ”ติ จ “เอตาทิสานิ กตฺวาน สพฺพตฺถ-มปราชิตา สพฺพตฺถ โสตฺถึ คจฺฉนฺตี”ติ จ. อถ วา ตสฺส ภยาทฺยุปทฺทวกาโรป-ฆาตกตฺตา วิหตภยาทฺยุปทฺทวการสฺส จ ยถาปฏิญฺญาตตฺถาภินิปฺผาทนสมตฺถตา-สมฺภวโต. วุตฺตํ หิ ภควตา

เอวํ พุทฺธํ สรนฺตานํ ธมฺมํ สํฆญฺจ ภิกฺขโว

ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา โลมหํโส น เหสฺสตีติ.

อถ วา ตสฺส ปฏิภานาปริหานภาวโต อปริหีนปฏิภานสฺส จ ยถา-ปฏิญฺญาตตฺถาภินิปฺผาทนสมตฺถตาสมฺภวโต. วุตฺตํ หิ ภควตา “สตฺติเม ภิกฺขเว อปริหานียา ธมฺมา, กตเม สตฺต, สตฺถุคารวตา ธมฺมคารวตา สํฆคารวตา สิกฺขาคารวตา สมาธิคารวตา กลฺยาณมิตฺตตา โสวจสฺสตา”ติ. อถ วา ตสฺสายุวฑฺฒนโต วฑฺฒิตายุโน จ ยถาปฏิญฺญาตตฺถาภินิปฺผาทนสมตฺถตาสมฺภวโต. วุตฺตํ หิ ภควตา “อภิวาทนสีลิสฺส นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺตี”ตฺยาทิ.

อปโร นโย. ปกรณารมฺเภ รตนตฺตยปฺปณามวจนํ รตนตฺตยสฺส ยถาภูต-คุณมาขฺยาปเนน ปกรเณ คารวุปฺปาทนตฺถํ, ตสฺส สฺวาขฺยาตภาเวน รตนตฺตเย คารวุปฺปาทนตฺถํ วา. อถ วา รตนตฺตยปฺปณามวจนํ สทาจารโวกฺกมนตฺถํ, ตํ วิญฺญูนํ จิตฺตาราธนตฺถํ, ตํ ปกรณสฺสุคฺคาหณตฺถํ, ตํ วจนตฺถาวโพธนตฺถํ, ตํ สพฺพสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถนฺติ.

เอวํ นตสฺส สุคตาทิกตสฺส ปสฺส-

มิฏฺฐปฺปสิทฺธิกรตาทิคุโณฆมคฺคํ

สงฺขฺยาติคมฺปิ กุรุตํ นตมสฺส ธีมา

วตฺถุตฺตยสฺส ติภวาภินตารหสฺส.

ตสฺมา อลมติปฺปปญฺเจน. อนุปุพฺพปทวณฺณนเมเวทานิ สมารภิสฺสาม.

ตตฺถ เสฏฺฐนฺติ ปสตฺถตรํ. ติโลกมหิตนฺติ ติโลเกน ปูชิตํ. ตโย โลกา ติโลกํ. เตน มหิตํ ติโลกมหิตํ. อภิวนฺทิยาติ อภิวนฺทิตฺวา. อคฺคนฺติ อุตฺตมํ. พุทฺธนฺติ ปฏิวิทฺธสพฺพธมฺมํ. พุทฺธสทฺทํ ปน อญฺญตฺถ พหุธา ปปญฺจยนฺติ “สกมฺมกธาตุโต กมฺมนิ ตปจฺจโย โหตี”ติ. อิธ ปน “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ วุตฺตตฺตา พุธอิจฺเจตสฺมา กตฺตริ ตปจฺจโย ลพฺภเตเวติ น วิจาริโต. ธมฺมนฺติ นวโลกุตฺตรธมฺมํ สปริยตฺติกํ วา. อมลนฺติ นิมฺมลํ มลปฺปฏิปกฺขํ วา. คณนฺติ สมูหํ. อุตฺตมนฺติ อุทฺธตตมตฺตา อุคฺคตตมตฺตา เสฏฺฐตฺตา จ อุตฺตมํ. “อุตฺตมํ คณนฺ”ติ สมฺพนฺโธ. พุทฺธญฺเจติ เอตฺถ จสทฺทํ ธมฺมสทฺเทน โยเชตฺวา “เสฏฺฐํ ติโลกมหิตํ อคฺคํ พุทฺธํ อภิวนฺทิย อมลํ ธมฺมญฺจ อุตฺตมํ คณญฺจ อภิวนฺทิยา”ติ โยเชตพฺพํ.

เอตฺถ จ เสฏฺฐนฺติ วจเนน พุทฺธสฺส คุณมหนฺตตํ ทีเปติ. ติโลก-มหิตนฺติ ปุญฺญมหนฺตตํ. อคฺคนฺติ ชาติมหนฺตตํ. ตสฺส จ คุณมหนฺตตาทีปเนน คุณาภิมานีนมภินิมฺมทฺทนสมตฺถตํ ทสฺเสติ. อิตรทฺวยทีปเนนิตเรสํ. สตฺถุสฺสาติ สเทวกสฺส โลกสฺส อนุสาสนโต สตฺถุสฺส. ตสฺสาติ โย โส “เสฏฺฐนฺ”ติอาทินา วุตฺโต, ตสฺส. วจนตฺถวรนฺติ อุจฺจเต อเนนาติ วจนํ. อรียตีติ อตฺโถ. วจนสฺส อตฺโถ วจนตฺโถ. อุตฺตมฏฺเฐน วโร. วจนตฺโถ จ โส วโร จาติ วจนตฺถวโร. ตํ วจนตฺถวรํ. สุพุทฺธุนฺติ สุฏฺฐุ ญาตุํ. วกฺขามีติ ภาสิสฺสามิ. สุตฺตหิตนฺติ สุตฺตานุกูลํ. สุตฺตนฺติ เจห ปิฏกตฺตยํ อธิปฺเปตํ. ตํ หิ

อตฺถานํ สูจนโต สุวุตฺตโต สวนโตถ สูทนโต

สุตฺตานา สุตฺตสภา- คโต จ สุตฺตํ สุตฺตนฺติ วุจฺจติ.

สุตฺตนฺติ หิ สูจ=คนฺธเนตีมสฺส “อตฺเถ สูเจตี”ติ อตฺเถ, สุปุพฺพสฺส วจ= วิยตฺติยํ วาจายมิตีมสฺส “สุฏฺฐุ วุตฺตนฺ”ติ วา, สุ=อภิสเวตีมสฺส “อตฺเถ อภิสเวตี”ติ วา, สูท=ปคฺฆรเณตีมสฺส “อตฺเถ สูเทติ ปคฺฆราเปตี”ติ วา, สุปุพฺพสฺส ตา= ปาลเนตีมสฺส “สุฏฺฐุ อตฺเถ ตายตี”ติ วา, “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ วตฺตมาเน “พุธ-คมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ กตฺตริ ตปจฺจยํ กตฺวา “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ เจ”ติ วตฺตมาเน “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ เจ”ติ ธาตฺวนฺตานํ โลปํ กตฺวา ตปจฺจยสฺส จ เทฺวภาวํ กตฺวา ตโต สูจาทีนํ ทีฆสรสฺส “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ สิชฺฌติ.

สุสนฺธิกปฺปนฺติ สุนฺทรํ สนฺธิกปฺปํ. กปฺปียติ เอตฺถาติ กปฺโป. สมฺมา ธียตีติ สนฺธิ. สโมธานํ วา สนฺธิ. สนฺธีนํ กปฺโป สนฺธิกปฺโป. โสภโณ สนฺธิกปฺโป สุสนฺธิกปฺโป. ตํ สุสนฺธิกปฺปํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจนตฺถวเร.

(ข) “ยํ เสยฺยํ, ตํ ชิเนริตนเยน พุธา ลภนฺตี”ติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ วจนตฺถวโร นาม ตนฺติอตฺถภูโต โลกิยโลกุตฺตรสงฺขาโต อตฺโถ. ตตฺถ จ เสยฺยํ นาม นวโลกุตฺตรธมฺมํ. “ตํ ชิเนริตนเยน พุธา ลภนฺตี”ติ อตฺโถ. อสติ หิ ตปฺปฏิปตฺติทีปกปรโตโฆเส โสตาปตฺติมคฺคปฺปฏิลาภาภาวา. เอตฺถ จ เสยฺยนฺติ ปสตฺถตรํ. ชิเนริตนเยนาติ ชิเนน เทสิตนเยน. พุธาติ ติเหตุกปฺปฏิสนฺธิปญฺญาย ปญฺญวนฺโต ภพฺพปุคฺคลา. เต หิ พุชฺฌนฺตีติ พุธาติ วุจฺจนฺติ. พุธาติ พุธ= โพธเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สญฺญายม นู”ติ วตฺตมาเน “วิสรุชปทาทิโต เณ”ติ กตฺตริ ณปจฺจยํ กตฺวา วิภตฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ลภนฺตีติ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ตญฺจาปีติ ตํ ชิเนริตนยมฺปิ. ตสฺสาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สตฺถารเมวาปทิสติ. วจนตฺถสุโพธเนนาติ ปาฬิยตฺถาวโพธเนน. อตฺถญฺจ อกฺขรปเทสุ อโมหภาวาติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการมตฺถญฺจ อกฺขเรสุ จ ปเทสุ จ อโมหภาวา สมธิคจฺฉนฺติ.

ตตฺถ จ อกฺขราโมหภาโว นาม สรพฺยญฺชนทีฆรสฺสวคฺคาวคฺคโฆสาโฆสา-ทิปฺปเภเทสุ อกฺขเรสุ ปฏุตรญาณตา. ปทาโมหภาโว นาม อการิการนฺตาทิ-อิตฺถิปุมาทิตทฺธิตสมาสาทิปฺปเภเทสุ ปเทสุ อปฺปฏิหตพุทฺธิตา. เสยฺยตฺถิโก ปท-มโต วิวิธํ สุเณยฺยาติ ยสฺมา สุตฺตนฺตปฺปกรเณ สวนาภิยุตฺตสฺส อกฺขรปเทสุ อโมหภาโว โหติ, อกฺขรปเทสุ อมูฬฺหสฺส วจนตฺถาวโพโธ โหติ, วจนตฺถาวโพธสฺส วุตฺตนเยน สมฺมาปฏิปตฺติยํ ปฏิปชฺชนโต เสยฺยสงฺขาตนวโลกุตฺตรธมฺมปฺปฏิลาโภ โหติ, ตสฺมา ตทตฺถิโก ตํมูลการณภูตสวนสมฺปตฺตินิปฺผาทนตฺถํ อเนกปฺปการมกฺขรํ สรพฺยญฺชนาทิเภทวเสน ปทญฺจ ปกติปจฺจยาทิเภทวเสน อุปปริกฺขิตฺวา สุเณยฺยาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘“เสยฺยตฺถิโก อกฺขรปทนฺ’ติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทหานิภยา อกฺขรสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ. “นนุ อิตฺถิยาปิ โสตพฺพํ, อถ กสฺมา ‘เสยฺยตฺถิโก’ติ อาหา”ติ. เยภุยฺยวเสน วา ปธานวเสน วา.

อเนกวิธา หิ สทฺทปฺปโยคา. กตฺถจิ สามญฺญวเสน นิทฺทิสิตพฺเพปิ ปจฺจาสนฺนวเสน นิทฺเทโส ทิสฺสติ “กาเก วารย มจฺฉมฺหา”ติอาทีสุ, กตฺถจิ ปธานวเสน “ราชา อาคจฺฉตี”ติอาทีสุ, กตฺถจิ เยภุยฺยวเสน “อานครา ขทิร-วนนฺ”ติอาทีสุ, กตฺถจิ อุปลกฺขณมตฺตวเสน “ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโร”ติอาทีสุ, กตฺถจิ นานนฺตริกวเสน “ฆตตฺถิกสฺส ฆฏมานย”อิจฺเจวมาทีสุ, กตฺถจิ อสาธารณ-วเสน “เภริสทฺโท ยวงฺกุโร”อิจฺเจวมาทีสุ. เตน วุตฺตํ “เยภุยฺยวเสน วา ปธานวเสน วา”ติ.

เอตฺถ จ คาถาทฺวเยน สห รตนตฺตยปฺปณาเมน วุจฺจมานปฺปกรณํ ตํ สญฺญา-นิมิตฺต-กตฺตุ-ปริมาณปฺ-ปโยชนานิ จ ทสฺเสติ.

วุตฺตญฺจ

สญฺญา นิมิตฺตํ กตฺตา จ ปริมาณํ ปโยชนํ

สพฺพาคมสฺส ปุพฺเพว วตฺตพฺพํ วตฺตุมิจฺฉตาติ.

ตตฺถ จ นามํ นาม ทุวิธํ สามญฺญนามํ วิเสสนามฐญฺจ. อสฺส ปน “กจฺจายนนฺ”ติ สามญฺญนามํ สนฺธิกปฺปาทีนํ สาธารณตฺตา. อิทํ หิ “กจฺจายนสฺส อิทนฺ”ติ กจฺจายนนฺติ วุจฺจติ. “สนฺธิกปฺปนฺ”ติเอวมาทีนิ วิเสสนามานิ สพฺพ-สาธารณรหิตตฺตา. อิธ ปน “สนฺธิกปฺปนฺ”ติ วิเสสนามมาห “สุสนฺธิกปฺปนฺ”ติ วุตฺตตฺตา. ตํ ปน กฺริยา-คุณ-ชาติ-ยาทิจฺฉเกสุปิ คุณนามํ, ตถา สามญฺญ-คุณ-กิตฺติม-โอปปาติเกสุปิ คุณนามํ, อาวตฺถิก-ลิงฺคิก-เนมิตฺติกา-ธิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ปน เนมิตฺติกนฺติ เวทิตพฺพํ.

อถ วา “สนฺธิกปฺปนฺ”ติ สามญฺญนามํ. ตถา หิ โกจิ อาทิวเสน นามํ ลภติ “ปาราชิกกณฺโฑ”ติเอวมาทิ. โกจิ อนฺตวเสน ติกนิปาตาทิ. อยํ ปน อาทิวเสน ลทฺธนาโมติ เวทิตพฺโพ. อยเมเวตฺถ สารโต ปจฺเจตพฺโพ อุปริ นาม-กปฺปสฺสารมฺภนฺตราภาวา.

นิมิตฺตํ ปน ทุวิธํ อชฺฌตฺติกํ พาหิรญฺจ. ตตฺถ อชฺฌตฺติกํ นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตปทพฺยญฺชนตาย ทุนฺนีตมตฺถํ คเหตฺวา ปฏิปตฺติยํ วิรชฺฌิตฺวา ทุกฺโขฆ-นิมฺมุคฺคมานํ สตฺตสมูหํ ทิสฺวา สมุสฺสาหิตมนา กรุณา. ตํ ปน ปโยชนทฺวยา-ภินิปฺผาทนสมตฺถปฺปกรณารมฺภกรเณเนว กรุณาย อตฺตโน สญฺโจทิตภาวํ ทสฺเสติ. พาหิรํ นาม ตทารมฺมณภูโต สตฺตสมูโห. ตํ พุธาติ ปเทน อปทิสติ.

กตฺตา นาม “เอตฺทคฺคํ ภิกฺขเว มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ, ยทิทํ มหากจฺจายโน”ติ ภควตา เอตทคฺเค ถปิโต อายสฺมา มหากจฺจายโน. ตํ วกฺขามีติ ทสฺเสติ.

ปริมาณํ ปน ทุวิธํ ปริจฺเฉทปฺปมาณํ สมูหปฺปมาณญฺจาติ. ตตฺถ ปริจฺเฉทปฺปมาณวเสน เตวีสติ ปริจฺเฉทา. ตถา หิ “ปญฺจ สนฺธิปริจฺเฉทา, อฏฺฐ นามปริจฺเฉทา, จตฺตาโร อาขฺยาตปริจฺเฉทา, ฉ กิตพฺพิธานปริจฺเฉทา”ติ. เอตานิ-เยว จตฺตาริ ปกรณานีติ วุจฺจนฺติ “ปญฺจ สนฺธิปริจฺเฉทา สนฺธิปฺปกรณํ, อฏฺฐ นามปริจฺเฉทา นามปฺปกรณํ, จตฺตาโร อาขฺยาตปฺปริจฺเฉทา อาขฺยาตปฺปกรณํ, ฉ กิตพฺพิธานปริจฺเฉทา กิตพฺพิธานปฺปกรณนฺ”ติ.

สมูหปฺปมาณวเสน ปน สตฺตสตาธิกสหสฺสมตฺตปฺปมาโณ, สุตฺตานิ ปน ทสาธิกานิ สตฺตสตานิ โหนฺติ. ตํ สุสนฺธิกปฺปนฺติ เอตฺถ สุนฺทรตฺถวาจเกน สุสทฺเทน สมุพฺภาวียติ, นาติสงฺเขปนาติวิตฺถารปฺปมาณตาย หิ สุนฺทรํ โหตีติ.

ปโยชนํ ปน ทุวิธํ มุขฺยานุสงฺคิกปฺปโยชนวเสน. ตตฺถ อกฺขรโกสลฺลํ ปน สมฺปาเทตฺวา พฺยญฺชนานุรูปมตฺถํ ปฏิวิชฺฌติ จ ปกาเสติ จ. อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชนํ อุทฺทิสติ จ อุทฺทิสาเปติ จ. ยถา ปน ภควา พุทฺธตฺตาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ อุปฺปนฺนํ ปรปฺปวาทํ สหธมฺเมน นิคฺคยฺห ปริสาจตุกฺเกสุ เวสารชฺชปตฺโต โหติ, เอวมิธาปิ กตาภิโยโค นามิกาทีสุ จตูสุ ปเทสุ อุปฺปนฺนํ ปรปฺปวาทํ สหธมฺเมน อภิมทฺทิตฺวา เวสารชฺชปตฺโต โหติ. อิทมิธ มุขฺยปฺปโยชนํ. ตํ สพฺพํ เอกเทส-นิทสฺสนมุเขน ทสฺเสนฺโต วจนตฺถวรํ สุพุทฺธุนฺติ อาห.

พฺยญฺชนานุรูปมตฺถสฺส จ อตฺถานุรูปํ พฺยญฺชนสฺส จ ยถาวโต อธิคตตฺตา ภควตา เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ ยํ “อกตฺตพฺพนฺ”ติ ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ ปริวชฺเชติ. ยํ “กตฺตพฺพนฺ”ติ อนุญฺญาตํ, ตํ สมาทาย วตฺตติ. ตโต “อกตฺตพฺพํ เม น กตํ, กตฺตพฺพํ เม อปฺปริจฺจตฺตนฺ”ติ ปจฺจเวกฺขโต ปามุชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ, สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ, ปฏิวิทฺธยถาภูโต สคฺคโมกฺขทฺวยสฺส ภาคี โหติ. อิทมิธ อนุสงฺคิกปฺปโยชนํ. ตํ เสยฺยนฺติอาทินา อปทิสติ.

อาทิคาถาย ปน สห ปณาเมน มุขฺยปฺปโยชนปญฺจมํ ปุพฺพปญฺจกํ ทสฺเสตฺวา สิสฺสานํ ตสฺส สวนุคฺคหณธารณาทีสุ อุสฺสาหชนนตฺถํ ทุติยคาถาย อนุสงฺคิกปฺปโยชนมาห. อถ วา ทฺวีหิ คาถาหิ ปโยชนทฺวยตฺถิกานํ สิสฺสานํ อุสฺสาหํ ชเนติ.

สนฺธิกปฺป

ปฐมปริจฺเฉท

[๑] อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต

เอวํ ทฺวีหิ คาถาหิ ปุพฺพปญฺจกํ ทสฺเสตฺวา “อกฺขรปทาโมหภาเวสุ กตรํ ปฐมํ สมฺปาเทตพฺพนฺ”ติ จินฺตายํ ปทาโมหภาวสฺส อกฺขราโมหภาวมูลกตฺตา “ปฐมํ ตํมูลการณภูตํ อกฺขรโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพนฺ”ติ ทสฺเสนฺโต วุตฺตปฺปการคุณ-มกฺขเรเสฺวว ปกฺขิปิตฺวา อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโตติอาทิมาห.

อยํ เหตฺถตฺโถ “โย โกจิ ฆฏปฏาทิวจนตฺโถ, โส สพฺโพ อกฺขเรเหว สญฺญาโต สญฺญายติ สญฺญายิตฺถ สญฺญายิสฺสตี”ติ. เอตฺถ จ สญฺญาโตติ สํปุพฺพาย ญา=อวโพธเนอิจฺเจตาย ธาตุยา รูปํ. ตาย จ ปน ธาตุยา ตปจฺจโย กาลตฺตเยปิ สมฺภวติ. อาห จ “ณาทโย เตกาลิกา”ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “โลกิย-โลกุตฺตรสงฺขาตวจนตฺถสญฺญาปโก อกฺขรปฺปเภโทว ปฐมํ สกฺกจฺจํ สิกฺขิตพฺโพ”ติ. ‘“วุตฺติกุพฺพตา วุตฺตาโท คาถาทฺวยํ วุตฺตํ, สุตฺตกุพฺพตา สุตฺตาโท ปุพฺพวากฺย-มารทฺธํ ‘อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’”ตฺยปเร.

[๒] อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ

อิทาเนวํ ตตฺถ พลวุสฺสาหํ ชเนตฺวา ยถาวุตฺตยุตฺติยา “สญฺญาวิธานเมว ปฐมํ วตฺตพฺพํ อวิญฺญาตสญฺญสฺส โวหาราสิชฺฌนโต”ติ ปฐมํ สญฺญาวิธานมาห. “สามญฺญวิเสสสญฺญาสุ สามญฺญสญฺญาว ปฐมํ วตฺตพฺพา ตทนฺโตคธตฺตา วิเสส-สญฺญานนฺ”ติ ตํ ทสฺเสนฺโต อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาสีลนฺติอาทิสุตฺตมารภิ.

ตํ ปน สุตฺตํ ฉพฺพิธา สํวณฺเณตพฺพํ. เตเนตํ วุจฺจติ

สมฺพนฺโธ จ ปทญฺเจว ปทตฺโถ ปทวิคฺคโห

โจทนา ปริหาโร จ ฉพฺพิธา สุตฺตวณฺณาติ.

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. ตสฺมึ ตสฺมึ ปเทเส “อกฺขเรหิ การ”อิจฺเจวมาทีสุ สุตฺเตสุ “อกฺขรา นาม กตเม”ติ สิสฺสานํ สนฺเทโห ชาเยยฺย, ตํนิวตฺตนตฺถมิทมุจฺจเต, อยมิห สมฺพนฺโธ.

อกฺขราติ เอกํ ปทํ, อปีติ เอกํ ปทํ, อาทโยติ เอกํ ปทํ, เอก-จตฺตาลีสนฺติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อยเมตฺถ ปทจินฺตา.

อกฺขรา นาม อการาทโย เอกจตฺตาลีสํ สรพฺยญฺชนาติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

วุตฺตญฺจ วุตฺติมฺหิ “เต จ โข อกฺขรา อปิ อการาทโย เอกจตฺตาลีสํ สุตฺตนฺเตสุ โสปการา”ติอาทิ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย “เหฏฺฐา ‘อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’ติ วุตฺตอกฺขรา นาม กตเม’ติ น จินฺเตตพฺพํ, เต จ โข อกฺขราปิ เอกจตฺตาลีสปฺ-ปมาณา สุตฺตนฺตานํ โสปการา อการาทโย”ติ. อิทํ หิ สุตฺตํ “อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ”ติ. “เต ปน กตเม”ติ เจ. อ อา ฯเปฯ ฬ อํ อิติ. อิเม อกฺขรา นาม. “เตน กึ ปโยชนนฺ”ติ เจ. ‘“อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’ติอาทีสุ อิเมสํ คหณตฺถนฺ”ติ.

เกจิ ปน ‘“อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’ติ อิมินาว สญฺญา วิหิตา, อิทํ ปน ตพฺพิวรณมิ”ติ วทนฺติ. ตํ น คเหตพฺพํ. เอวํ หิ สติ ‘อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’ติ สุตฺตวุตฺติยํเยว อกฺขรอิจฺจเนน กฺวตฺโถ, ‘อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ’ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, อิธ จ น วตฺตพฺพํ, อกฺขรอิจฺจเนน กฺวตฺโถ อกฺขรสญฺญาโตติ น วุตฺตญฺจ ตตฺถ, วุตฺตญฺญจห. เตน วุตฺตํ “ตํ น คเหตพฺพนฺ”ติ.

นกฺขรนฺตีติ อกฺขรา. “ปมาณโต เอกจตฺตาลีสมตฺตา ปิฏกตฺตยํปิ ปตฺวา น ขียนฺตี”ติ อตฺโถ. “อสทฺโท อาทิ เยสนฺเตติ อาทโย”ติ พหุพฺพีหิสมาโส โหติ.

อาทิสทฺโท ตาว จตูสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ

มริยาเท ปกาเร จ สมีปาวยเวปิ จ

จตุพฺพิธปฺปกาโรยํ อาทิสทฺทสฺส ลกฺขฺยเต.

ตถา หิ “ภูวาทโย ธาตโว”ตฺยาทีสุ มริยาเท ทิสฺสติ, “พฺราหฺมณาทโย ภุญฺชนฺตี”ตฺยาทีสุ ปกาเร, “ทธิโภชนมตฺถสฺสาที”ตฺยาทีสุ สมีเป, “มูลํ รุกฺขสฺสาทีสู”ตฺ-ยาทีสุ อวยเว. อิธ ปน “ยทิ ‘อการปการา อกฺขรา’ติ อตฺโถ ภเวยฺย, อาการสฺส รสฺสสรานเมว วา อกฺขรตฺตมาปชฺเชยฺย, เอวญฺจ สติ ‘โฑ ฒกาเร’ติ สุตฺเต ฒการคฺคหณมยุตฺตํ สิยา, กสฺมา, ‘อกฺขเรหิ การมิ’ติ การปจฺจยสฺส สมฺภวโต, ยทิ ปน ‘อการสมีปา อกฺขรา’ติ อตฺโถ ภเวยฺย, อาการสฺเสว อกฺขรตฺตมาปชฺเชยฺย. เอวํ หิ สติ วุตฺตโทโสว สิยา, ยทิ ปน ‘อการาวยวา อกฺขรา’ติ อตฺโถ ภเวยฺย, อการาวยวสฺส กสฺสจิ อภาวโต นิรตฺถกํ สิยา, วุตฺต-โทโส จ, ตสฺมา ตํ สพฺพมคฺคเหตฺวา ‘อการมริยาทา อกฺขรา’ติ อตฺเถ คหิเต วุตฺตโทสาภาวโต มริยาทตฺโถเวตฺถาทิสทฺโท”ติ อวคนฺตพฺโพ. อยมสฺส ปทวิคฺคโห.

“ยถา ปน ‘อา โฆ’ติอาทีสุ โฆอิติ เอกกฺขเรเนว สญฺญา ถปิตา, กสฺมา เอวมิธาปิ อกตฺวา ครุสญฺญา กตา”ติ. อยเมตฺถ โจทนา.

“รุฬฺหิอนฺวตฺถวเสน ทฺวิปฺปการาสุ สญฺญาสุ ยา รุฬฺหิสญฺญา, สา โวหาร-สุขมตฺตเมว สาเธติ, ยา ปน อนฺวตฺถสญฺญา, สา ตญฺเจว สาเธติ, อตฺตโน อตฺถสฺส สภาวญฺจ ทีเปติ, อิธ ปน โวหารสุขมตฺตมนเปกฺขิตฺวา อตฺตโน อตฺถสฺส สภาวทีปนตฺถํ ครุสญฺญา กตา”ติ. อยเมตฺถ ปริหาโร.

อถ วา “อปิคฺคหณํ กสฺมา กตนฺ”ติ โจทนา. “สญฺญาวิธาเนสุ สพฺพ-สาธารณสญฺญาว ปฐมํ วตฺตพฺพา”ติ สพฺพสาธารณํ อกฺขรสญฺญํ ถเปนฺโต สิสฺสาน-มาทรุปฺปาทนตฺถํ อมฺเหหิ อุปริ ถเปตพฺพนามํ สนฺธาย “อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต”ติ วุตฺตํ. ตสฺมา “ตทนุรูปวเสเนว ถเปตพฺพนฺ”ติ จินฺเตตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตานํ ปากฏี-กรณมุเขน “อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ”ติ สญฺญาสุตฺตมารภิ. ตสฺมา “เหฏฺฐา วุตฺตานํ อเปกฺขากรณตฺถมปิคฺคหณํ กตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ เหตฺถตฺโถ “เต จ โข อกฺขรา อปิ อการาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ”ติ. วกฺขติ จ “อตฺโถ อกฺขร-สญฺญาโต’ติ อิมสฺส ถเปตพฺพนามาเปกฺขตฺถํ ‘เตน กฺวตฺโถ, อตฺโถ อกฺขร-สญฺญาโต”ติ. อปิคฺคหเณ ปน อสติ “ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐา”ติอาทีนิ วิย อญฺญานเปกฺขํ สิยา”ติ ปริหาโร.

อถ วา อาทโยติ เอตฺถ “กตโม พหุพฺพีหี”ติ โจทนา. เอตฺถ จ “ตคฺคุณ-สํวิญฺญาณพหุพฺพีหี”ติ ทฏฺฐพฺโพ. ทุวิโธ หิ พหุพฺพีหิ ตคฺคุณาตคฺคุณสํวิญฺญาณ-วเสน. ตตฺถ ตคฺคุณสํวิญฺญาณํ “ลมฺพกณฺณมานเย”ติอาทีสุ, อตคฺคุณสํวิญฺญาณํ “ปพฺพตาทีนิ เขตฺตานี”ติอาทีสุ. อิธ ปน ยทิ อตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหิ ภเวยฺย, “สุหิสฺวกาโร เอ, กรสฺสากาโร จ, โลปญฺเจตฺตมกาโร”ติเอวมาทีสุ อการคฺคหณ-มสิทฺธํ สิยา. เตน วิญฺญายติ ‘ตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหิเอเวตฺถ คหิโต”ติ ปริหาโร.

อถ วา “อกฺขราปาทโย’ติ วุตฺเตเยว อการาทีนํ คหเณ สติปิ ‘เอก-จตฺตาลีสนฺ’ติ กสฺมา วุตฺตนฺ”ติ โจทนา. “อิธ สุตฺตนฺโตปการา เอกจตฺตาลีสํ, พหิทฺธา ปน อญฺเญปิ อกฺขรา สนฺตี’ติ ญาปนตฺถนฺ”ติ ปริหาโร.

“นนุ ปมาณวจนํ ตคฺคุณสํวิญฺญาโณปาตตฺถญาปนตฺถนฺ”ติ. ตนฺน อสติปิ ตสฺมึ สุวิญฺเญยฺยตฺตา. “สุหิสฺวกาโร เอ’ติเอวมาทีสุปิ หิ อกาโร’ติ วจเนเนว สกฺกา วิญฺญาตุํ, อสติ หิ ตสฺมึ อการสฺเสว อกฺขรตฺตาภาวโต, อสติ จ ตสฺส อกฺขรตฺเต ‘อกฺขเรหิ การมิ’ติ การปจฺจยาภาวา, ตสฺมึ ปน อสติ ‘อกาโร’ติ โวหาราภาโว. เอตฺถ จ ตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหิ, เอตฺถ จ อตคฺคุณสํวิญฺญาณ-พหุพฺพีหีติ ปโยควเสน อวคนฺตพฺพํ, ตถา หิ “ภูวาทโย ธาตโว’ติเอวมาทีสุ อสติปิ ตตฺถ ตํญาปเก ปมาณวจเน “ภวโต โภโต”ติเอวมาทิปฺปโยคาว วิญฺญาเปนฺติ.

ภวโตติ หิ ภู=สตฺตายมิจฺเจตสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยนฺตสฺส “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสทฺทํ สวิภตฺติมฺหิ นฺตุมิว กตฺวา “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ โตอาเทเส กเต รูปํ. เอตฺถ จ อนฺตปจฺจโย ธาตฺวธิกาเร วิหิโต. เตน ญายติ “ภูอิตฺยยํปิ ธาตุสญฺญํ ลภตี”ติ. อปิ จ ยทิ ปมาณวจนํ ตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหีติ วิญฺญาปนตฺถํ สิยา “ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา”ติ เอตฺถาปิ ตโยติ วุตฺตตฺตา ตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหิ ภเวยฺย, เอวญฺจ สติ ‘ลหุภูตา มตฺตาปิ รสฺสา’ติ อาปชฺเชยฺย, สา หิ เตสํ คุณภาเวน คหิตา”ติ, ตสฺมา ยํ วุตฺตํ “อญฺเญสํปิ อตฺถิภาวญาปนตฺถนฺ”ติ, ตํ สุวุตฺตํ.

อถ วา “กสฺมา อกาโรว เตสํ อาที”ติ โจทนา.

ปญฺจนฺนํ ปน ฐานานํ ปฏิปาฏิวสาปิ จ

นิสฺสยาทิปฺปเภเทหิ วุตฺโต เตสมนุกฺกโม.

ตถา หิ ปญฺจ ฐานานิ กณฺฐ-ตาลุ-มุทฺธ-ทนฺโตฏฺฐวเสน. ตานิ ปน ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถ อกฺขรานีติ ฐานานีติ วุตฺตานิ. “อิทํ วกฺขามี”ติ หิ อนุวิตกฺกยโต อนุวิจารยโต ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน อุปฺปนฺนาย ปถวิธาตุยา อุปาทินฺน-ฆฏฺฏเนน ตตฺถ ตตฺถ สทฺโท ชายติ. น เจตฺถ ปุพฺพาปรวิเสโส. โส ปน อการาทินาเมน โวหารมาคโต. ตตฺถ จ

อวณฺณ-กวคฺค-หการา กณฺฐชา อิวณฺณ-จวคฺค-ยการา ตาลุชา

ฏวคฺค-รการ-ฬการา มุทฺธชา ตวคฺค-ลการ-สการา ทนฺตชา

อุวณฺณ-ปวคฺคา โอฏฺฐชา เอกาโร กณฺฐตาลุโช

โอกาโร กณฺฐโอฏฺฐโช วกาโร ทนฺตโอฏฺฐโช.

ตตฺถ จ อวณฺณ-กวคฺค-หการา กิญฺจาปิ กณฺเฐว ชายนฺติ, ตถาปิ กาล-สุติเภเทหิ ภินฺนาติ เวทิตพฺพา. ยถา หิ เอกิสฺสาเยว อิตฺถิยา คพฺเภ อุปฺปชฺชมานา ทารกา วณฺณาทิเภเทน ภินฺนาว โหนฺติ, เอวมิมานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ.

“ยทิ ปเนกสฺมึ ฐาเน วิสทิสกฺขราปิ ชายนฺติ, อญฺเญปิ วิสทิสกฺขรา ตตฺเถว กสฺมา นุปฺปชฺชนฺตี”ติ โจทนา. ตสฺส สพฺเพสมเขตตฺตา. ยถา หิ เอกิสฺสาเยว อิตฺถิยา คพฺเภ วณฺณาทิวิสทิเสสุ ทารเกสุ ชายนฺเตสุปิ น อญฺเญ กุกฺกุฏโคณโปตกาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ฐาน-สุติ-กาลเภเทน ภินฺนา เอกจตฺตาลีสกฺขรา นิสฺสย-นิสฺสิตวเสน ทุวิธา.

ตตฺถ จ สรา นิสฺสยา, พฺยญฺชนา นิสฺสิตา. ตถา หิ สรปฺปฏิพทฺธวุตฺติโน พฺยญฺชนา. น พฺยญฺชนปฺปฏิพทฺธวุตฺติโน สรา. ตตฺถ จ “นิสฺสยนิสฺสิเตสุ นิสฺสยาว ปฐมํ วตฺตพฺพา”ติ สราว ปฐมํ วุตฺตา. เต จ ทุวิธา เอกชา ทฺวิชาติ. เอตฺถ จ ทฺวิชา อปฺปกา, เอกชา พหุกตราติ “อปฺปกพหุเกสุ พหุกาว ปฐมํ วตฺตพฺพา”ติ เอกชาว ปฐมํ วุตฺตา. เต จ กณฺฐตาลุโอฏฺฐชวเสน ติวิธา. ตตฺถ จ ฐานปฺปฏิปาฏิยา ปฐมํ กณฺฐชาว วตฺตพฺพา, ตโต ตาลุชา, ตโต โอฏฺฐชาติ เต ฐานานุกฺกเมน วุตฺตา. ตตฺถ จ ลหุกตฺตา รสฺสานํ, ครุกตฺตา ทีฆานํ, “ลหุกครุเกสุ ลหุกาว ปฐมํ วตฺตพฺพา”ติ รสฺสาว ปฐมํ วุตฺตา. ทฺวิเชสุ ปน เอกาโรว ปฐมํ วุตฺโต, กสฺมา, ปฐมปฺปติฏฺฐิฅิตฏฺฐานทฺวยชาตตฺตาติ อยํ ตาว สรานํ อนุปุพฺพจินฺตา.

พฺยญฺชนา ปน ทุวิธา วคฺคาวคฺควเสน. ตตฺถ จ วคฺคานํ พหุกตรตฺตา, อิตเรสญฺจิตฺตรตฺตา วุตฺตนเยน วคฺคาว ปฐมํ วุตฺตา. ปญฺจวคฺคานํ ปน อนุกฺกโม ฐานานุกฺกมวเสน เวทิตพฺโพ. ปฐมํ หิ กณฺฐฏฺฐานํ ปติฏฺฅิตํ. ตโต ตาลุมุทฺธ-ทนฺโตฏฺฐฏฺฐานานีติ. ตตฺถ จ วคฺคกฺขราปิ ทุวิธา โฆสาโฆสวเสน. เตสุ จ กิญฺจาปิ พหุกตรตฺตา โฆสาว ปฐมํ วตฺตพฺพา, ตถาปิ เย โฆสวนฺโต, เต ครุกา, เย ปน อโฆสวนฺโต, เต ลหุกาติ ครุกลหุเกสุ ลหุกาว ปฐมํ วตฺตพฺพาติ อโฆสาว ปฐมํ วุตฺตา. ตตฺถาปิ วคฺคาทโย ลหุกกรณตฺตา ปฐมํ วุตฺตา, อิตเร ปน ครุกกรณตฺตา ปจฺฉา วุตฺตา. เต จ สรูปาสรูปวเสน ทุวิธา. เตสมนุกฺกโม วุตฺตนโยว. อถ วา วคฺคกฺขรา ทุวิธา สรูปาสรูปวเสน. ตตฺถ จ สรูปา พหุกตรตฺตา ปฐมํ วุตฺตา, ตโต อิตเร. ตตฺถ จ สรูปา ทุวิธา โฆสาโฆสวเสน. เต ปน กิญฺจาปิ สมานา, ตถาปิ อโฆสาว ปฐมํ วุตฺตา โฆสปุพฺพภาเค อโฆสานํ วตฺตพฺพตฺตา, เอวํ หิ สติ อสํกิณฺณตา โหตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อวคฺคาปิ ทุวิธา โฆสาโฆสวเสน. วุตฺตญฺจ วุตฺติยํ “ค ฆ

ช ฌ ญ ฑ ฒ ณ ท ธ น พ ภ ม ย ร ล ว ห ฬ อิติ โฆสา, ก ข จ ฉ ฏ ฐ ต ถ ป ผ ส อิติ อโฆสา”ติ. ตตฺถ จ พหุกตรตฺตา โฆสาว ปฐมํ วุตฺตา, ตโต อิตเร. โฆสา จ ทุวิธา เอกชา ทฺวิชาติ. ตตฺถ จ พหุกตรตฺตา เอกชาว ปฐมํ วุตฺตา. เตสํ ปน อนุกฺกโม ฐานปฺปฏิปาฏิวเสน เวทิตพฺโพ, ตโต ทฺวิโช, ตโต อโฆโส, ห, ฬอิติ จ. เอตฺถ ปน “หกาโร โฆสตฺตา จ กณฺฐชตฺตา จ กิญฺจาปิ ปฐมํ วตฺตพฺโพ, ตถาปิ ปฏิปาฏิวเสน วุตฺตาปิ อุปฺปฏิปาฏิวเสน อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาปนตฺถํ อุปฺปฏิปาฏิยา วุตฺโต”ติ ทฏฺฐพฺพํ. ฬการํ ปน ฑการวิการํ กตฺวา สทฺทสตฺถวิทู ปฐนฺติ. อิธ ปน วิสุํเยว ปฅิตํ. สุตฺตกาโร ปน ตสฺส ฐาเน ลการเมว ปฐติ. ทิสฺสติ หิ “ยวมทนตรลา จาคมา, ทหสฺส โทลํ”อิจฺเจวมาทีสุ. ตสฺส ปน กิญฺจาปิ โฆสาโฆสวิจารณา น กตา, ตถาปิ ลการสฺส วุตฺตวิจารณา-นุสาเรเนว สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ น กตาติ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺส ตฏฺฐานิยตฺตา, สทฺทสตฺเถ ปน ฑการสฺส วุตฺตปฺปการเมว สนฺธาย น ตสฺส วิสุํ วุตฺตํ, ตมฺปน น สพฺเพ สพฺพตฺถ โวหรนฺติ, เกจิ ปน ตสฺส ฐาเน ฬการํ ปฐนฺติ, เกจิ ฑการนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. มุทฺธชตฺตา จ โฆสตฺตา จ รการานนฺตรํ วตฺตพฺเพปิ ปจฺฉิมํ กตฺวา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อสรตฺตา จ อวคฺคตฺตา จ โฆสาโฆส-วินิมุตฺตตฺตา จ สพฺพปจฺฉิมํ กตฺวา นิคฺคหิตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยเมตฺถ ปริหาโร.

อถ วา อกฺขราติ เอตฺถ อสทฺโท

ปฏิเสเธ วุทฺธิตพฺภาเว อญฺญตฺเถ สทิเสปิ จ

วิรุทฺเธ ครเห สุญฺเญ อกาโร วิรหปฺปเกติ

วุตฺเตสุ ทสสุ อตฺเถสุ กตรตฺโถติ โจทนา.

“ตถา หิ ‘อกตฺวา’ติอาทีสุ ปฏิเสเธ ทิสฺสติ, ‘อเสกฺขา ธมฺมา’ติอาทีสุ วุทฺธิมฺหิ, ‘อนวชฺชมริฏฺฐนฺ’ติอาทีสุ ตพฺภาเว, ‘อพฺยากตา ธมฺมา’ติอาทีสุ อญฺญตฺเถ, ‘อมนุสฺโส’ติอาทีสุ สทิเส, ‘อกุสลา ธมฺมา’ติอาทีสุ วิรุทฺเธ, ‘อราชา’ติอาทีสุ ครเห, ‘อภาโว’ติอาทีสุ สุญฺเญ, ‘อปุตฺตกํ สาปเตยฺยนฺ’ติอาทีสุ วิรเห, ‘อนุทรา กญฺญา’ติอาทีสุ อปฺปเก. อิธ ปน อญฺญตฺเถ, ‘ขรณํ ขรตฺตํ ขยํ นตฺถิ เอเตสนฺติ อกฺขราติ วิรเห วา ทฏฺฐพฺโพติ ปริหาโร.

อถ วา “กิมิทํ สมุทายวากฺยนิปฺผตฺติ, อุทาหุ อวยววากฺยนิปฺผตฺตี”ติ โจทนา. “อิห อวยววากฺยนิปฺผตฺติเยว ทฏฺฐพฺพา, อญฺญถา ‘คคฺคกุลสฺส สตํ ทณฺฑนฺ’ติอาทีสุ วิย อการาทโย สมุทิตาว อกฺขรา นาม ภเวยฺยุํ, เอวญฺจ สติ ‘ลโต โวกาโร จ, กรสฺสากาโร เจ’ติเอวมาทีนิ สุตฺตานิ น สิชฺเฌยฺยุํ, เอวมธีตานิ เจตานิ อาจริเยน, เตน ‘ตาเนว ญาปยนฺตี’ติ ‘ยญฺญทตฺตเทวทตฺตาทโย ภุญฺชนฺตี-ติอาทีสุ วิย อวยววากฺยนิปฺผตฺติวเสเนเวตํ วุตฺตนฺ”ติ ปริหาโร.

อถ วา “เอตฺถ จ อาทโยติ สมาสปทนฺติ วทถ, อิมสฺส จ สุตฺตสฺส สชฺฌายนกาเล อญฺเญสํ สุตฺตานํ อภาวโต เกน สมาโส โหตี”ติ โจทนา. “อาทฺยนฺตวเสน สพฺพํ วิตกฺเกตฺวา ปจฺฉา คนฺถารมฺภกรณโต อุปริ วตฺตพฺพํ ปฏิจฺจ เอวํ วุตฺตนฺ”ติ ปริหาโร.

อถ วา “อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโตติอาทีสุ อกฺขรา นามิเมติ ญาปนตฺถมิทนฺติ ตุมฺหากมธิปฺปาโย, นามมฺหิ อตฺถปิเต โวหาโร น ยุตฺโต, โวหาเร อสติ ตตฺถ ตตฺถ โวหรียมานา อิเมติ ญาปนตฺถมิทนฺติ วจนํ น ยุตฺตนฺ”ติ โจทนา. “ยถา โลเก ปฏิปชฺชนฺติ, ตถา สทฺทสตฺเถปิ ปฏิปชฺชิตพฺพโต น เอวรูปํ อวคนฺตพฺพํ, โลเกปิ หิ รุกฺขสฺมึ อสติ น พีเชน ภวิตพฺพํ, พีชสฺมึ อสติ น รุกฺเขเนติ น จินฺตยนฺติ, ปรมตฺเถปิ อวิชฺชาย อสติ น ขนฺเธน ภวิตพฺพํ, ขนฺธสฺมึ อสติ น อวิชฺชายาติ น จินฺตยนฺติ, สทฺทสตฺเถปิ สงฺกูปมาเยสาติ ปฏิกฺขิตฺตา”ติ ปริหาโร.

อถ วา “กถมิทํ สญฺญาสฃฺฃิวิธานมิติ ญายเต”ติ โจทนา. “ยถา ปน ‘กุสลํ รูปํ จกฺขุมา’ติอาทีสุ อญฺญมญฺญานเปกฺโขเยว อตฺโถ สมฺภวติ, ตถา อิธาปิ ‘อกฺขรา จ อปิ จ อาทโย จ เอกจตฺตาลีสญฺจา’ติ อญฺญมญฺญานเปกฺโข อตฺโถ ภเวยฺย, ยถา วา ปน ‘นีลุปฺปลนฺ’ติอาทีสุ สมานาธิกรณตฺโถ สมฺภวติ, เอวมิธาปิ ปจฺจตฺตวิภตฺติยุตฺตตฺตา สมานาธิกรณตฺถสมฺภวโต ‘อกฺขรา อาทโย’ติ วา อตฺโถ ภเวยฺย. ‘อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต’ติ วตฺวา วุตฺตตฺตา ‘อกฺขรา นาม อการาทโย’ติ วา อตฺโถ ภเวยฺย. เสฏฺฐนฺติอาทินา นเยน ปณามารหสฺส สตฺถุโน ปมาณํ กตฺวา สทาจารํ โวกฺกมิตฺวา อารทฺธตฺตาว อนุมฺมตฺตวจนมิทนฺติ วิญฺญายติ, ตสฺส จ อนุมฺมตฺตวจนตฺเต สิทฺเธ ปฐมตฺโถ ตตฺถ น สกฺกา วิญฺญาตุํ, ทุติยตฺโถปิ ‘อตฺโถ อกฺขรสญฺญาโต, อกฺขเรหิ การ’มิจฺเจวมาทีสุ อกฺขรสทฺเทน อการาทีนํ คหิตตฺตา อกฺขรสทฺทสฺส จ วิเสสกตฺเต สติ อุปฺปลสทฺทํ วินา นีลสทฺเทน วิย อาทิสทฺทํ วินา อกฺขรสทฺเทน ตทตฺถสฺส อนุปลพฺภนโต น คเหตพฺโพ, ตติยตฺโถ ปน วุตฺตปฺปการานุรูปตฺตา คเหตพฺโพ”ติ ปริหาโร.

อถ วา “อิทํ ปน สุตฺตํ สญฺญา-ธิการ-ปริภาสา-วิธิสุตฺเตสุ กตมนฺ”ติ โจทนา. “จตุพฺพิธํ หิ สุตฺตํ, ‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’ติเอวมาทีนิ สญฺญาสุตฺตานิ, ‘อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺย’มิจฺเจวมาทีนิ อธิการสุตฺตานิ, ‘อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี’ติเอว-มาทีนิ ปริภาสาสุตฺตานิ, ‘วโมทุทนฺตาน’มิจฺเจวมาทีนิ วิธิสุตฺตานิ, เตสุ ปนิทํ สญฺญาสุตฺตนฺ”ติ ปริหาโร.

อถ วา อกฺขราติ วุตฺเต อการาทีนํ ญาปนตฺถมิทํ สุตฺตํ วุตฺตนฺติ วทถ, กึ เตสฺวกาโรเยว อกฺขเร วทติ, ตถา ขกาโร ตถา รกาโร อุทาหุ สพฺเพวาติ. กิญฺเจตฺถ, ยทิ ตาว อกาโรว อกฺขเร วทติ, นิรตฺถกมิตเรสํ วจนํ. ยทิ ปน น วกฺขติ, ยถา สกฺขรกฐลา เตสํ ปฏิจฺจ อวยเว นิรตฺถกาว ราสึ กตฺวา ปีฬิตาปิ นิรตฺถกาว โหนฺติ, เอวํ อวยเวปิ วตฺตุํ อสมตฺถตาย สมุทิตาปิ อสมตฺถตาว ภเวยฺยุนฺ”ติ โจทนา. “ยถา ปน รถจกฺกเนมิกุพฺพราทโย คมนํ ปฏิจฺจ อวยเว กิญฺจาปิ นิรตฺถกา, ตถาปิ สมุทิตา สาตฺถกาว สมฺภวนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ หิ เตสํ สภาโว, สมุทิตาเยว สาตฺถกตา”ติ ปริหาโร.

“ยทิ เอวํ ตุมฺเหหิ สุตฺตเมว น วตฺตพฺพํ กทาจิปิ เตสํ สมุทายาภาวโต, ตถา หิ อการํ สุตฺวา ขการสฺส สวนกาเล อกาโร นสฺสติ, ขการํ สุตฺวา รการสฺส สวนกาเล ขกาโร นสฺสติ, เอวํ สมุทายสฺส อนุปลทฺธิ โหติ, เอวญฺจ สติ อตฺถาวโพโธ น โหตี”ติ โจทนา. “ยถา ปน ปริพฺภมมานมาทิตฺตมลาตํ ปสฺสโต ตํ จกฺกํ วิย ทิสฺสติ, น จ ตทา เอกกฺขเณ สพฺพตฺโถปลพฺภติ, เอวํ สนฺเตปิ ตํ ตํ ฐานมาคตมารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตสุ นานาจิตฺตสนฺตาเนสุ นิรุทฺเธสุ เตหิ คหิตาการํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา จินฺตยนฺตสฺส อลาตํ จกฺกํ วิย ทิสฺสติ, สพฺพตฺโถปลพฺภมานํ วิย จ อติลหุปริวตฺติตาย จิตฺตสนฺตานสฺส. วุตฺตญฺจ ภควตา จิตฺตสฺส อติลหุปริวตฺติตํ สนฺธาย ‘นาหํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกธมฺมํปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ ภิกฺขเว จิตฺตนฺ’ติ, เอวํ อกฺขราติ สทฺทํ สุณนฺตสฺสาปิ วิสุํ วิสุํ อการาทีนมารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺเตสุ นานาจิตฺตสนฺตาเนสุ นิรุทฺเธสุ เตหิ คหิตเมว สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา จินฺตยนฺตสฺส ปุพฺเพ คหิตเมว ปิณฺฑํ อีทิสตฺถวาจกนฺติ กตสญฺญสฺส ตเมว ปิณฺฑมาคมฺม อตฺถาวโพโธ โหตี”ติ ปริหาโร.

อิมินา นเยน เตสุ เตสุ สุตฺเตสุ ลพฺภมานวเสน ฉปฺปการํ นยํ ทสฺเสตฺวา วณฺณนา กาตพฺพาติ.

[๓] ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรา สเร โลปนฺติอาทีสุ สรา นามิเมติ ญาปนตฺถนฺ”ติ. ตตฺถาติ เอกํ ปทํ, โอทนฺตาติ เอกํ ปทํ, สราติ เอกํ ปทํ, อฏฺฐาติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. “ตตฺถ เอกจตฺตาลีสกฺขเรสุ โอการ-ปริยนฺตา อฏฺฐ สรา นามา”ติ อตฺโถ. โอ อนฺโต เยสํ เตติ โอทนฺตา. สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ สรา. พฺยญฺชนานิ สราเปนฺตีติ วา สรา. “สติปิ พฺยญฺชนานํ สรภาเว สรปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย เต สรา”ติ อวตฺวา ‘เย อปฺปฏิพทฺธ-วุตฺติโน, เตเยว สราติ คหิตา”ติ. เอตฺถ จ “อวสานกฺขรํ วตฺวาปิ อาทฺยกฺขรํ กสฺมา น วุตฺตนฺ”ติ. ตํ วตฺวาปิ ปริวชฺเชตพฺพสฺสาภาวา. อฏฺฐาติ ปมาณวจนํ พหิทฺธาปิ อญฺเญ สรา สนฺตีติ ญาปนตฺถํ, อสติปิ หิ ตสฺมึ โอทนฺตาติ วจเนเนว สิทฺธตฺตา.

“นเนฺวกาโรปิ โอทนฺตาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ, ตถา อิกาโร”ติ โจทนา. น สกฺกา ‘โอทนฺตา’ติ วตฺวาปิ อาทฺยกฺขรคฺคหเณน ปริวชฺเชตพฺพาภาวปริทีปนโต. “นนฺวิห ตคฺคุณสํวิญฺญาณพหุพฺพีหีติ ญาปนตฺถนฺ”ติ. ตนฺน ‘ธาตุสฺสนฺโต โลโป-เนกสรสฺเส’ติ เอตฺถ ‘โลโป อเนกสรสฺเส’ติ เฉทํ กตฺวา ‘วา ปโร อสรูปา’ติ อสรูปมฺหา โอการสรมฺหา ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา ‘โลโปเนกสรสฺเส’ติ วุตฺตตฺตาว ตทตฺถสฺส สิชฺฌนโต. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อิทํ ปน จตูสุ สุตฺเตสุ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ครุสญฺญากรเณ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ.

“อิทํ ปน สุตฺตํ กสฺมา อิเหว วุตฺตนฺ”ติ โจทนา. สพฺพสาธารณสญฺญํ วตฺวา ปฐมนิทฺทิฏฺฐกฺขรานํ วา ตทนนฺตรํ สรสญฺญาย วตฺตุํ ยุตฺตตฺตา. เอวเมตฺถ สมฺพนฺธาทโย ฉปฺปการา เวทิตพฺพา.

[๔] ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ’อิจฺเจวมาทีสุ รสฺสา นามิเม”ติ ญาปนตฺถํ. ลหุมตฺตาติ เอกํ ปทํ, ตโยติ เอกํ ปทํ, รสฺสาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. ตตฺถคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตน “ตตฺถ อฏฺฐสุ สเรสุ ลหุมตฺตา ตโย สรา รสฺสา นามา”ติ อตฺโถ. ลหุกํ มตฺตํ เยสนฺเตติ ลหุมตฺตา, ลหุกํ มตฺตํ ลหุมตฺตํ, ลหุมตฺตเมเตสมตฺถีติ วา ลหุมตฺตา, ตทา “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “สทฺธาทิโต เณ”ติ ณปจฺจยนฺตํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. มตฺตสทฺโท เจตฺถ อจฺฉราสงฺฆาตสงฺขาตํ วา วิชฺชุปฺปาทสงฺขาตํ วา อกฺขินิมฺมีลน-สงฺขาตํ วา กาลํ วทตีติ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา หิ เตน มตฺเตน เอกมตฺตา รสฺสา ทฺวิมตฺตา ทีฆา, อฑฺฒมตฺตา พฺยญฺชนาติ. รสฺสาติ รสฺสกาลิกา. รสฺสสทฺโท หิ รสฺสํ กาลํ วทติ, ตกฺกาลิกา ปน ตพฺโพหาเรน วุตฺตา, รสฺสํ กาลเมเตสมตฺถีติ วา รสฺสา, ตทา ปน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ณปจฺจยนฺโต รสฺสสทฺโทติ ทฏฺฐพฺโพ. ครุสญฺญกรเณ ปโยชนํ ปน วุตฺตนเยเนว วิญฺญาตพฺพํ. อิทํ ปน ‘เอกมตฺตา รสฺสา’ติ อวตฺวา เอวํ ‘ลหุมตฺตา’ติ วจนํ ทิยฑฺฒมตฺติกานํปิ สงฺคหณตฺถํ, เอกมตฺตา รสฺสาติ หิ วุตฺเต สงฺขฺยาวเสน นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา เย ทิยฑฺฒ-มตฺติกา, เต อสงฺคหิตา ภเวยฺยุํ, ตสฺมา “ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา”ติ สงฺขฺยาวเสน อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, เอวํ หิ สติ ทิยฑฺฒมตฺติกานํปิ ลหุกมตฺตตฺตา สงฺคหิตาว โหนฺตีติ. ตโยคหณํ ปน อญฺญตฺถ อญฺเญปิ รสฺสา สนฺตีติ ญาปนตฺถํ. “ตคฺคุณ-สํวิญฺญาณพหุพฺพีหิคฺคหิตภาววิญฺญาปนตฺถนฺติ หิ น สกฺกา วตฺตุนฺ”ติ. รสฺสทีฆานํ มิสฺสกภาเว สติปิ เตสุ รสฺสสฺเสว ปฐมํ วุตฺตตฺตา ปฐมเมว นิฏฺฐงฺคตตฺตา วา รสฺสสญฺญาว สรสญฺญายานนฺตรํ วตฺตพฺพาติ อิเหทํ สุตฺตมธีตํ. อิทมฺปิ สุตฺตํ จตูสุ สุตฺเตสุ สญฺญาสุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

[๕] อญฺเญ ทีฆา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทีฆมิจฺเจวมาทีสุ ทีฆา นามิเม”ติ ญาปนตฺถํ. อญฺเญติ เอกํ ปทํ, ทีฆาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. ตตฺถคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตน “ตตฺถ เตสุ สเรสุ รสฺเสหิ อญฺเญ ทีฆา นาม โหนฺตี”ติ อตฺโถ. ทีฆํ กาลํ ทีฆํ, อิหาปิ ตกฺกาลิกา ปน ตพฺโพหาเรน ทีฆาติ วุตฺตา. ตเมเตสมตฺถีติ วา ทีฆา. ครุสญฺญากรเณ ปโยชนํ ปน วุตฺตนยเมว. “ทฺวิมตฺตา ทีฆา”ติ อวตฺวา “อญฺเญ ทีฆา”ติ วจนํ ติยฑฺฒมตฺติกานํปิ สงฺคหณตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. รสฺสสญฺญายานนฺตรํ ปน ทีฆสญฺญาว วตฺตพฺพาติ อิเหทํ วุตฺตํ. อิทมฺปิ สุตฺตํ สญฺญาสุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

[๖] เสสา พฺยญฺชนา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตมิจฺเจวมาทีสุ พฺยญฺชนา นามิเม”ติ ญาปนตฺถํ. เสสาติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชนาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “เย ปน สเรหิ รสฺเสหิ ทีเฆหิ วา เสสา, เต พฺยญฺชนา นามา”ติ อตฺโถ. วุตฺเตหิ อญฺเญ เสสา นาม. เสสนฺตีติ เสสา. เสสาติ หิ สิส=อสพฺพปฺ-ปโยเคอิจฺเจตสฺส “ภูวาทโย ธาตโว”ติ ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุสฺสนฺโต โลโปเนก-สรสฺสา”ติ ลุตฺตานุพนฺธสฺส “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อธิกิจฺจ “วิสรุชปทาทิโต เณ”ติ ณปจฺจยนฺตสฺส “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณกาเร ลุตฺเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ กตวุทฺธิสฺส กิตกตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวา ตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา “ชิน-วจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺปชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ สฺยาทฺยุปฺ-ปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปิ “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺ”ติ โยวจนํ กตฺวา ตสฺส “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ อาการาเทเส กเต “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลเป กเต รูปํ.

พฺยญฺชียติ อตฺโถ เอเตหีติ พฺยญฺชนา. ตสฺส ปน วิปุพฺพสฺส อญฺชุ= พฺยตฺติคติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “นนฺทาทีหิ ยู”ติ อธิกิจฺจ “กตฺตุกรณ-ปเทเสสุ เจ”ติ ยุปจฺจยํ กตฺวา ตสฺส “อนกา ยุณฺวูนนฺ”ติ อนาเทเส กเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา วิภตฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. สรา ปน กิญฺจาปิ อตฺถํ พฺยญฺชยนฺติ, ปฏิลทฺธวิเสสนามตฺตา ปน พฺยญฺชนาติ อิธ น คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยถา ปน อาสุคมนตฺตา “อสฺโส”ติ วุตฺเต กิญฺจาปิ ควาทโย อาสุ คจฺฉนฺติ, ปฏิลทฺธวิเสสนามตฺตา ปน น ตพฺโพหารํ ลภนฺติ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. ปุพฺพนิทฺทิฏฺฐานํ สรานํ สญฺญํ วตฺวา ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺฐานํ สพฺพสาธารณ-สญฺญาว ปฐมํ วตฺตพฺพาติ อิเหทํ วุตฺตํ. อิทมฺปิ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๗] วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมาอิจฺเจวมาทีสุ วคฺคา นามิเม”ติ ญาปนตฺถํ. วคฺคาติ เอกํ ปทํ, ปญฺจปญฺจโสติ เอกํ ปทํ, มนฺตาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “มการปริยนฺตา พฺยญฺชนา ปญฺจปญฺจวิภาเคน ตทกฺขรวนฺโต วา วคฺคา นามา”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปญฺจปญฺจาติ วิจฺฉาวจนํ ยถา “คาโม คาโม รมณีโย”ติ. อิมินา ปญฺจ ปญฺจ หุตฺวา วคฺคสญฺญํ ปฏิลภนฺตานํ พหุตํ ทสฺเสติ. โสติ วิภาคตฺถวาจโก ปจฺจโย “วิภาเค ธา เจ”ติ สุตฺเต จสทฺเทน สมฺภูโต อสฺสตฺถิวาจโก วา. ตทา “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ เอตฺถ จสทฺเทน สมฺภูโต. โม อนฺโต เยสนฺเตติ มนฺตา. อาทฺยกฺขรสฺสาวจเน ปริหาโร วุตฺตนโยว. พฺยญฺชนสทฺทสฺสานุวตฺตนโต ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐานํ ปฐมเมว วตฺตพฺพโต จ อิเหทํ วุตฺตํ. อิทํปิ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๘] อํอิติ นิคฺคหิตํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตมิจฺเจวมาทีสุ นิคฺคหิตํ นามิทนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. อํอิติ เอกํ ปทํ, อิตีติ เอกํ ปทํ, นิคฺคหิตนฺติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อํอิติ ยํ วุตฺตํ, ตํ นิคฺคหิตํ นามา”ติ อตฺโถ. นิสฺสาย คยฺหตีติ นิคฺคหิตํ. “กึ นิสฺสายา”ติ เจ. สรํ นิสฺสายาติ. อญฺเญสํปิ ตํสภาเว สติ ตนฺนามาลาเภ ปริหาโร วุตฺตนโยว. เอตฺถ จ “อิติสทฺเทน อนนฺตเร วุตฺตํ พินฺทุํ นิทสฺเสติ, นิยมาภาเว สติปิ สเรน วินา นิทฺทิสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ลทฺธสญฺเญน ปฐมํ นิทฺทิฏฺเฐน อกาเรน นิทฺทิฏฺฐพินฺทุํว นิทสฺเสตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ. “อํ นิคฺคหิตนฺ”ติ วุตฺเตปิ สิทฺเธ อิติสทฺเทน ตเมว อตฺถํ ปกาเสติ “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ. ตํ ปน อุปริเยว อาวิภวิสฺสติ. ปจฺฉา นิทฺทิฏฺฐานํ ปจฺฉา วตฺตพฺพโต อิเหทํ วุตฺตํ. อิทํปิ สญฺญาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๙] ปรสมญฺญา ปโยเค

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา, คหสฺสุปธสฺเส วาติ-เอวมาทีสุ โฆสาโฆสูปธาทโย อิเม”ติ ญาปนตฺถํ. ปรสมญฺญาติ เอกํ ปทํ, ปโยเคติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “ปเรสํปิ สมญฺญายุตฺตฏฺฐาเน โยเชตพฺพา”ติ อตฺโถ. ปเรสํ สมญฺญา ปรสมญฺญา. “เวยฺยากรณานํ สมญฺญา”ติ อตฺโถ. ปรสฺมึ วา สมญฺญา ปรสมญฺญา. “สกฺกตคนฺเถ สมญฺญา”ติ อตฺโถ. ปยุชฺชนํ ปโยโค. “ตสฺมึ ปโยเค สตี”ติ สมฺพนฺโธ. อตฺตโน สมญฺญํ วตฺวา ปรสมญฺญาย ปจฺฉา วตฺตพฺพโต อิเหทํ วุตฺตํ. ติวิธา หิ สญฺญา อนฺวตฺถสญฺญา สกสญฺญา ปรสญฺญาติ. ตา ปน อกฺขร-วคฺค-โฆสสญฺญาทิวเสน ทีเปตพฺพา.

[๑๐] ปุพฺพมโธฅิตมสฺสรํ สเรน วิโยชเย

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สนฺธึ กตฺตุกาโม ปทจฺเฉเท กเต ปุพฺพภูตํ พฺยญฺชนํ อโธฅิตํ อสฺสรํ กตฺวา สรโต วิโยชเย”ติ ญาปนตฺถํ. ปุพฺพนฺติ เอกํ ปทํ, อโธฅิตนฺติ เอกํ ปทํ, อสฺสรนฺติ เอกํ ปทํ, สเรนาติ เอกํ ปทํ, วิโยชเยติ เอกํ ปทนฺติ ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. “ปุพฺพภูตํ พฺยญฺชนํ อโธฅิตมสฺสรํ กตฺวา สรโต วิโยชเย”ติ อตฺโถ. สรพฺยญฺชนปเทสุ วิคฺคโห วุตฺโตว.

“สรโต พฺยญฺชนํ วิโยชเย’ติ อวตฺวา กสฺมา เอวํ วุตฺตนฺ”ติ. “ยทิ ปเนวํ วุตฺตํ ภเวยฺย, ‘ส สีลวา’ติอาทีสุ ‘โส สีลวา’ติ ปทจฺเฉเท กเต กตรํ พฺยญฺชนํ สรโต วิโยชเย”ติ สนฺเทโห ชาเยยฺย ‘ปุพฺพาปรนฺ’ติ นิยมาภาวา, ตํสนฺเทหนิวตฺตนตฺถํ ปุพฺพคฺคหณํ กตํ, ‘ปุพฺเพ ฅิตํ พฺยญฺชนํ สรโต วิโยเชตฺวา กตฺถ ฐเปตพฺพนฺ’ติ สนฺเทโห ชาเยยฺย, ตํสนฺเทหนิวตฺตนตฺถํ อโธฅิตคฺคหณํ กตํ, อาห จ วุตฺติยํ ‘ปุพฺพพฺยญฺชนํ อโธฅิตมสฺสรํ กตฺวา”ติ. อยํ เหตฺถตฺโถ “อโธฅิตํ กตฺวา อสฺสรํ กตฺวา”ติ.

“อสฺสรคฺคหณํ ปน กสฺมา กตํ, อสติปิ อสฺสรคฺคหเณ ‘สเรน วิโยชเย’ติ วุตฺตตฺตาว ตทตฺโถ วิญฺญายตี”ติ. สจฺจํ, อุตฺตรสุตฺตตฺถมสฺสรคฺคหณํ. อยํ เหตฺถตฺโถ “อโธฅิตํ อสฺสรํ พฺยญฺชนํ ปรกฺขรํ นเย”ติ. “เอวํ หิ สติ กสฺมา ตตฺเถว น วุตฺตนฺ”ติ โจทนา. อิหาปิ กิญฺจิมตฺตตฺถาสมฺภวโต. “อสติ หิ อสฺสรคฺคหเณ ‘สเรเน’ติ เอวํ ฐปิตตฺตา กึ ปุพฺพพฺยญฺชนํ อโธฅิตํ กตฺวา สเรน สห วิโยเชตพฺพนฺติ สนฺเทโห ชาเยยฺย, อสฺสรคฺคหเณ สติ อสฺสรํ กตฺวา ‘สเรน สหา’ติ อตฺถสฺส อยุตฺตตฺตา ‘สเรเน’ติ เอตฺถ สรโตติ อตฺโถ ลพฺภติ. “กึ นาเมตํ, วิโยชเยติ วุตฺตตฺตาว ตทตฺโถปิ ลพฺภตีติ. น ลพฺภติ ‘พนฺธุสฺเสว สมาคโม’ติอาทีสุ ‘พนฺธุสฺส อิวา’ติ เฉเท กเต ปรปทํ ปฏิจฺจ ปรสการสฺส ปุพฺพพฺยญฺชนตฺตา, ปุริมสการโต อโธฅิตํ กตฺวา ปรปทํ ปฏิจฺจ ‘ตํ ปุพฺพพฺยญฺชนํ สเรน สห วิโยเชตพฺพนฺ’ติ อตฺถสฺส สมฺภวโต.

“กสฺมา ปเนตฺถ ‘สรโต’ติ อวตฺวา เอวํ วุตฺตนฺ”ติ. เยน เกนจิ อากาเรน สิสฺสานํ ปริณตุปฺปาทนตฺถํ ‘ปญฺจมฺยนฺตสฺสาปิ เอวรูปํ รูปํ ภวิสฺสตีติ. ตถา หิ สรสทฺทมฺหา สฺมาวจนสฺส ‘อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาเว’ติ สุตฺเต อาทิคฺคหเณน นาภาเว กเต ‘อโต เนนา’ติ ตสฺส เอนาเทเส กเต ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ ปุพฺพสรสฺส โลเป กเต ‘สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา’ติ อธิกิจฺจ ‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’ติ ปรสรสฺส อสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาเว กเต ปุพฺพกฺขรํ ปรกฺขรมุปนีเต เอวรูปํ รูปํ โหตี’ติ. อยํ ปน กรุณาเยวาปราโธ, นาจริยสฺส, ตาเยวมกาสี”ติ. อสฺสรนฺติ เอตฺถ จ อกาโร วิรหตฺโถ. อิทํ ปน ปริภาสาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺรายมิติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “ตตฺร อยํ”อิติ ปทจฺเฉเท กเต อิมินา สรโต พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ทีฆํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา อุทาหรณสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๑] นเย ปรํ ยุตฺเต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สนฺธึ กตฺตุกาเมน สรโต วิโยชิตมกฺขรํ วา อิตรํ วา อสฺสรํ ยุตฺตฏฺฐาเน ปรกฺขรํ เนตพฺพนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. นเยติ เอกํ ปทํ, ปรนฺติ เอกํ ปทํ, ยุตฺเตติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อสฺสรํ พฺยญฺชนํ ยุชฺชิตพฺพฏฺฐาเน ปรกฺขรํ เนตพฺพนฺ”ติ อตฺโถ. “ยุชฺชิตพฺพนฺติ ยุตฺตนฺ”ติ วิคฺคโห. วิโยคานนฺตรสํโยควิธายกสฺส วตฺตพฺพโต อิเหทํ วุตฺตํ. อิทํปิ จตูสุ สุตฺเตสุ ปริภาสาสุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺยาติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “ตตฺร อภิรตี”ติ วา “อภิรตึ อิจฺเฉยฺยา”ติ วา ปทจฺเฉเท กเต ปุพฺพปกฺเข “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ทีฆํ กตฺวา อิมินา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรปกฺเข ปน “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ, วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ อธิกิจฺจ “มทา สเร”ติ นิคฺคหิตสฺส มการํ กตฺวา อิมินา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ สนฺธิกปฺเป

ปฐโม ปริจฺเฉโท

------------------------------

ทุติยปริจฺเฉท

[๑๒] สรา สเร โลปํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. อนนฺตเรสุ สเรสุ ปุพฺพสรสฺส โลปญาปนตฺถํ. สราติ เอกํ ปทํ, สเรติ เอกํ ปทํ, โลปนฺติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “สรา โข สเร ปเร โลปํ ปปฺโปนฺตี”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สราติ การิโน นิทสฺเสติ, สเรติ นิมิตฺตํ, โลปนฺติ การิยํ. สรนฺตีติ สรา. ลุตฺติ โลโป. สรานํ ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปฐมํ เตสํ สนฺธิวิธานํ วตฺตพฺพนฺติ อิเหทํ วุตฺตํ.

เอตฺถ จ “สเรสู”ติ อวตฺวา “สเร”ติ วจนํ เอเกกสฺมึเยวาติ ญาปนตฺถํ. “ยทิ เอวํ ‘สโร’ติ อวตฺวา กสฺมา ‘สรา’ติ วุตฺตนฺ”ติ. “เอกทฺวิติจตุนฺนมฺปิ โลโป โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. เตน “สขโต คสฺเส วา”ติ เอตฺถ “อ จ อา จ อิ จ อี จ เอ จา”ติ วิคฺคหํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา “อ-อา-อิ-อี-เอ”ติ เอวํ ฅิเต เอกาเร ปเร เสสสรานํ โลโป โหตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

ยสฺสินฺทฺริยานีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ยสฺส อินฺทฺริยานิ, โน หิ เอตํ, สเมตุ อายสฺมา”ติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา สรโต พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิมสฺมึ กณฺเฑ สพฺพาเนว การกสุตฺตานิ.

[๑๓] วา ปโร อสรูปา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อสรูปมฺหา สรมฺหา ปโร สโร วิกปฺเปน โลปํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. วาติ เอกํ ปทํ, ปโรติ เอกํ ปทํ, อสรูปาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต สรคฺคหณํ “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา เอกวจนนฺเตน ปโรสทฺเทน สมฺพนฺโธ โหติ. สเรคหณํ ปญฺจมฺยนฺเตน อสรูปาคฺคหเณน สมฺพนฺโธ โหติ. ยตฺถ หิ การิย-การิ-นิมิตฺตานิ น สนฺติ, ตตฺเถว การิย-การิ-นิมิตฺตภาเวน วตฺตนฺติ. ยตฺถ ปน สนฺติ, ตตฺถ ตพฺพิเสสก-ภาเวเนว วตฺตนฺติ วา, น วา. อิธ ปน นิมิตฺตการีนํ สมฺภวา เหฏฺฐา นิมิตฺตการิโน ตพฺพิเสสกภาเวเนว วตฺตนฺติ, การิยาสมฺภวา ปน การิยํ การิย-วเสเนว วตฺตเต. เตน “อสรูปมฺหา สรมฺหา ปโร สโร วิกปฺเปน โลปํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. สมานํ รูปํ ยสฺส โส สรูโป. น สรูโป อสรูโป. ตปฺปุริสสมาสตฺตา “อตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเส”ติ นการสฺส อตฺตํ โหติ. ตสฺมา อสรูปา.

“วา อสรูปา’ติ วุตฺเตปิ ‘ปโร’ติ วิญฺญาเยยฺย, กิมตฺถํ ปโรคหณํ กตนฺ”ติ. ปุพฺพสฺสาติปิ อตฺถสฺส สมฺภวโต. “ตนฺน, ยทิ หิ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ปุพฺพสุตฺเตเนว สิชฺฌนโต สุตฺตเมว น วตฺตพฺพํ สิยา”ติ. น น วตฺตพฺพํ. กสฺมา. ‘ปุริมสุตฺเตเนว สิทฺเธ ‘อสรูปมฺหา สรมฺหา ปุพฺพสโร วิกปฺเปน โลปํ ปปฺโปตี’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตนฺ’ติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา, ตสฺมา ‘ปุพฺพสฺส นิวตฺตนตฺถนฺ’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ สุวุตฺตํ.

จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ “จตฺตาโร อิเม, กึ นุ อิมาวา”ติ ปทจฺเฉเท กเต สรโต พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน ปุพฺพ-สรสฺส โลเป สมฺปตฺเต อปวาทตฺตา ตํ นิวาเรตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ปญฺจินฺทฺริยานีติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปญฺจ อินฺทฺริยานิ, ตโย อสฺสู”ติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ปรสฺส สรสฺส โลเป สมฺปตฺเต วาคฺคหเณน โลปมกตฺวา อนนฺตรหสุตฺเตน ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๔] กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปุพฺพสเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. กฺวจีติ เอกํ ปทํ, อสวณฺณนฺติ เอกํ ปทํ, ลุตฺเตติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต ปโรคหณํ วตฺตเต. เตน อาทิสุตฺเต สรา-สทฺโท “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา เอกวจนนฺเตน ปโรสทฺเทน สมฺพนฺโธ โหติ, สตฺตมฺยนฺโต สเรติ สตฺตมฺยนฺเตน ลุตฺเตสทฺเทน. เตน “ปุพฺพสเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ อสวณฺณํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. สมาโน วณฺโณ สวณฺโณ. น สวณฺโณ อสวณฺโณ. ตํ อสวณฺณํ.

“วาคฺคหเณ วิชฺชมาเนปิ กฺวจิคฺคหณํ กสฺมา กตนฺ”ติ. วาคฺคหณสมฺพนฺเธ สติ เยภุยฺเยน เอกสฺเสว รูปทฺวยํ โหติ. กฺวจีติ วุตฺเต ปน เยภุยฺเยน เอกสฺมึเยว โหติ, เอกสฺมึ เนว โหติ, ตทตฺถมิห กฺวจิคฺคหณํ กตํ. “สงฺขฺยํ โนเปตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “สงฺขฺยํ น อุเปติ, พนฺธุสฺส อิว สมาคโม”ติ เฉทํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน ปรสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต วาคฺคหเณน อกตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา อุการสฺส อสวณฺณโมการํ กตฺวา ตถา อิการสฺเสการํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “เอตฺถ ปน กสฺมา อสวณฺณคฺคหเณน เอกาโร-การาว อิการุการานํ ปปฺโปนฺติ, นาญฺเญ”ติ. ฐานาสนฺนตฺตา. อถ วา นตฺถิ เอเตสํ สวณฺณาติ อสวณฺณา. เก เต. เอกาโรการาว. อิตเร ปน อการาทโย สวณฺณาติ วุจฺจนฺติ. เตน อสวณฺณํ ปปฺโปนฺตีติ วุตฺเต เอกาโรการาว คยฺหนฺเต.

ยสฺสินฺทฺริยานีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ยสฺส อินฺทฺริยานิ, ตถา อุปมนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา อิมินา ปรสรานํ อสวณฺเณ สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา ปจฺฉิมสฺส “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ทีฆํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๕] ทีฆํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปุพฺพสเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. อิธ ปน การิยสฺเสว นิทฺทิฏฺฐตฺตา นิมิตฺตการิโน อนนฺตเร วิย วตฺตนฺติ. กฺวจิคฺคหณญฺเจห วตฺตเต. เตน “ปุพฺพสเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. วิคฺคโห เหฏฺฐา วุตฺโตว.

สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “สทฺธา อิธ วิตฺตํ, อนาคาเรหิ จ อุภยนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตตฺตยมธิกิจฺจ อิมินา ปรสรานํ ทีฆํ ปาเปตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ปญฺจหุปาลีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปญฺจหิ อุปาลิ, นตฺถิ อญฺญนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๖] ปุพฺโพ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ปุพฺโพ สโร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปุพฺโพติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อิธ ปน การิโน นิทฺทิฏฺฐตฺตา การินํ ถเปตฺวา การิยนิมิตฺตาเนว วตฺตนฺติ. ปโรสทฺโท ปน ปุพฺพสทฺเทน อสมฺพนฺธตฺตา การินํ ฐเปตฺวา ลุตฺเตติ นิทฺทิฏฺฐนิมิตฺตเมว วิเสเสติ. สรา สเรติ ยถาสมฺภวํ ตพฺพิเสสกาว โหนฺติ. เตน “ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ปุพฺโพ สโร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. จสทฺทคฺคหณํ ปน ลุตฺต-ทีฆคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อธิกตตฺตาว วตฺตมาเนปิ จานุกฑฺฒิตมุตฺตรตฺร นานุวตฺตเตติ ทสฺสนตฺถํ.

กึ สูธ วิตฺตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “กึ สุ อิธ วิตฺตํ, สาธุ อิติ ปฏิสฺสุณิตฺวา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรานํ โลปํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตจตุกฺกมธิกิจฺจ ปุพฺพสรานํ อิมินา ทีฆํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อิติสฺสาติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน “อิติ อสฺสา”ติ เฉทํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา ปุพฺพสรสฺส อิมินา ทีเฆ สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๗] ยเมทนฺตสฺสาเทโส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอการสฺส อนฺตภูตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ยนฺติ เอกํ ปทํ, เอทนฺตสฺสาติ เอกํ ปทํ, อาเทโสติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อาทิสุตฺตโต สรคฺคหณสฺส จ ตติยสุตฺตโต กฺวจิคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “เอการสฺส อนฺตภูตสฺส สเร ปเร กฺวจิ ยการาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ. อาเทสาเปกฺขตฺตา โยติ วตฺตพฺเพ ยนฺติ วจนํ สนฺธิวเสน สุขุจฺจารณตฺถํ. “วจนํ รูปนฺ”ติ วา สมฺพนฺโธ. เอเยว อนฺโต เอทนฺโต. ตสฺส เอทนฺตสฺส. ทกาโร มิสฺสกโทสาปคมนตฺถํ สนฺธิวเสนาคโต. อิธ ปน กมฺมธารโยว มนฺตพฺโพ, น “เอ อนฺโต ยสฺส โส เอทนฺโต”ติ พหุพฺพีหิ.

“เอวํ หิ สติ เอการนฺตสทฺทสฺสาปิ ยการมาปชฺชนโต”ติ. “ตนฺน เอทนฺตสฺสาติ ฉฏฺฐินิทฺทิฏฺฐตฺตา เอการนฺตสทฺทสฺส สนฺตกาวยโว วา ยการํ ปปฺโปตีติ อตฺถสฺส สมฺภวโต”ติ. “เอวํ สนฺเตปิ อสุกสฺสาติ อวจนโต ยสฺส กสฺสจิ ยการํ อาปชฺเชยฺยา”ติ. “ตนฺน สเรติ อนุวตฺตนโต เอการนฺตสทฺทสฺสาวยโว สเร ปเร ยการํ ปปฺโปตีติ อตฺถสฺส สมฺภวโต”ติ. “เอวํ สนฺเตปิ อิธ วุตฺเตสุ ‘โข มฺยายํ ธมฺโม, ตฺยาหํ, ตฺยาสฺสา’ติ รูเปสุ เม-เตสทฺเทหิ สเร วิวิตฺเต เอการนฺตสทฺทสฺส สนฺตกานํ มการตการานํปิ สรปรตฺตา เตสํ ยการํ อาปชฺเชยฺยา”ติ. “ตมฺปิ น ยการสฺส ตาลุชตฺตา, ตาลุชสฺเสการสฺเสว ยการาเทโส โหตีติ วตฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา”ติ. “เอวํ สนฺเตปิ ‘สจายํ น ภณิสฺสตี’ติอาทีสุ ‘สเจ อยนฺ’ติ เฉเท กเต พฺยญฺชนตฺตา ตาลุชตฺตา จ พฺยญฺชนสฺส ตาลุชสฺส จ เอการสฺเสว ยการมฺปิ อาปชฺเชยฺยา”ติ. “ตมฺปิ น, สราธิการตฺตา พฺยญฺชนสฺสาติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “น น สกฺกา อิมสฺมึเยว กปฺเป ‘โท ธสฺส เจ’ติอาทีสุ พฺยญฺชนานมฺปิ วิธานสฺสุปลพฺภนโต, ตสฺมา ยํ วุตฺตํ “อิธ ปน กมฺมธารโยว มนฺตพฺโพ”ติ, ตํ สุวุตฺตํ. เตนาห “เอการสฺส อนฺตภูตสฺสา”ติ

อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโมติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เม อยํ, เต อหํ, เต อสฺสา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปํ, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ อิมินา เอการสฺส ยการํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

เนนาคตาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เน อนาคตา, เน เอตฺถา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ยกาเร สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรานํ โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๘] วโมทุทนฺตานํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. วนฺติ เอกํ ปทํ, โอทุทนฺตานนฺติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปท-มิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตสฺส วิย อนุวตฺตนโต ตโต อาเทสคฺคหณสฺส จ “โอการุการานํ อนฺตภูตานํ สเร ปเร กฺวจิ วการาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ. “โอ จ อุ จา”ติ วิคฺคหํ กตฺวา ทฺวนฺทสมาสญฺจ “โอทุเยว อนฺตา โอทุทนฺตา”ติ กมฺมธารยํ กตฺวา ตโต อาเทสาเปกฺขํ กตฺวา ฉฏฺฐฺยนฺตวเสน “โอทุทนฺตานนฺ”ติ สมฺพนฺธนียํ. ทกาโร มิสฺสกโทสาปคมกรณตฺถํ สนฺธิวเสนาคโต. วโมทุทนฺตานนฺติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

อถ ขฺวสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อถ โข อสฺส, โส อสฺส, พหุ อาพาโธ, วตฺถุ เอตฺถ, จกฺขุ อาปาถนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปํ, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ยเมทนฺตสฺสาเทโส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โอการุการานํ วการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

จตฺตาโรเม ภิกฺขเวติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “จตฺตาโร อิเม, กึ นุ อิมาว”อิติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส วกาเร สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๙] สพฺโพ จนฺติ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ติสทฺโท สพฺโพ พฺยญฺชโน สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. สพฺโพติ เอกํ ปทํ, จนฺติ เอกํ ปทํ, ตีติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตสฺส วิย สเรคหณสฺส กฺวจิคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “ติสทฺโท สพฺโพ พฺยญฺชโน สเร ปเร กฺวจิ จการํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ.

อิจฺเจตนฺตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อิติ เอตํ, อิติ อสฺส, ปติ อุตฺตริตฺวา, ปติ อาหรตี”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺโณ ยํ นวา”ติ อิการสฺส ยการํ กตฺวา สพฺพคฺคหเณน เตน สห ตการสฺส “สรา สเร โลปํ, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ อิมินา จการํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิมสฺส ปน จนฺตีติ วตฺตพฺเพ สพฺโพ จนฺตีติ วจนํ ติการปฺปฏิพทฺธสฺส ยการสฺสาปิ อาปชฺชนตฺถํ. เตนาห “ติสทฺโท พฺยญฺชโน”ติ. อิการสฺส หิ ยกาเร กเต ติสทฺโท พฺยญฺชโน นาม โหตีติ.

อิติสฺส มุหุตฺตนฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน “อิติ อสฺสา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ติการสฺส จกาเร สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๐] โท ธสฺส จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ธการสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. โทติ เอกํ ปทํ, ธสฺสาติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตสฺส วิย สเรคหณสฺส จ กฺวจิคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “ธการสฺส สเร ปเร กฺวจิ ทการาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

อิทาหนฺติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “อิธ อหนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปํ, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ธการสฺส ทการํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปรสรสฺส “ทีฆนฺ”ติ ทีฆํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อิตรํ ปน กฺวจิคฺคหณผลํ. ตสฺส ปน “อิธ เอวา”ติ เฉทํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลโปว วิเสโส. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. จสทฺทคฺคหเณน อิมสฺส จ อญฺญํ อญฺเญสญฺจ อญฺญานิ ทสฺเสนฺโต “สาหุ ทสฺสนมริยานนฺ”ติอาทิมาห. อเนกตฺถา หิ นิปาตา.

อุปสคฺคนิปาตา จ ปจฺจยา จ อิเม ตโย

เนกาเนกตฺถวิสยา อิติ เนรุตฺติกา พฺรวุนฺติ.

ตตฺถ “สาธุ ทสฺสนมริยานนฺ”ติ เฉเท กเต ธการสฺส อิธ จคฺคหเณน หกาเร กเต สาหูติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

สุคโตติ อิมสฺส ปน สุปุพฺพสฺส คท=วิยตฺติยํ วาจายํอิจฺเจตสฺส “ภูวาทโย ธาตโว”ติ ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุสฺสนฺโต โลโปเนกสรสฺสา”ติ ลุตฺตานุพนฺธสฺส “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อธิกิจฺจ “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ ณปจฺจยนฺตสฺส “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธิมฺหิ สมฺปตฺเต อาคติคณตฺตา ฆฏาทิ-ปกฺเขเปน “ฆฏาทีนํ วา”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณนากตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ-วาตเวตุนาทีสุ จา”ติ นามมิว กตฺวา “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปิ “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สูติ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉา-นุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสรสฺส “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา สุคโทติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ทการสฺส ตการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อถ วา สุคโตติ อิทํ ตสฺเสว ธาตุสฺส “อีสํทุสูหิ ข”อิติ ขปจฺจยนฺตสฺส วา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ ขมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ สิชฺฌตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ทุกฺกฏนฺติ อิมสฺส ปน ทุปุพฺพสฺส กร=กรเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจ”ติ อธิกิจฺจ “รกาโร เจ”ติ ลุตฺตรการสฺส “ธาตุปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺคนฺ”ติ วุตฺตตฺตา ลิงฺคภาวาภาวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติมฺหิ อสมฺปตฺเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวา สิมฺหิ กเต นปุํสกลิงฺคตฺตา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิวจนสฺส อํอาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ วุตฺตวิธานญฺจ กตฺวา อุปสคฺคปรสฺส กการสฺส “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา ทุกฺกตนฺติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ตการสฺส ฏการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

คนฺธพฺโพติ อิมสฺส ปน คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา”ติ ตพฺพปจฺจยนฺตสฺส “รกาโร เจ”ติ อิมสฺส วุตฺตาธิการ-มธิกิจฺจ “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ มการสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตทปวาทา “คมขน-หนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น”อิติ มการสฺส นการํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยาทฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวา “คนฺตพฺโพ”ติ. “คติมตฺตํ วา อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “สทฺธาทิโต ณา”ติ ณปจฺจยาทิญฺจ กตฺวา คนฺตพฺโพติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ตการสฺส ธการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อตฺรโชติ อิมสฺส ปน อท=ภกฺขเนติมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ขฺยาทีหิ มนฺ ม จ โต วา”ติ มนฺปจฺจยนฺตสฺส ปุน โตคหเณน มการสฺส ตกาเร กเต ปุพฺพทการสฺส อิธ จคฺคหเณน ตการํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ นการสฺส โลปํ กตฺวา อตฺตสทฺทํ นิปฺผาเทตฺวา ตเมว อุปปทํ กตฺวา ชน=ชนเน, ชนิ=ปาตุภาเวติ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส อตฺตสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ โตปจฺจยาทึ กตฺวา “อตฺตโต ชาตนฺ”ติ อตฺเถ “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อธิกิจฺจ “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวา “ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหี”ติ ธาตฺวนฺตสฺส นการสฺส โลปํ กตฺวา “กฺวิโลโป เจ”ติ กฺวิสฺส โลปํ กตฺวา สมาสญฺจ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวา อตฺตโชติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ตฺตการสฺส ตฺรการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

กุลุปโกติ อิมสฺส ปน กุลสทฺทูปปทสฺส อุปปุพฺพสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหิ-อิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “กุลมุปคจฺฉตี”ตฺยตฺเถ “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยาทึ กตฺวา กุลุปโคติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน คการสฺส กการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

มหาสาโลติ อิมสฺส ปน “มหนฺตํ สารมสฺสา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อมาทโย ปรปเทภี”ติ อธิกิจฺจ “อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหี”ติ พหุพฺพิหิ-สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวํ กตฺวา “มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท”ติ มหนฺตสทฺทสฺส มหาเทสํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สิวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา มหาสาโรติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน รการสฺส ลการาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ควโชติ อิมสฺส ปน โคสทฺทูปปทสฺส อย=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “โค วิย อยตี”ติ อตฺเถ ธาตฺวาธิการมธิกิจฺจ “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ ณปจฺจยนฺตสฺส ฆฏาทิปกฺเขเปน อกตวุทฺธิสฺส นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺยาทิมฺหิ กเต ปุพฺพปเท โอการสฺส สเร ปเร “คาว เส, อวํมฺหิ เจ”ติ อธิกิจฺจ “โอ สเร เจ”ติ อวาเทสํ กตฺวา ควโยติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ยการสฺส ชการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

กุพฺพโตติ อิมสฺส ปน กร=กรเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุ-ลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อธิกิจฺจ “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา “ตนาทิโต โอยิรา”ติ ธาตุมฺหา โอปจฺจยํ กตฺวา “อุตฺตโมกาโร”ติ ตสฺสุการํ กตฺวา ตเมวาธิกิจฺจ “กรสฺสากาโร เจ”ติ กการคตสฺส อการสฺส อุการํ กฺตวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ วา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆ-รสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ วา รการสฺส โลปํ กตฺวา “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ปรุการสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ อธิกิจฺจ “ยวการา เจ”ติ ตสฺส วการาเทสํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ ตสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา วา สเร ปเร ปุพฺพสรสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ อุวาเทสํ กตฺวา ปรุการสฺส “วโมทุทนฺตานนฺ”ติ วการาเทสํ กตฺวา วา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา กุวฺวนฺต-สทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ อธิกิจฺจ “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตุมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺสนฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ อธิกิจฺจ “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺตสฺส นฺตุสฺส โตอาเทสํ กตฺวา กุวฺวโตติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน วการทฺวยสฺส พการทฺวยํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

สเกติ อิมสฺส ปน สสทฺทา “สสฺส อิทนฺ”ติ อตฺเถ “ณ ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ เจ”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ อิทํ สทฺท-มปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต “ยวมทนตรลา จาคมา”ติ สเร ปเร ยการาคมํ กตฺวา สยสทฺทสฺส ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ยํ กโรติ, ตํ กมฺมนฺ”ติ กมฺมสญฺญํ กตฺวา “กมฺมตฺเถ ทุติยา”ติ ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ ตสฺเสการาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปกติภาวํ กตฺวา สเยติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ยการสฺส กการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิยํปุตฺตนฺติ อิมสฺส ปน นิปุพฺพสฺส ชน=ชนเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “อตฺตานํ นิสฺสาย ชาโต”ติ อตฺเถ “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยาทึ กตฺวา นิชนฺติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ชการสฺส ยการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิยโกติ อิมสฺส ปน นิปุพฺพสฺส ยติ=ปติยตเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “วิสรุชปทาทิโต ณา”ติ ณปจฺจยนฺตสฺส การิตมิว กตฺวา ณมฺหิ ลุตฺเต นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต นิยโตติ รูเป นิปฺผนฺเน อิธ จคฺคหเณน ตการสฺส กการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ภจฺโจติ อิมสฺส ปน ภร=ธารณโปสเนสูติ อิมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภรตี”ติ อตฺเถ “ภาวกมฺเมสุ ต”ติ อธิกิจฺจ “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ ตปจฺจยํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน รมฺหิ ลุตฺเต ตการสฺส “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวา ภตฺโตติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ตการทฺวยสฺส จการทฺวยํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิปฺผตฺตีติ อิมสฺส ปน นิปุพฺพสฺส ปท=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “นิปฺปชฺชตู”ติ อตฺเถ “สญฺญายํ ทาธาโต อิ”อิติ อธิกิจฺจ “ติ กิจฺจา-สิฏฺเฐ”ติ วา นิปฺผชฺชนนฺติ อตฺเถ “อิตฺถิยมติยโว วา”ติ วา “มิทาทีหิ ตฺติติโย”ติ วา ติปจฺจยนฺตสฺส ทการสฺส อิธ จคฺคหเณน ตการํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิโลปํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ ปการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา นิปฺปตฺตีติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน ปการสฺส ผการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

วุตฺติยํ อาทิคฺคหเณน นิกฺขมตีติอาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปน นิปุพฺพสฺส กมุ=ปทวิกฺเขเปติ อิมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อธิกิจฺจ อเนกปจฺจยปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “วตฺตมานา ติ-อนฺติ-สิ-ถ-มิ-ม-เต-อนฺเต-เส-เวฺห-เอ-เมฺห-ตฺยาทีนํ วตฺตมานสญฺญํ กตฺวา “วตฺตมานา ปจฺจุปฺปนฺเน”ติ วตฺตมานปจฺจยํ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา ตสฺส ปุพฺเพสํ ฉนฺนํ “อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานี”ติ ปรสฺสปทสญฺญํ กตฺวา “กตฺตริ ปรสฺสปทนฺ”ติ ปรสฺส-ปทํ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เทฺวเทฺว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา”ติ อาทิมฺหิ นิทฺทิฏฺฐานํ ทฺวินฺนํ ปฐมปุริสสญฺญํ กตฺวา “นามฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม”ติ ปฐมปุริสํ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนติปจฺจยํ กตฺวา “ภูวาทิโต อ”อิติ ธาตุมฺหา อปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ ปรกฺขรํ เนตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ กการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา นิกฺกมตีติ รูเป กเต อิธ จคฺคหเณน กการสฺส ขการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อิมินา นเยน ยสฺส ยสฺส ยสฺมึ ยสฺมึ กเต น วิรุชฺฌติ, ตสฺส ตสฺส ตํ ตํ กาตพฺพนฺติ.

[๒๑] อิวณฺโณ ยนฺนวา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิวณฺโณ สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา”ติ ญาปนตฺถํ. อิวณฺโณติ เอกํ ปทํ, ยํติ เอกํ ปทํ, นวาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. สเรคหณสฺส นิมิตฺตภาเวนานุวตฺตนโต “อิวณฺโณ สเร ปเร ยการํ ปปฺโปติ นวา”ติ อตฺโถ. “อิเอว วณฺโณ”ตฺยตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ สมาโส จ วิภตฺติโลโป จ ปกติภาโว จ นามมิว กตฺวา วิภตฺยุปฺปตฺตาทีนิ จ วุตฺตนยาเนว. อิวณฺโณติ วุตฺตตฺตา อีวณฺโณ กถํ สงฺคหํ คจฺฉตีติ. สมานรูปตฺตา. ยถา ปน อโชติ วุตฺเต ทีฆรสฺส-กาฬโกทาตาทิเภทภินฺนาปิ สมานรูปตฺตา อชสงฺคหํ คจฺฉนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ.

“นนุ ‘ฌลานมิยุวา สเร วา, ยวการา เจ’ติ วุตฺตตฺตา อิมสฺสา นิยตตา ปากฏาว, กสฺมา อิธ นวาคฺคหณํ กตนฺ”ติ. ปโยชนนฺตรสมฺภวโต, อสติ หิ นวาคฺคหเณ อิวณฺณสฺส สเร ปเร อิมินา ยการาเทโส โหติ. ปุน “ยวการา เจ”ติ วุตฺตตฺตา กตฺถจิ เตนปิ ยกาโร โหติ, ปุน “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ วุตฺตตฺตา กตฺถจิ อิยาเทโส โหติ, เอวํ อิเมหิ วินิมุตฺตา เกจิ ปโยคา กทาจิปิ น สิยุํ. ตสฺมา ตํนิวตฺตนตฺถํ อิธ นวาคฺคหณํ กตํ, เตน ยตฺถ นวาคฺคหเณน ยกาโร น โหติ, ตตฺถ อญฺเญปิ ยกาโร น โหติ, เตเนว โหติ “มุตฺตจาคี อนุทฺธโต”ติ.

“นนุ กฺวจิคฺคหเณนาปิ ตทตฺโถ วิญฺญายติ, กสฺมา กฺวจิคฺคหณมน-เปกฺขิตฺวา อิธ นวาคฺคหณํ กตนฺ”ติ. “นวาสทฺโทปิ กฺวจตฺโถ”ติ ทีปนตฺถํ. “สมานตฺถตฺตาเยว หิ อตฺตนา วตฺตพฺพมตฺถํ เอตฺถ นวาคฺคหณเมว วทตี”ติ กตฺวา กฺวจิคฺคหณํ นิวตฺตเต. อญฺญถา อิวณฺณคฺคหเณ สติปิ สเรคหณํ วิย ภินฺนตฺถตฺตา เตนาปิ วตฺติตพฺพํ สิยาติ. “ยทิ เอวํ ‘วา ปโร อสรูปา’ติ เอตฺถ สติปิ วาคฺคหเณ ‘กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต’ติ เอตฺถ กฺวจิคฺคหณํ กตํ, น จ ตํ ทิสฺวา ตตฺถ วาคฺคหณํ วตฺตเต, ตสฺมา วาสทฺเทน ‘กฺวจิสทฺโทปิ สมานตฺโถ’ติ สกฺกา มนฺตุนฺ”ติ. “ตนฺน, ‘วคฺคนฺตํ วา วคฺเค’ติ อิโต หิ ‘ยวมทนตรลา จาคมา’ติ เอตฺถ วาคฺคหเณ วตฺตมาเนปิ ‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’ติ เอตฺถ กฺวจิคฺคหณํ กุพฺพํ ญาปยติ ภินฺนตฺถาวิเม”ติ. นาปิ อุภินฺนํ สมานตฺถภาวํ ญาเปตุนฺติ สกฺกา มนฺตุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ ญาปเน ปโยชนาภาวา.

“ยทิ เอวํ ‘เต นวา อิวณฺเณ’ติ เอตฺถ นวาคฺคหเณ วิชฺชมาเนปิ ‘กฺวจิ ปฏิ ปติสฺสา’ติ เอตฺถ กฺวจิคฺคหเณน ‘อิเมปิ นานตฺถา’ติ สกฺกา มนฺตุนฺ”ติ. ตนฺน, ตตฺเถว นวาคฺคหณสฺสาภาวา, น หิ ตตฺถ นวาคฺคหณมตฺถิ, อถ โข นตฺถิคฺคหณํ วาคฺคหณญฺจ. อาห จ “เต จ โข อภิ-อธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร ‘อพฺโภ อชฺโฌ’อิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วาติ, เตเนว “อติสฺส จนฺตสฺสา”ติ สุตฺตสฺส วุตฺติยํ ฐเปตฺวา วาคฺคหณํ นคฺคหณเมว วตฺตเต, ตสฺมา สนฺเทหมกตฺวา “กฺวจิสทฺโท จ นวาสทฺโท จ อิเม เทฺว สมานตฺถา, วาสทฺโท จ วิภาสาสทฺโท จ อิเม เทฺว สมานตฺถา”ติ คเหตพฺพํ.

ตตฺถ อาทิทฺวยํ หิ “กตฺถจิ โหติ, กตฺถจิ น โหตี”ติ ทีเปติ, อิตรทฺวยเมกสฺเสว รูปทฺวยํ ชเนติ. อิทํปิ หิ ยถา หู,ภู=สตฺตายมิติ เอตฺถ ภูตีทํ อภิมทฺทนานุภวนปาตุภวนาทิอเนกตฺเถปิ เยภุยฺเยน สตฺตตฺถวาจกตฺตา หู,ภู=สตฺตายมิติ วุตฺตํ, เอวํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา ยตฺถ อาทิทฺวยํ คหิตํ, ตตฺถ วุตฺตวิธานํ เยภุยฺเยน กตฺถจิ โหติ, กตฺถจิ น โหติ, เตเนกสฺส รูปทฺวยุปฺปาทนมปฺปกํ. ยตฺถ ปน อนฺตทฺวยํ คหิตํ, ตตฺถ วุตฺตวิธานํ เยภุยฺเยเนกสฺส รูปทฺวยํ ชเนติ, อิตรํ ปน อปฺปกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, อญฺญถา ‘สิริวฑฺฒโก’ตฺยาทีนิ วิย นิปาตาเน-กาเนกตฺถวิสยาติ วจนมตฺตํ สิยา”ติ.

“นนฺวิทมฺปิ ‘วโมทุทนฺตานนฺ’ติ สุตฺตํ วิย ‘ยเมทนฺตสฺสาเทโส’ตฺยิมินา เอกโยคํ กตฺวา ‘ยเมทนฺตานนฺ’ติ สกฺกา วตฺตุนฺ”ติ. น สกฺกา อุภินฺนํปิ ภินฺนวิสยตฺตา. ‘ยเมทนฺตสฺสา’ติ หิ อนฺตสฺเสว ยกาโร โหติ. เตน ‘เอ อยา’ติ สุตฺเต อาทิสฺเสการสฺส อสติ อนฺตตฺเต เอการสฺส ยกาโร น โหติ, อิมินา ปน อวิเสเสน ‘อิวณฺโณ’ติ วุตฺตตฺตา อาทิสฺสปิ ยกาโร โหติ. เตน ‘มา ยูนมาคโม ฐาเน’ติ เอตฺถ ‘อิ จ อุ จา’ติ ทฺวนฺเท กเต อาทิสฺสีมินา ยกาโร โหติ, ตทตฺถํ ภินฺนโยคกรณนฺ”ติ.

“นนฺวิทเมว น วตฺตพฺพํ ‘ยวการา จ, ปสญฺญสฺส เจ’ติ อิมินาว สิชฺฌนโต, ยถา เจตํ, ตถา ‘ยเมทนฺตสฺสาเทโส, วโมทุทนฺตานนฺ’ติ อิทํ ทฺวยํปิ น วตฺตพฺพนฺ”ติ. ตนฺน, อสติ หิ อิมสฺมึ สนฺธิวิสเย ‘ฌลานมิยุวา สเร วา’ตฺยาทินา อิยุวาเทสาปิ สิยุํ, ตํนิวตฺตนตฺถํ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ วิธียเต.

ปฏิสนฺธารวุตฺยสฺสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปฏิสนฺธารวุตฺติ อสฺส, สพฺพา วิตฺติ อนุภูยเต”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ยการํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ปญฺจหงฺเคหีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปญฺจหิ องฺเคหิ, มุตฺตจาคี อนุทฺธโต”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ยกาเร สมฺปตฺเต นวาคฺ-คหเณนากตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๒] เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรมฺหา ปรสฺส เอวสฺส เอการสฺส อาทิภูตสฺส ริกาโร โหติ, ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหติ นวา”ติ ญาปนตฺถํ. เอวาทิสฺสาติ เอกํ ปทํ, ริอิติ เอกํ ปทํ, ปุพฺโพติ เอกํ ปทํ, จอิติ เอกํ ปทํ, รสฺโสติ เอกํ ปทนฺติ ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. สเรคหณสฺสานุวตฺตนโต เอวาทิสฺส จ สเร ปเรติ พฺยญฺชนปรตฺตา อวจนียโต “สรมฺหา ปรสฺส เอวาทิสฺส ริกาโร โหติ ปุพฺโพ จ สโร รสฺโส โหตี”ติ อตฺโถ. “เอวสฺส อาที”ตฺยตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ตฺยธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สมาโส. เสสํ วุตฺตนยเมว. จสทฺโท ทุติยตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. “เทวทตฺโต ราชา โหตี”ติอาทีสุ วิย การิยการิโน อเภทวเสน คหิตตฺตา สมานาธิกรณํ กตฺวา “ปุพฺโพ จ รสฺโส”ติ วุตฺตํ. ยตฺถ หิ การิยการีนํ เภทํ กตฺวา คหณํ “เทวทตฺโต รชฺชํ ปาปุณาติ, รชฺชํ เทว-ทตฺตสฺส ปาปุณาตี”ตฺยาทีสุ วิย, ตตฺถ การิมฺหิ ปฐมาย ยุตฺเต การิยสฺเสว ปโยเคน นิทฺเทโส โหติ, การิมฺหิ จ ฉฏฺฐิยา ยุตฺเต การิยสฺส ปจฺจตฺเตน นิทฺเทโส โหติ.

ยถริว วสุธาตลญฺจ สพฺพนฺตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ยถา เอว วสุธาตลํ, ตถา เอว คุณวา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปํ, อิวณฺโณ ยนฺนวา”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา เอการสฺส ริการํ กตฺวา ปุพฺพสรสฺส จ รสฺสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ สนฺธิกปฺเป

ทุติโย ปริจฺเฉโท

---------------------------------

ตติยปริจฺเฉท

[๒๓] สรา ปกตี พฺยญฺชเน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปานิ โหนฺติ, น วิการ-มาปชฺชนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. สราติ เอกํ ปทํ, ปกตีติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร ปกติรูปานิ โหนฺตี”ติ อตฺโถ. สรสทฺทสฺส จ พฺยญฺชนสทฺทสฺส จ วิคฺคโห เหฏฺฐา วุตฺโตว. อิตรสฺส ปน ปปุพฺพสฺส กร=กรเณตีมสฺส “มิทาทีหิ ตฺติติโย”ติ วา “อิตฺถิยมติยโว วา”ติ วา ติปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจ”ตฺยธิกิจฺจ “รกาโร เจ”ติ รมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

ยทิ ปน อิทํ สุตฺตํ น ปฅิตํ ภเวยฺย, เกน วิการมาปชฺเชยฺยาติ. ทีฆนฺติเอวมาทินาติ. “นนุ สุตฺโตปเทสสฺส นิรตฺถกภาวาปชฺชนฺโต ภวิตพฺพเมวา”ติ. “ภวิตพฺพํ, น ปน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺมา กตฺถจิ นิวารณตฺถนฺ”ติ. “ยทิ เอวํ สุตฺตเมว น ปฅิตพฺพํ กฺวจิคฺคหเณเนว ตทตฺถสฺส สิชฺฌนโต”ติ. “น น ปฅิตพฺพํ, ‘ปโรสหสฺสนฺ’ติ เอตฺถ ‘ปร สหสฺสนฺ’ติ เฉเท กเต ‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’ติ ปรสทฺทา โอการาคเม กเต ‘วา ปโร อสรูปา’ติ โลปํ ปาปุเณยฺย, ตํนิวตฺตนตฺถนฺ”ติ.

“นนุ ตํปิ วาคฺคหเณเนว สิชฺฌตี”ติ. น สิชฺฌติ เตเนกสฺส รูปทฺวยุปฺปาทนโต, อิธ จ สพฺพทา อนธิปฺเปตโต. “ยทิ เอวํ ตทตฺถํปิ น วตฺตพฺพํ, กสฺมา ยทิ ปน โลโป ภเวยฺย, อาคมสุตฺตเมวานชฺฌนียํ ภเวยฺย นิรตฺถกตฺตา, อธีตญฺเจตํ, เตน ญายติ ‘น โลโป โหตี”ติ. “เอวํ สนฺเตปิ ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติ เอตฺถ ปมาทสทฺทา ‘ชินวจนยุตฺตํ หิ’อิจฺเจวมาทีนิ อธิกิจฺจ วุตฺตนเยน สิวจนํ กตฺวา ‘อโต เนนา’ติ อธิกิจฺจ ‘โส’ติ สิสฺโสกาเร กเต ‘วา ปโร อสรูปา’ติ โลปมาปชฺเชยฺย, ตํนิวตฺตนตฺถนฺ”ติ.

“นนุ ตตฺถ วาคฺคหเณเนว ตทตฺโถ สิชฺฌตี”ติ. “น สิชฺฌติ วาคฺคหเณเนกสฺส รูปทฺวยสมฺภวโต, อิธ จ สพฺพทา อนธิปฺเปตโต”ติ. “เอวมปิ ‘สรโลโปมาเทส-ปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ อิมินาว สิชฺฌตี”ติ. น สิชฺฌติ, อิมสฺส ปน ‘จิตฺตนฺ’ติอาทีสุ จิตฺตสทฺทา วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา ‘โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ’ติ อธิกิจฺจ ‘สินฺ’ติ สิสฺส อํอาเทเส กเต ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ ปุพฺพ-สเร ลุตฺเต ‘ทีฆนฺ’ติ ทีเฆ สมฺปตฺเต อตพฺพิสยภูโต โอกาโส อตฺถิ, ตสฺมา โย อสรูปา ปโร สโร, โส ‘วา ปโร อสรูปา’อิจฺเจตสฺเสว วิสโย, สาวกาสา-นวกาเสสุ อนวกาสสฺส พลวตรตฺตา”ติ.

“นนฺวิมสฺสาปิ อมาเทสปจฺจยาทิวิรหิเตสุ ‘กินฺนุมาว สมณิโย’ติอาทีสุ อวกาโส อตฺถี”ติ. “นตฺถิ ‘อาทิคฺคหเณน สพฺพํปิ สงฺคหิตนฺ’ติ วตฺตุํ ยุตฺตตฺตา”ติ. “เอวํ โหตุ, เอวํ สติ ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ กสฺมา วุตฺตํ อิมินาว สิชฺฌนโต”ติ. “โลปํ ปน สิชฺฌติ, อิมินา ลุตฺเตน วิการมาปชฺชติ, ตสฺมา ตํ วุตฺตนฺ”ติ. “เอวํ โหตุ, ยทิ ปน สเรสุ สรูปสรานํเยว สนฺธาย ‘สรโลโปมาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ สุตฺตมารทฺธํ, นารภิตพฺพํ ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ เอตฺถ โลปสฺส สมฺภวโต”ติ. “นนฺวโวจุมฺหา อิมินา ลุตฺเตน วิการมาปชฺชตี”ติ. “ตทตฺถมฺปิ น วตฺตพฺพํ วิการสฺเสวาสมฺภวโต”ติ.

“นนฺวโวจุมฺหา ‘ทีฆนฺ’ติ ทีเฆ สมฺปตฺเต”ติ. “วุตฺตํ, กฺวจิคฺคหเณน ปน อสติปิ ตสฺมึ น สมฺปชฺชตี”ติ. “อสมฺปถมวติณฺโณ ภว, กฺวจิคฺคหเณ ปน ภวํ ปโยชนํ นาภิชานาติ, อิทํ เหตฺถ ปโยชนํ “อการาทีสุ สเรสุ เอเกกสฺมึเยว สเร ลุตฺเต กฺวจิ โหติ, กฺวจิ น โหตี”ติ. “สรา สเร โลปนฺ’ติ เอตฺถ จ ‘สเรสู’ติ พหุวจนมกตฺวา ‘สเร’ติ เอกวจนํ ตทตฺถวิญฺญาปนตฺถเมว, ยทิ ปน กฺวจิคฺคหณํ สนฺธาเยทํ น ปฅิตํ ภเวยฺย, อมาทิมฺหิ กฺวจิ ภเวยฺย, กฺวจิ น ภเวยฺย, ตํนิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตํ, เตน สพฺพตฺถาปิ อิมินา ลุตฺเต ปกติภาโว โหตี’ติ ญาตพฺพนฺ’ติ เอวํ สนฺเตปิ ‘ตตฺราย’มิตฺยาทีสุ กฺวจิ อการสฺมึ ลุตฺเต ทีฆทสฺสนโต อิธาปิ กฺวจตฺโถ ยุชฺชเตว.

อปิ จ “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ เอตฺถ อาทิคฺ-คหณสฺส สพฺพสงฺคาหกภาเว สติ “สรโลโป สพฺพสฺมึ สรโลเป ตุ ปกตี”เตฺยวํ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, สรูเปน วตฺวาปิ ปริวชฺเชตพฺพสฺสาภาวา, น จ ปเนวํ วุตฺตํ, เตน ญายติ ‘ปริวชฺเชตพฺพมตฺถี’ติ, ตสฺมา อาทิสทฺเทน วุตฺตชาติกโมการาคมํ คเหตพฺพํ, เตน “ปโรสหสฺสนฺ”ติอาทีสุ อาคมมฺหิ ปเร เตน วุตฺตวิธานํ โหติ, น ปนาทิสทฺเทน สพฺพํ คเหตพฺพํ, เตเนวาห “อมาเทสปจฺจยาทิมฺหี”ติ, กิมตฺถํ, ‘อปฺปมาโท อมตํปทนฺ’ติ เตน ยํ วุตฺตํ อิมสฺสาปิ อมาเทสปจฺจยาทิวิรหิเตสุ ‘กินฺนุมาว สมณิโย’ตฺยาทีสุ อวกาโส อตฺถี’ติ, ตํ สุวุตฺตํ, เตน โย อสรูปา ปโร สโร, โส ‘วา ปโร อสรูปา’อิจฺเจตสฺเสว วิสโยติ ยํ วุตฺตํ, ตํ น สุฏฺฐุ วุตฺตํ, เตเนว ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติ อิทํ ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ อิมินาว สิชฺฌตีติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ นิรตฺถโก เต วายาโม”ติ. สจฺจํ, อิทํ ปน กฺวจิคฺคหณสฺสาปิ วาตฺถทีปนโต ‘จิตฺตนฺ’ติอาทีสุ รูปทฺวยาปชฺชน-ภยา วุตฺตํ. ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ตฺเยตฺเถว อํคหเณน กฺวจิสทฺทสฺส จ วาตฺถตา วิญฺญายติ, ตํ หิ ‘ปุริสนฺ’ติอาทีสุ ปุริสสทฺทา อํมฺหิ กเต ปุพฺพสรสฺมึ ลุตฺเต ‘ทีฆนฺ’ติ ทีเฆ สมฺปตฺเต ตํนิวตฺตนตฺถํ, ตํ จ ปน กฺวจิคฺคหเณเนว สิชฺฌติ, เอวํ สิทฺเธปิ อธีตญฺเจตํ, เตน ญายติ ‘กฺวจิสทฺโท วาตฺถมปิ ทีปโก โหตี’ติ, เตน ‘ปุริสนฺ’ตฺยาทีสุ ‘ปุริสํ ปุริสา’ติ รูปทฺวยํ ภเวยฺย, ตํนิวตฺตนตฺถํ อํคหณํ กตนฺติ. “ยทิ เอวํ ‘วาตฺโถว กฺวจิสทฺโท’ติ กสฺมา น จินฺเตตพฺพนฺ”ติ. “วา ปโร อสรูปา”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณ วิชฺชมาเนปิ “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ เอตฺถ กฺวจิคฺคหณสฺส กรณโตติ.

ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว, เอวํ โหตุ, กฺวจิสทฺทสฺส วาตฺถตฺตา ‘ปุริสนฺ’ติอาทีสุ ทีฆนิวารณตฺถํ อํคหณํ กตนฺติ จ ‘ทีฆนฺ’ติ สุตฺตสฺสานุวตฺตมานํ กฺวจิคฺคหณํ วาสทฺเทน วิสทิสตฺถนฺติ จ ตุมฺหากเมว วจนํ, ตญฺจ โข ปุพฺเพนาปรํ น ฆฏียตีติ. ขมตุ ภวํ, นิจฺฉยมิทานิ วทาม.

“สเร กฺวจี’ติ เอตฺถ กฺวจิสทฺโท วาตฺโถ, เตน ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติอาทีสุ ‘ทีฆํ, รสฺสนฺ’ตฺยาทีหิ วุตฺตวิธินิวารณตฺถํ ‘สรา ปกติ พฺยญฺชเน’ติ สุตฺตมารทฺธํ, ‘ปุริโส’ติอาทีสุ ปุริสาทิสทฺทา สิวจเน กเต สิสฺโสกาเร กเต ‘วา ปโร อสรูปา’ติอาทีหิ โลปาทิมฺหิ สมฺปตฺเต ตํนิวารณตฺถํ ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ สุตฺตมารทฺธํ, ‘สเร กฺวจี’ติ เอตฺถ หิ อสติปิ กฺวจิคฺคหเณ ‘สรา สเร โลปนฺ’ติอาทีนิ วตฺวา วุตฺตตฺตา น สพฺพตฺถ สรา ปกติกา โหนฺตีติ วิญฺญายติ. เอวํ สนฺเตปิ ปุน กฺวจิคฺคหณกรณํ ‘สรา ปกตี พฺยญฺชเน’ติเอวมาทีนิ วิย ปวิฏฺฐปฺปวิฏฺฐฏฺฐาเน นิยตภาเวน อปฺปวตฺติตฺวา ปวิฏฺฐวิสเยปิ อนิยโต โหตีติ ญาปนตฺถนฺติ.

“นนุ ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติ อิทํปิ ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ อิมินาว วุตฺตวิธินา สิชฺฌตีติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. “สกฺกา, ยุตฺติ ปน มคฺคิตพฺพา, ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ ปกตี’ติ อวตฺวา ปุน ‘สรโลเป’ติ วจนํ สเร ลุตฺเต สรลุตฺตการณา ยํ วิการํ สมฺปตฺตํ ปรสรสฺส, ตํ น โหติ, ปกติเยว โหตีติ ญาปนตฺถํ. เตเนว มุตฺโตหํ สพฺพปาเสหิ, ‘อฑฺโฒยํ อหุ วา ปุเร, เอโสหํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, สฺวาหํ วิจริสฺสามี’ติอาทีสุ อญฺญาเปกฺขํ กตฺวา ยํ วิการํ สมฺปตฺตํ, ตํ โหติเยว. ตสฺมา ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติ อิทํปิ ‘สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี’ติ อิมินาว วุตฺตวิธินา สิชฺฌตีติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ ยํ วุตฺตํ, ตํ น สุนฺทรํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘ปมาโท มจฺจุโน ปทนฺ’ติอาทีสุ ‘ทีฆํ, รสฺสนฺ’ติอาทีหิ วุตฺตวิธิ-นิวารณตฺถํ ‘สรา ปกตี พฺยญฺชเน’ติ สุตฺตมารทฺธนฺติ, ตํ สุวุตฺตํ. ‘ทีฆํ, รสฺสนฺ’ติ-อาทีนํปิ วุตฺตตฺตา สติปิ อิมสฺสา สพฺพตฺถ คตฺเต ยตฺถ ปวิฏฺโฐ, ตตฺถ นิยต-วเสเนว ปวตฺตตีติ ญาปนตฺถญฺจ ‘อานครา ขทิรวนนฺ’ติอาทีนิ วิย เยภุยฺเยน ปกติภาววิสยานํ พหุตาทสฺสนตฺถญฺจ วินา กฺวจิคฺคหเณน นิทฺทิฏฺฐนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ, ติณฺโณ ปารงฺคโต อหู”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา มโนสทฺเท โอการสฺส “โลปญฺจ ตตฺรากาโร”ติ วา “รสฺสนฺ”ติ วา วุตฺตวิธิมฺหิ สมฺปตฺเต, ตถา “ปมาโท”ติ เอตฺถ โอการสฺส จ, ตถา “ติณฺโณ”ติ เอตฺถ โอการสฺส จ “ปารงฺคโต อหู”ติ เอตฺถ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตํ สพฺพํ พาเธตฺวา อิมินา ปกติภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๔] สเร กฺวจิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ปกติรูปานิ โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. สเรติ เอกํ ปทํ, กฺวจีติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตร-สุตฺตโต สราคหณสฺส ปกติคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต “สรา โข สเร ปเร กฺวจิ ปกติรูปานิ โหนฺตี”ติ อตฺโถ. “สรา สเร โลปนฺ”ติอาทีนิ วตฺวา วุตฺตตฺตา กฺวจิคฺคหเณน วินาปิ อิมสฺสานิยตภาเว วิญฺญายมาเนปิ ปุน กฺวจิคฺคหณกรเณ “ปโยชนํ ปน น กตฺถจิ โหตี”ติ อิทเมว ญาปนตฺถํ. อถ โข เอเกกสฺส รูปทฺวยุปฺปาทนตฺถนฺติ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตํ.

โก อิมํ ปถวึ วิเจสฺสตีติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “โก อิมนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา โอการสฺส “สรา สเร โลปนฺ”ติ โลเป สมฺปตฺเต ตทปฺปวาทา “วโมทุทนฺตานนฺ”ติ วกาเร จ สมฺปตฺเต อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปกติภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อปฺปสฺสุตายนฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน “อปฺปสฺสุโต อยนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อิมินา ปกติภาเว สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ปรสรสฺส ทีฆํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๕] ทีฆํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “พฺยญฺชเน ปเร ปุพฺพสรา กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. สร-พฺยญฺชน-กฺวจิคฺคหณานํ อนุวตฺตนโต “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีฆํ ปปฺโปนฺตี”ติ อตฺโถ. อนนฺตเร สติปิ สเรคหเณ พฺยญฺชนคฺคหณ-เมว วตฺตเต. มณฺฑูกคติกาโยปิ หิ อธิการา โหนฺตีติ. เตสํ ปน เภโท ชินวจน-กปฺเป วิตฺถาเรน อาวิภวิสฺสติ.

อิห ปน อนนฺตเร วุตฺตํ สเรคหณํ กสฺมา นานุวตฺตเตติ. สรพฺยญฺชเนสุ สรานํว ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา สรนิสฺสิตวิธิมฺหิเยว ปฐมํ วตฺตพฺเพปิ พฺยญฺชน-นิสฺสิตวิธิโนว ปฐมมุจฺจารณํ, ยถา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปฐมสุตฺเต สเรคหณํ กปฺปปริยนฺตํ กตฺวา วตฺตเต, เอวมิหาปิ พฺยญฺชนคฺคหณมนุวตฺตตีติ ญาปนตฺถํ. ตสฺมา ยํ ยตฺถิจฺฉิตํ, ตตฺถ ตํเยว วตฺตตีติ.

“นนุ ‘สเร กฺวจี’ติ อิทํ ปฐมํ วตฺวา อิมสฺมึ ปจฺฉา วุตฺเต อิมสฺสาปิ อนิยตภาโว สิยา, ตสฺมา ‘ตํนิวตฺตนตฺถํ ปฐมํ วุตฺตนฺ’ติ สกฺกา มนฺตุน”ติ. สกฺกา, เอวํ สนฺเตปิ ทีฆรสฺเสสุ รสฺสานํว ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา รสฺสวิธิมฺหิเอว ปฐมํ วตฺตพฺเพปิ ทีฆวิธิสฺส ปฐมํ กรณํ พฺยญฺชนคฺคหณานุวตฺตนภาวญาปนตฺถํ. ตถา หิ อิห ปน ยทิ สเรคหณมนุวตฺเตยฺย, สเร ปเร ปุพฺโพ สโร ทีฆํ ปปฺโปตีติ อตฺโถ ภเวยฺย. เอวํ หิ สติ อิทเมว อนชฺฌนียํ ภเวยฺย ปุพฺพสรสฺส ปรสรสฺมึ ฅิเต ทีฆาภาโว. ยทิ ปน ปรสรสฺมึ ฅิเตปิ ทีโฆ สิยา, ‘ปุพฺโพ เจ’ติ ปรสรสฺมึ ลุตฺเต ปุพฺพสรสฺส ทีฆเมว อนชฺฌนียํ ภเวยฺยาติ.

“นนุ อิมินา ปรสรสฺมึ ฅิเต ปุพฺพสรสฺส ทีฆํ วุตฺตตฺตา ปรสรสฺมึ ลุตฺเตปิ ปุพฺพสรสฺส ทีฆํ โหตีติ ญาปนตฺถํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺติ. น สกฺกา, อิมินา ปฐมํ ทีฆํ กตฺวา ปจฺฉา ปรสรสฺส โลปํ กาตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา, เตน วิญฺญายติ ‘พฺยญฺชเน ปเร อิมินา ทีฆํ วิทธาตี’ติ. ยทิ ปน ‘รสฺสนฺ’ติ ปฐมํ วุตฺตํ ภเวยฺย, น วุตฺตปฺปการํ วิญฺญาเปยฺย เหฏฺฐา ตาทิสสฺส วิหิตตฺตาติ.

“นเนฺววํ สนฺเตปิ ‘กึ สูธ วิตฺตํ, สทฺธีธ วิตฺตํ’ตฺยาทีสุ ปุพฺพปรสเรสุ ลุตฺเตสุ พฺยญฺชนปรตฺตา อิมินาว ทีฆํ สิชฺฌตีติ สุตฺตทฺวยมนชฺฌนียนฺติ. สจฺจํ สิชฺฌติ. สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย โหติ. ปุพฺพสรสฺส ปรสรสฺมึ ลุตฺเตเยว ทีโฆ โหติ. ปรสรสฺส จ ปุพฺพสรสฺมึ ลุตฺเตเยว ทีโฆ โหตีติ. เตน ‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา’ติอาทินาปิ น โหติ. เตนาโวจุมฺหา “ปุพฺพสรสฺส ปรสรสฺมึ ฅิเต ทีฆาภาวาติ.

สมฺมา ธมฺมนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “สมฺม ธมฺมํ, มุนิ จเร, ขนฺติ ปรมนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา ทีฆํ กตฺวา รูปสิทธิ เวทิตพฺพา. สมฺมติ อการนฺโต นิปาโต. มุนีติ มุน= ญาเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “มุนาทีหิ จิ”อิติ อิปจฺจยนฺตสฺส อิการนฺตํ รูปํ. ขนฺตีติ ขมุ=สหเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ขมนนฺ”ติ อตฺเถ “อิตฺถิยมติยโว วา”ติ ติปจฺจยนฺตสฺส “คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น”อิติ มการสฺส นกาเร กเต อิการนฺตํ รูปํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๖] รสฺสํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. สราคหณสฺส จ พฺยญฺชนา-กฺวจิคฺคหณานญฺจานุวตฺตนโต “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺสํ ปปฺโปนฺตี”ติ อตฺโถ.

โภวาทิ นาม โส โหตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “โภวาที นาม โส, ยถาภาวี คุเณน โส”ติ เฉทํ กตฺวา อาทิสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา รสฺสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “รสฺสนฺ”ติ อนิยเมน วุตฺเตปิ ฐานาสนฺนวเสน อีการาทีนํ อิการาทโยว โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ “วาที, ภาวี”ติ อิมานิ วท=วิยตฺติยํ วาจายํ, หู,ภู=สตฺตายมิติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ลทฺธธาตุสญฺญาทีนํ “วทน-สีโล, ภวนสีโล”ติ อตฺเถ “ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จา”ติ ณีปจฺจยนฺตานํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน การิตมิว กตฺวา ณมฺหิ ลุตฺเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธิมฺหิ กเต ปจฺฉิมสฺส “โอ อว สเร, เอ อยา”ติ อธิกิจฺจ “เต อาวายา การิเต”ติ อาวาเทเส กเต ยถาปฏิปาฏิยา รูปานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๗] โลปญฺจ ตตฺรากาโร

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ, เตสํ ลุตฺตฏฺฐาเน อการาคโม จ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. โลปนฺติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทํ, ตตฺราติ เอกํ ปทํ, อกาโรติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. สราคหณสฺส จ พฺยญฺชน-กฺวจิคฺคหณานญฺจานุวตฺตนโต “สรา โข พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปนฺติ, เตสํ ลุตฺตฏฺฐาเน อการาคโม จ โหตี”ติ อตฺโถ. จคฺคหณํ ทุติยตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. การคฺคหณํ ปน ออิติ วุตฺเต สมานคติกตฺตา คยฺหมานํ อาการํ นิวตฺเตติ, “อกฺขเรหิ การมิ”ติ การปจฺจโย หิ เอกจตฺตาลีสกฺขเรสุ เอเกกโต ปโร โหติ “อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ”ติ เอเกกสฺส อกฺขรสญฺญาย วุตฺตตฺตา.

ส สีลวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “โส สีลวา, โส ปญฺญวา, เอโส ธมฺโม, โส เว กาสาวมรหติ, โส มานกาโม, โส เว มุนี”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อาทิมฺหิ สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา โอการสฺส โลปํ กตฺวา ตสฺส ลุตฺตฏฺฐาเน อิมินาว อการาคมํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๘] ปรเทฺวภาโว ฐาเน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส เทฺวภาโว โหติ ยุตฺตฏฺ-ฐาเน”ติ ญาปนตฺถํ. ปรเทฺวภาโวติ เอกํ ปทํ, ฐาเนติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สรคฺคหณสฺส จ พฺยญฺชนคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต พฺยญฺชนมฺหา ปรสรสฺส ทฺวิตฺตาภาวโต จ “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา ปรสทฺทํ ทิสฺวา สรา-สทฺทสฺส ปญฺจมฺยนฺตวเสน สมฺพนฺธิตพฺพโต จ พฺยญฺชนสทฺทสฺส ทฺวิตฺตาเปกฺขํ กตฺวา ฉฏฺฐฺยนฺตวเสน ปรสทฺเทน สมฺพนฺธิตพฺพโต จ “สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส เทฺวภาโว โหติ ฐาเน”ติ อตฺโถ. ฐานสทฺโท เจตฺถ ยุตฺตตฺถวาจโก.

อิธปฺปมาโทติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อิธ ปมาโท, ป พชฺชํ, จาตุ ทสี, ปญฺจ ทสี, อภิ กนฺตตโร”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อาทิสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา เทฺวภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙] วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “วคฺเค โฆสาโฆสานํ อตฺตโน สรมฺหา ปุพฺพภูตานํ ปุพฺพสรมฺหา ปรภูตานํ เทฺวภาเว กรียมาเน น ตสฺสทิสา โหนฺติ, อถ โข วคฺเค ตติยปฐมา”ติ ญาปนตฺถํ. วคฺเคติ เอกํ ปทํ, โฆสาโฆสานนฺติ เอกํ ปทํ, ตติยปฐมาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ อิโต เทฺวภาวคฺคหณสฺส จ ฐาเนคหณสฺส จานุวตฺตนโต “วคฺเค โฆสาโฆสานํ วคฺเค ตติยปฐมา ยถาสงฺขฺยํ เทฺวภาวํ คจฺฉนฺติ ฐาเน”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วคฺเคติ โฆสาโฆสานมวคฺคปฺปฏิกฺเขปนตฺถํ. โฆสาโฆสานนฺติ ตติยปฐมาติ วุตฺตานํ ฐานํ นิยเมติ. อิทํ หิ นาสมฺปตฺตํ วิทธาติ, อถ โข ปุพฺพสุตฺเตเนว สมฺปตฺตํ นิยเมติ. เอตฺถ จ ‘วคฺเค โฆสาโฆสานนฺ’ติ วตฺวา ‘วคฺเค ตติยปฐมา’ติ อวุตฺเตปิ วคฺเคเยว ตติยปฐมา โหนฺตีติ คเหตพฺพํ ปุพฺเพ วคฺเค สทฺทสฺเสวุภยาเปกฺขตฺตา, วคฺเค-สทฺโท หิ โฆสาโฆสานนฺติ วุตฺเต นิยเมติ ตติยปฐมาติ วุตฺเต จ, “วคฺคโฆสา-โฆสานนฺ”ติ ลหุกํ กตฺวา อวตฺวา “วคฺเค โฆสาโฆสานนฺ”ติ ครุกํ กตฺวา วจนํปิ หิ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ วุตฺตสมาสากรณมุเขนีมสฺสายุตฺตตฺถตฺตา อสมตฺถตฺต-ทสฺสนตฺถํ. กสฺมา ปนีทํ อยุตฺตตฺถํ อสมตฺถํ โหตีติ. สาเปกฺขตฺตา. โย หิ อตฺตนา อเปกฺขิตพฺพเมว อนเปกฺขิตฺวา อญฺญํปิ อเปกฺขติ, โย จ อญฺญมญฺญา-นเปกฺโข, โส อยุตฺตตฺโถ อสมตฺโถ นาม “เทวทตฺตสฺส กณฺหา ทนฺตา, สุตํ เทวทตฺเตน พนฺโธ ยญฺญทตฺโต”ติอาทีนิ วิย เอวํ วคฺเคติ วจนสฺโสภยาเปกฺขตฺตา ทุติยวคฺเค คหเณน วินาปิ ตติยปฐมานํ นิยโม โหตีติ. เอตฺถ จ “อสุกสฺมึ วคฺเค โฆสาโฆสานํ อสุกสฺมึ วคฺเค ตติยปฐมา”ติ นิยมาภาเวปิ ฐานาสนฺนวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ.

เอเสว จชฺฌานผโลติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เอเสว จ ฌาน-ผโล, ยตฺร ฅิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจุ, เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิ ฅิโต, จตฺตาริ ฐานานิ นโร ปมตฺโต”ติ เฉทํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาเว สทิเส สมฺปตฺเต อิมินา ยถานุรูเปน ตติยปฐมํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทา-หรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ สนฺธิกปฺเป

ตติโย ปริจฺเฉโท

-------------------------

จตุตฺถปริจฺเฉท

[๓๐] อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํอิติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อํอิติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทํ, นิคฺคหิตนฺติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “นิคฺคหิตํ โข พฺยญฺชเน ปเร อํอิติ โหตี”ติ อตฺโถ. พฺยญฺชนสทฺทสฺส จ นิคฺคหิตสทฺทสฺส จ วิคฺคโห เหฏฺฐา วุตฺโตว.

เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธูติ อิมานิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เอวํ วุตฺเต, ตํ สาธู”ติ เฉทํ กตฺวา อิมินา นิคฺคหิตสฺส พฺยญฺชเน ปเร อํอาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนุ ปุพฺพรูปโต รูปนฺตราภาวา นิรตฺถกํ วิย ทิสฺสตี”ติ. “น นิรตฺถกํ ปโยชนนฺตรสมฺภวโต, อสติ หิ อิมสฺมึ พฺยญฺชเน ปเร กตฺถจิ นิคฺคหิตํ วคฺคนฺต-มาปชฺเชยฺย, กตฺถจิ “พฺยญฺชเน เจ”ติ โลปมาปชฺเชยฺย, กตฺถจิ “เอเห ญนฺ”ติ ญการมาปชฺเชยฺย. น กทาจิปิ เกจิ ปโยคา อิเมหิ วินิมุตฺตา นาม สิยุนฺติ ตํ นิวตฺเตตฺวา กตฺถจิ เอวํ วุตฺเตติอาทีนิเยว โหนฺตีติ ญาปนตฺถมิทํ วุตฺตนฺ”ติ.

“นนุ วาคฺคหเณเนว อิจฺฉิตพฺพปฺปโยคา สิชฺฌนฺตี”ติ. “น สิชฺฌนฺติ วาคฺ-คหเณเนกสฺส รูปทฺวยสมฺภวโต”ติ. “นนุ นิคฺคหิตสฺส อํอาเทเส กเตปิ อาเทสคตสฺส พินฺทุโนปิ วุตฺตวิธาเนน ภวิตพฺพนฺติ. น ภวิตพฺพํ. กสฺมา, ยทิ ปน อมาเทเส กเตปิ วุตฺตวิธานํ ภเวยฺย, อิทเมว อนชฺฌนียํ ภเวยฺย รูปนฺตราภาวา. อธีตญฺเจทํ. เตน ญายติ “น วุตฺตวิธานํ โหตี”ติ. อญฺญตฺถาปิ จ ทิสฺสติ “ปญฺจสุ ปญฺจนฺนํ ปญฺจหี”ติอาทีสุ ปญฺจสทฺทา วุตฺตนเยน สฺวาทิมฺหิ กเต “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ สฺวาทีสุ ปุพฺพสรสฺส ทีเฆ สมฺปตฺเต “สุนํหิสุ เจ”ติ อธิกิจฺจ “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ ปญฺจสทฺทสฺสนฺตสฺส อตฺเต กเต ปุน ตสฺสาปิ อการตฺตา “ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ สมฺปตฺเต สุตฺโตปเทสสฺส สามตฺถาว ทีฆมกตฺวา “ปญฺจสุ ปญฺจนฺนํ ปญฺจหี”ตฺยาทีสุ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ตสฺมา วุตฺตวิธานํ เนว โหตีตฺยวคนฺตพฺพนฺติ.

[๓๑] วคฺคนฺตํ วา วคฺเค

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ โข วคฺคนฺตํ วา ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. วคฺคนฺตนฺติ เอกํ ปทํ, วาติ เอกํ ปทํ, วคฺเคติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. นิคฺคหิต-พฺยญฺชนคฺคหณานํ อนุวตฺตนโต “วคฺคภูเต พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ วคฺคนฺตํ วิกปฺเปน ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. วคฺคสฺส อนฺโต วคฺคนฺโต. ตํ วคฺคนฺตํ. เก เต.

ญ ณ น มาติ. กิญฺจาปิ เต อนปฺปกา, เตสํ ปน วคฺคนฺตสภาวานติกฺกนฺตตฺตา อนิยเมตฺวา เอกสฺเสวุจฺจารณมุเขน อนว-เสเสตฺวา เต สพฺเพว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ จ อสุกสฺมึ วคฺเค อสุก-วคฺคนฺตมาปชฺชตีติ นิยมาภาวา สพฺพสฺมึ วคฺเค สพฺเพว วคฺคนฺตา กสฺมา น ปาปุณนฺตีติ. ปฐมวคฺคสทฺโทปาตตฺตา. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ ตสฺมึ ตสฺมึ วคฺเค ตสฺส ตสฺส วคฺคสฺสนฺตมาปชฺชตีติ อตฺถาวโพโธ โหตีติ.

“กสฺมา ปน โส อธิโก โหตี”ติ. “วคฺคนฺตํ วา”ติ หิ วุตฺเตเยว วคฺเค นิคฺคหิตมนฺตํ ปปฺโปตีติ จ วคฺคสฺส อนฺโตติ จ อตฺโถ ภเวญฺย อนฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา, ตสฺมา. ยถา ปน “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา”ติ เอตฺถ “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมกฺขรา เทฺวภาวํ คจฺฉนฺตี”ติ วุตฺเตปิ “วคฺคสฺส ตติยปฐมา”ติ ญายติ ตติยปฐมสทฺทานํ สาเปกฺขตฺตา อญฺญสฺส จ อเปกฺขิตพฺพสฺ-สาภาวา, เอวมิหาปีติ. “ยทิ เอวํ, ยถา ปน ตตฺถ อสุกสฺมึ วคฺเค โฆสาโฆสานํ อสุกสฺเสว วคฺคสฺส ตติยปฐมกฺขราติ นิยมาภาเวปิ ยสฺมึ วคฺเค โฆสาโฆสานํ เทฺวภาโว โหติ, ตสฺมึเยว วคฺเค ตติยปฐมกฺขรา โหนฺติ, เอวมิหาปีติ อลํ วคฺคคฺคหเณนา”ติ. ตนฺน, ตตฺถ ปน ฐานาสนฺนวเสน เอวํ โหติ, อิห ปน สพฺเพสํปิ นิคฺคหิตสฺสาปชฺชนโต เอวํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“นนุ ‘วคฺคนฺตํ วา’ติ วุตฺเตปิ ‘วคฺเค’ติ ยํ วุตฺตํ, ตเมว อนฺตสทฺโท อเปกฺขตีติ สิทฺโธวายมตฺโถติ. “ตนฺน, วคฺเคสทฺทสฺส ปน วคฺคปริยาปนฺนกฺขร-วาจกตฺตา กกาเร ปเร ขกาโร, ตสฺมึปิ คกาโรติ อิมินา นเยน ภวิตพฺพนฺติ. “ตํ นิวตฺเตตฺวา วคฺคนฺตคฺคหณตฺถํ ปฐมวคฺคคฺคหณํ กตนฺติ. ยทิ ปน ตทตฺถํ สิยา, กถํ ปุพฺเพ วุตฺตาการสาธโก สิยา นาธิกตฺตาติ. อนธิกํ โหตุ, ตํ ปน ญาปกาย สิชฺฌติ. ตถา หิ พฺยาขฺยานโต วิเสสปฺปฏิปตฺติ, น หิ สนฺเทหาการลกฺขณํ. อิมาเนตฺถ ญาปกานิ “ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ, ตุยฺหํมยฺหญฺจ, หนตฺยาทีนํ ณุโก, โยนํ นิ นปุํสเกหิ, ตโต นมํ ปติมฺหา ลุตฺเต จ สมาเส”อิจฺเจวมาทีนิ.

ตนฺนิจฺจุตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ตํ นิจฺจุตํ, ธมฺมํ จเร สุจริตํ, จิรํ ปวาสึ ปุริสํ, สนฺตํ ตสฺส มนํ โหติ, ตํ การุณิกํ, เอวํ โข”ติ เฉทํ กตฺวา อาทิสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา นิคฺคหิตสฺส วคฺคนฺตํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณสฺส ปน ปุํสทฺทูปปทสส คม,สปฺป=คติมฺหิ-อิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตตฺถ คจฺฉตี”ตฺยตฺเถ “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวา “ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหี”ติ อนฺตโลปํ กตฺวา ปุํสทฺทนฺตสฺส คพฺยญฺชนสฺมึ “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “พฺยญฺชเน เจ”ติ นิคฺคหิตสฺส โลปํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ คการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา “กฺวิโลโป เจ”ติ กฺวิมฺหิ ลุตฺเต “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา ปุคฺคสทฺทา กมฺมวจนิจฺฉายํ อํมฺหิ กเต “มทา สเร, ยวมท-นตรลา จาคมา, กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน”ติ อธิกิจฺจ “นิคฺคหิตญฺเจ”ติ สเร ปเร นิคฺคหิตาคมํ กตฺวา อิธ วาคฺคหเณน ตสฺส ลการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนุ วินาปิ วาสทฺเทน อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ ‘สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี’ติ กตฺวา อีทิสตฺถาวคโม โหติ, อิธ ปน วิกปฺปนตฺถํเยวาธีตนฺ”ติ. สจฺจํ, วุจฺจเต, อิมสฺมึ ปน กปฺเป วาคฺคหณทฺวยมตฺถิ, อิธ จ “ปโร วา สโร”ติ เอตฺถ จ “อุภยตฺถ ปน วาคฺคหณมกตฺวา อิมสฺมึ ‘ปโร วา สโร’ติ อิมสฺสา-นนฺตเรเยว วุตฺเต อิธ อสติปิ วาคฺคหเณ วิกปฺปนตฺโถ สิชฺฌติ, เอวํ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ ญาปกาย โหตีติ นิคฺคหิตสฺส อวคฺคสฺมึปิ ปเร อวคฺคนฺตํปิ โหตี”ติ. เตน วุตฺตํ “วาคฺคหเณน นิคฺคหิตํ โข ลการาเทโส โหตี”ติ. ตตฺถ จ ลการาเทโสติ อิทํ ลกาโร อาเทโส ยสฺส โส ลการาเทโสติ พหุพฺพีหิวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา อตฺถสฺเสวาคมฺมกตฺตาติ.

“นนุ จ ‘เอเห ญนฺ’ติอาทีนํ นิจฺจภาววิวชฺชนตฺถมฺปิ วาคฺคหณํ กาตพฺพ-เมวาติ. “ตนฺน, ‘ปโร วา สโร’ติอาทีนํ ‘อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺ’ติ อิมสฺสา-นนฺตรวจเน โทสาภาวา”ติ. “นเนฺววํ สนฺเตปิ โลปคฺคหณสฺสาภาวา อิเมสํ นิรตฺถกภาโว อาปชฺชตี”ติ. “นาปชฺชติ ‘อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ, ปโร วา สโร’ติ อิเมสมนฺตเร ‘กฺวจิ โลปนฺ’ตีมสฺสาวจเน โทสาภาวา”ติ.

“นเนฺววํ สนฺเตปิ ‘กฺวจิ โลปนฺ’ตีมสฺส ‘พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตี’ติ อตฺโถ สิยา”ติ. สจฺจํ สิยา. “นนุ ‘พฺยญฺชเน เจ’ติ อิทเมว วุตฺตนฺ”ติ. “สจฺจํ วุตฺตํ, ตํ ปน ปโยชนาภาวา อวตฺวา อิมสฺสานนฺตรํ ‘สเร เจ’ติ วตฺตพฺพํ, เอวํ ‘อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ, กฺวจิ โลปํ, สเร จ, ปโร วา สโร, พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค, วคฺคนฺตํ วา วคฺเค’ติ อิมินานุกฺกเมน ‘นิคฺคหิตญฺเจ’ติ อิทมฺปิ กปฺปปริยนฺตํ กตฺวา สกฺกา วตฺตุํ. ยถา ยถา วา ปน วุจฺจมาเน อธิปฺเปตตฺถานูนญฺจ โหติ คนฺถลหุตา จ, ตถา ตถาว วตฺตพฺพนฺติ. เอวํ อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธปิ ยโต อิธ วาคฺคหณํ กตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห วาคฺคหเณน นิคฺคหิตนฺติอาทิ. เอวํ อิมินา ตาว วาคฺคหณสฺส ปุนคฺคหเณ ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตสฺเสว วิกปฺปตฺถวาจกตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต วาติ กสฺมา ‘น ตํ กมฺมํ กตํ สาธู’ตฺยาห. ตสฺส ปน ‘น ตํ กมฺมนฺ’ติ เฉทํ กตฺวา วาคฺคหเณน วคฺคนฺตมกตฺวา “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺ”ติ วุตฺตวิธึ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๓๒] เอเห ญํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอการ-หกาเร ปเร นิคฺคหิตํ โข วิกปฺเปน ญการํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. เอเหติ เอกํ ปทํ, ญนฺติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. นิคฺคหิตคฺคหณสฺส วาคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “เอการ-หกาเร ปเร นิคฺคหิตํ วิกปฺเปน ญการํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. เอ จ โห จ เอหํ. ตสฺมึ เอเห. ทฺวนฺท-วิสโย วิคฺคโห. เอตฺถ ปน ทฺวนฺทสมาเส กเต “โส นปุํสกลิงฺโค, ทิคุสฺเส-กตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิส-ภาคตฺถาทีนญฺเจ”ติ เอกตฺตญฺจ นปุํสกลิงฺคตฺตญฺจ กาตพฺพํ. “ญเมเห”ติ วตฺตพฺเพ อวตฺวา “เอเห ญนฺ”ติ วจนํ “โญ จ โม จ ญมา”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ ตสฺส นิอาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ ตสฺเสการํ กตฺวา วุตฺตนฺติ มนฺตฺวา ‘นิคฺคหิตํ โข หกาเร ปเร ญการ-มการํ ปปฺโปตี’ติ อตฺถํ คณฺเหยฺยุนฺติ ตํนิวตฺตนตฺถํ.

ปจฺจตฺตญฺเญวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปจฺจตฺตํ เอว, ตํ เอว, เอวํ หิ โว, ตํ หิ ตสฺสา”ติ เฉทํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา เอการ-หกาเร ปเร นิคฺคหิตสฺส ญการํ กตฺวา ตสฺส “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวญฺจ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

เอวเมตํตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เอวํ เอตํ, เอวํ โหตี”ติ เฉทํ กตฺวา สติปิ ปรสฺมึ เอการ-หกาเร วาคฺคหเณน อิมินา นิคฺคหิตสฺส ญการมกตฺวา ปุพฺพรูเป นิคฺคหิตสฺส “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ, วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ อธิกิจฺจ “มทา สเร”ติ มการํ กตฺวา อิตรสฺมึปิ นิคฺคหิตสฺส “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺ”ติ วุตฺตวิธานํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๓๓] ส เย จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ยกาเร ปเร นิคฺคหิตํ เตน สห วิกปฺเปน ญการํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. สอิติ เอกํ ปทํ, เยติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. นิคฺคหิตคฺคหณสฺส วาคฺคหณสฺส ญการคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “ยกาเร ปเร นิคฺคหิตํ สห ยกาเรน วิกปฺเปน ญการํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. อนนฺตเรน สเหเวตํ เอกโยคากรณํ อิมินา สนิมิตฺตสฺสาธิปฺเปตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ปน สหสทฺทสฺส “โสทกนฺ”ติอาทีสุ วิย “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา จา”ติ วา “ปจฺจยา-ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา สาเทสํ กตฺวา “สห เย จา”ติ วตฺตพฺเพ “ส เย จา”ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาห จ “สห ยกาเรนา”ติ.

สญฺโญโค, สญฺญุตฺตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “สํ โยโค, สํ ยุตฺตนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตํ, วคฺคนฺตํ วา วคฺเค, เอเห ญนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ส เย จา”ติ สห ยกาเรน นิคฺคหิตสฺส ญการํ กตฺวา “ปรเทฺว-ภาโว ฐาเน”ติ ตสฺส เทฺวภาวํ ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุ-ทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. จคฺคหณํ ญการคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ.

“นนฺวนนฺตเร วุตฺตตฺตา วตฺตเต”ติ. วตฺตเต. เอวํ สนฺเตปิ “กิมุตฺตรตฺราปิ วตฺตเต’ติ สนฺเทโห ชาเยยฺย, ตสฺมา ตํนิวตฺตนตฺถํ. จานุกฑฺฒิตฃฺหิ อุตฺตรตฺร นานุวตฺตตี”ติ. “นนุ การิยํ ทิสฺวา การิยํ นิวตฺตเต, ตถา นิมิตฺตการิโน ทิสฺวา นิมิตฺตการิโน”ติ. “สจฺจํ, เอวํ สนฺเตปิ ยถา ‘อวํมฺหิ จา’ติ เอตฺถ อวาเทสสงฺขาเต การิเย วิชฺชมาเนปิ เหฏฺฐา ‘คาว เส’ติ เอตฺถ วุตฺตาวาเทสญฺจ วตฺตเต, เอวมิหาปีติ สนฺเทโห ชาเยยฺยาติ ตํนิวตฺตนตฺถํ. “นนุ ตตฺถ จคฺคหเณนานุวตฺตตี”ติ. “น ตทตฺถํ ตตฺถ จคฺคหณํ, อถ โข อญฺเญสุปิ วิภตฺตีสุ อวาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อาห จ “จคฺคหเณน สาทิเสเสสุ ปุพฺพุตฺตรวจเนสุ อวาเทโส โหตี”ติ.

[๓๔] มทา สเร

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นิคฺคหิตสฺส โข สเร ปเร มการ-ทการาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. มทาติ เอกํ ปทํ, สเรติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. โม จ โท จ มทาติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา ปฐมาพหุวจเนน มทาติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺ”ติ อิโต วตฺตมานํ นิคฺคหิตคฺคหณํ ฉฏฺฐฺยนฺตวเสน วตฺตเต “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา, วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. เตน “นิคฺคหิตสฺส สเร ปเร มการ-ทการาเทสา โหนฺติ วา”ติ อตฺโถ.

ตมหํ, เอตทโวจาติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ตํ อหํ, เอตํ อโวจา”ติ เฉทํ กตฺวา อาทิสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา นิคฺคหิตสฺส มการ-ทการาเทสํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นเนฺวตฺถ วาคฺคหณผลํ น วตฺตพฺพํ อวุตฺเตปิ สิชฺฌนโต. ตถา หิ ‘กฺวจิ โลปนฺ’ติ สเร ปเร นิคฺคหิตสฺส โลปํ วุตฺตํ. เตน ญายติ น สพฺพตฺถ สเร ปเร นิคฺคหิตสฺส มการทการาเทสา โหนฺติ. อถ โข โลปมฺปิ โหตีติ, เอวมิหาสติปิ วาคฺคหเณ อิมสฺสานิจฺจตา ปากฏาเว”ติ.

“นเนฺววํ สนฺเต ‘สรา สเร โลปนฺ’ติอาทีนิ วตฺวา ‘สเร กฺวจี’ติ วุตฺตตฺตา อสติปิ ตตฺถ กฺวจิคฺคหเณ ตสฺสานิยตตา ปากฏาเวติ นิรตฺถกํว ตตฺถ กฺวจิคฺ-คหณนฺติ. น นิรตฺถกํ อุตฺตรตฺถตฺตาติ. “ยทิ เอวํ กสฺมา ตตฺเถว น กตนฺ”ติ. อิธาปิ กิญฺจิมตฺตตฺถสมฺภวโต. อสติ หิ ตตฺถ กฺวจิคฺคหเณ ‘สเร เจ”ติ สุตฺตํ ภเวยฺย. อยํ ปนตฺโถ ภเวยฺย “สเร จ สรา ปกติกา โหนฺตี”ติ. เอวญฺจ สติ สเร ปเร สพฺพสรานํ ปกติภาวาภาเวปิ ยถา ปน สพฺเพสํ วจนานํ ขทิร-ภาวาภาเวปิ ตทุสฺสนฺนตฺตา “อานครา ขทิรวนํ”ตฺยาทีนิ วุตฺตานิ. ตเถวิทํปิ เยภุยฺยวเสน นิยเมตฺวา วุตฺตนฺติ จินฺตา ภเวยฺย. น จ เต พหุกา, เย สเร ปเร ปกติกา โหนฺติ. อถ โข อิตราว. ตสฺมา ตทาการวิญฺญาปนตฺถมิห กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ โหตุ, “สรา ปกตี พฺยญฺชเน”ติ พฺยญฺชเน ปเร ปุพฺพสรานํ ปกติภาวํ กตฺวา “ทีฆนฺ”ติอาทีนมฺปิ วุตฺตตฺตา อสติ กฺวจิคฺคหเณ เตสํ ปนา-นิจฺจตา ปากฏาเวติ นิรตฺถกํว ตตฺถ ตทตฺถมฺปิ กวจิคฺคหณนฺติ. น นิรตฺถกํ. กสฺมา, ปโยชนนฺตรสมฺภวโต. อสติปิ หิ กฺวจิคฺคหเณ ยถา “สรา ปกติ พฺยญฺชเน”ติ ปกติภาวํ กตฏฺฐาเนน รูปทฺวยมตฺถิ, ตถา “ทีฆนฺ”ติอาทินา ทีฆาทิ-กตฏฺฐาเนน รูปทฺวเยน ภวิตพฺพนฺติ.

ส มุนิ, โส มุนีติเอวมาทีนิ รูปทฺวยานิ น ภวิตพฺพานิ. ตสฺมา ตํนิวตฺตนตฺถํ กฺวจิคฺคหณํ กตนฺติ. “ยทิ เอวํ กิมตฺถเมว วาคฺคหณํ น กตนฺ”ติ. กฺวจิสทฺทสฺส วาตฺถสฺสาปิ ทีปนโต. ตสฺมาว “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ เอตฺถ อํคหณํ กตํ, ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวา”ติ. เตนาโวจุมฺหา ‘นเนฺวตฺถ วาคฺคหณผลนฺติอาทีนี”ติ. วุจฺจเต. “กฺวจิ โลปนฺ”ติ สเร ปเร นิคฺคหิตสฺส น โลโป โหติ “อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ อชินิ มํ อหาสิ เม”ติอาทีสุ, ตตฺถีมินา สพฺพทา วาคฺคหณสฺสาภาวา มทาเทสา สิยุนฺติ สงฺกา สิยาติ ตํนิวตฺตนตฺถนฺติ.

[๓๕] ยวมทนตรลา จาคมา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สเร ปเร ยการาทโย อาคมา โหนฺติ วา”ติ ญาปนตฺถํ. ยวมทนตรลาติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทํ, อาคมาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. นิมิตฺตาภาวา สเรคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สเร ปเร ยการาทโย อาคมา โหนฺติ วา”ติ อตฺโถ. โย จ โว จ โม จ โท จ โน จ โต จ โร จ โล จาติ วิคฺคหํ กตฺวา “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จมฺหิ ลุตฺเต “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาเว กเต วุตฺตนเยน สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ ตสฺสาการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวํ กตฺวา ยวมทนตรลาติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อาคจฺฉนฺตีติ อาคมา. จคฺคหเณ ปโยชนํ สยเมว วกฺขติ.

นยิมสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “น อิมสฺส, ยถา อิทํ, มิคี ภนฺตา อุทิกฺขติ, ลหุ เอสฺสติ, ครุ เอสฺสติ, ภโทฺร กสา อิว, สมฺมา อญฺญา, มนสา อญฺญา, อตฺต อตฺถํ, จิรํ อายติ, อิโต อายติ, ยสฺมา อิห, ตสฺมา อิห, อชฺช อคฺเค, สพฺภิ เอว, อารคฺเค อิว, สาสโป อิว, ฉ อภิญฺญา, ฉ อายตนนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค, มทา สเร”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ยการาทโย อาคมวเสน อาเนตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา ยถานุรูปวเสน ยํ กาตพฺพํ, ตญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

เอวํ มหิทฺธิยา เอสาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เอวํ มหิทฺธิยา เอสา, อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ มํ, อชินิ มํ อหาสิ เม, อเชยฺโย อนุคามิโย”ติ เฉทํ กตฺวา สติปิ ปรสฺมึ สเร วาคฺคหเณนาคมํ อกตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. นิปาตานํ ปน อเนกตฺถตฺตา จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา จคฺคหณปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต “มการสฺส ปกาโร โหตี”ติอาทิมาห. ตตฺถ “จิรํ ปวาสึ ปุริสํ, สกตฺถปฺ-ปสุโต สิยา, สุคโท”ติ เฉทํ กตฺวา ปุพฺพรูเป นิคฺคหิตสฺส “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ มการํ กตฺวา มการสฺส จคฺคหเณน ปการํ กตฺวา, อิตเรสุ ปน กการ-ทการานํ ทการ-ตการาเทเส กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เตเนว จคฺคหเณน “อติปฺปโค โข ตาวา”ติอาทีสุ คการาคโม จ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ยสฺมึ ยสฺมึ อาคมวเสน อานีเต ยํ ยํ รูปํ สิชฺฌติ, ตตฺถ ตตฺถ ตนฺตํ อาเนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สุคโตติ อิทํ อิมินาปิ สิชฺฌตีติ ทีปนตฺถมิห วุตฺตนฺติ.

[๓๖] กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. กฺวจีติ เอกํ ปทํ, โอติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต อาคมคฺคหณมิหานุวตฺตนโต “พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาคโม โหตี”ติ อตฺโถ. สติปิ วาคฺคหเณ อตฺถวิเสสสฺสุปลพฺภนโต กฺวจิคฺคหณํ กตํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

อติปฺปโค โข ตาวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อติปฺป โข ตาว, ปร สหสฺสนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โอการาคมํ กตฺวา ปุพฺพรูเป อนนฺตรสุตฺเต จคฺคหเณน คการาคมํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนฺวนนฺตรสุตฺเต จคฺคหเณน คการาคมํ วิย โอการาคมมฺปิ กตฺวา สาเธตุํ สกฺกา. กสฺมา ปุนิทํ สุตฺตมธีตนฺติ. ปโยชนนฺตรสมฺภวโต. ตถา หิ ตตฺถ สโรว นิมิตฺตํ. อิธ ปน พฺยญฺชนเมว. ตํ วาตฺถวเสน วิหิตํ. เตน “ยถยิทํ, ยถา อิทนฺ”ติ รูปทฺวยํปิ โหติ. อิทํ ปน กฺวจตฺถวเสน วิหิตํ. เตน ยตฺถ โหติ, ตตฺถ นิยตํ. กตฺถจิ ปน สพฺพทาปิ น โหติ. อปิ จ ตตฺถ ยวาทีนํ พฺยญฺชนตฺตา จคฺคหเณนาปิ พฺยญฺชนาคมา พฺยญฺชนาเทสา จ โหนฺตีติ สกฺกา มนฺตุํ. ยถา ปน มคฺฆเสน ปุริเสน อุปนีตํ ภตฺตํ อจิรสฺเสว ปริภุฃฺชิตฺวา ปุน อญฺญํปิ โหตูติ วุตฺเต กิญฺจาปิ อญฺญสทฺโท สามญฺญวเสน ปวตฺโต, ตถาปิ ตงฺขณานุรูปวเสน ภตฺตนฺติ วิญฺญายติ, เอวํ สมฺปทมิทํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๓๗] นิคฺคหิตญฺจ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สรสฺมึ พฺยญฺชเน ปเรปิ วา กฺวจิ นิคฺคหิตาคโม โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. นิคฺคหิตนฺติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สราคม-กฺวจิ-พฺยญฺชนคฺคหณานมนุวตฺตนโต “สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ นิคฺคหิตาคโม โหตี”ติ อตฺโถ. “พฺยญฺชเน’ติ วตฺตมาเนปิ ‘สเร’ติ กสฺมา วตฺตเต”ติ. อธิกตตฺตา. “กฺวจิ โลปนฺ’ติ เอตฺถาปิ หิ สเรคหณํ วตฺตเต”ติ. “เอวํ โหตุ, สเรคหเณ วตฺตมาเนปิ พฺยญฺชนคฺคหณํ กสฺมา วตฺตเต”ติ. นิคฺคหิตสฺส พฺยญฺชนตฺตา พฺยญฺชนาคมานนฺตรํว กตฺวา วตฺตพฺเพปิ เอวมกตฺวา “กฺวจิ โอ พฺยญฺชเนตีมสฺสานนฺตรมุจฺจารณํ พฺยญฺชนคฺคหณานุวตฺตนตฺถํ, ตสฺมาติ.

“นนุ กฺวจิคฺคหณานุวตฺตนตฺถนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “น สกฺกา, ยทิ ปน ตทตฺถํ สิยา, มิสฺสกมกตฺวา พฺยญฺชนาคมานนฺตรํว กตฺวา กฺวจิ ‘นิคฺคหิต-ญฺเจ’ติ วตฺวา ‘โอ พฺยญฺชเน’ติ ปจฺฉา วตฺตุํ สกฺกา, เอวํ สนฺเตปิ อิเหวีมสฺ-สุจฺจารณํ พฺยญฺชนคฺคหณานุวตฺตนตฺถนฺติ คเหตพฺพนฺ”ติ.

“นนุ สเรคหณสฺส อธิการตฺเต สติปิ ‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’ติ อิมสฺส วิย อิธาปิ สเรคหณํ น วตฺตเตติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “น สกฺกา, สเร ปเร โอการาคมาภาวา อิห สเรคหณํ มณฺฑูกคติกวเสน ‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’ติ อิทํ อติกฺกมิตฺวา วตฺตเตติ สกฺกา มนฺตุํ. นิคฺคหิตาคมสฺส ปน สเร ปเรปิ ทิสฺสนโต อิทํปิ มณฺฑูกคติกวเสนาติกฺกมิตฺวา วตฺตเตติ น สกฺกา มนฺตุนฺติ. ตสฺมา สเรคหณํ พฺยญฺชนคฺคหณญฺจ วตฺตเตติ คเหตพฺพนฺติ.

จกฺขุํ อุทปาทีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “จกฺขุ อุทปาทิ, อว สิโร, ยาว จิธ, ปุริม ชาติ, อณุ ถูลานิ, มโนปุพฺพ คมา ธมฺมา”ติ เฉทํ กตฺวา “มทา สเร, ยวมทนตรลา จาคมา, กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน”ตฺยธิกิจฺจ ปุพฺพ-รูปสฺมึ สเร ปเร เสเสสุ พฺยญฺชเนสุ ปเรสุ อิมินา นิคฺคหิตาคมํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอตฺถ หิ จกฺขุสทฺทา สิวจเน กเต “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต “จกฺขุ อุทปาที”ติ ภวิตพฺพํ.

อวํสิโรตีทํ ปน “อวนตํ สิโร ยสฺส โส อวนตสิโรติ วตฺตพฺเพ “กฺวจา-ทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ เจ”ติ อธิกิจฺจ “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ นการ-ตการสฺมึ ลุตฺเต อวสิโรติ ภวิตพฺพํ. ยาวญฺจิธาตีทํ ปน นิปาตสฺส “ยาวา”ติ ปฅิตตฺตา ยาว จิธาติ ภวิตพฺพํ.

ปุริมํชาตีตีทํ ปน “ปุเร ชาตนฺ”ติ อตฺเถ “ชาตาทีนมิมิยา จา”ติ ปุรสทฺทา อิมปจฺจเย กเต “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาเว กเต ตโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจเย กเต ปุน วุตฺตนเยน สรโลปปฺ-ปกติภาเว กเต “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิโลปํ กตฺวา “ปุริมา ชาตี”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ ทฺวิปเท “ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ กมฺมธารยสมาสํ กตฺวา “อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ”ติ อธิกิจฺจ “กมฺมธารยสญฺเญ จา”ติ ปุริมาสทฺทํ ปุลฺลิงฺคมิว กตฺวา อาปจฺจยา-ภาเว กเต ปุริมชาตีติ ภวิตพฺพํ.

อณุถูลานีตีทํ ปน “อณุ๊ จ ถูลญฺจา”ติ ทฺวนฺทสมาเส กเต “วุตฺตตฺถาน-มปฺปโยโค”ติ จมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต นามมิว กตฺวา ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ อธิกิจฺจ “อโต นิจฺจนฺ”ติ ตสฺส นิอาเทเส กเต “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต อณุถูลานีติ ภวิตพฺพํ. ปุพฺพงฺคมาตีทํ ปน ปุพฺพสทฺทูปปทสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “ปุพฺพํ คจฺฉติ ปวตฺตตี”ติ อตฺเถ “วิสรุชปทาทิโต เณ”ติ ณปจฺจเย กเต ฆฏาทิปกฺเขเปน วุทฺธิมฺหิ อกเต อปจฺจเย วา รูปนฺติ ปุพฺพคมาติ ภวิตพฺพํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

นิปาตานํ ปน อเนกตฺถตฺตา จสทฺทสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต จคฺคหเณน วิสทฺทสฺส ปกาโร โหตีติอาทิมาห.

ตตฺถ จ ปจฺเจสฺสตีตีทํ ปน วิจ=วิเวจเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ อเนกปจฺจยปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺ-ปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ภวิสฺสนฺตี สฺสติ-สฺสนฺติ-สฺสสิ-สฺสถ-สฺสามิ-สฺสาม-สฺสเต-สฺสนฺเต-สฺสเส-สฺสเวฺห-สฺสํ-สฺสาเมฺหติ สฺสตฺยาทีนํ ภวิสฺสนฺตีสญฺญํ กตฺวา “อนาคเต ภวิสฺสนฺตี”ติ ภวิสฺสนฺตีปจฺจยํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติจฺฉานุ ฯเปฯ กตฺวา ปุพฺเพสํ ฉนฺนํ “อถ ปุพฺพานิ วิภตฺตีนํ ฉ ปรสฺสปทานี”ติ ปรสฺสปทสญฺญํ กตฺวา “กตฺตริ ปรสฺสปทนฺติ ปรสฺสปทํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติ ฯเปฯ กตฺวา “เทฺวเทฺว ปฐมมชฺฌิมุตฺตมปุริสา”ติอาทิมฺหิ ทฺวินฺนํ ปฐมปุริสสญฺญํ กตฺวา ตโต “นามมฺหิ ปยุชฺชมาเนปิ ตุลฺยาธิกรเณ ปฐโม”ติ ปฐมปุริสํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติ ฯเปฯ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสฺส ติปจฺจยํ กตฺวา ตสฺส จ “หิยฺยตฺตนีสตฺตมีปญฺจมีวตฺตมานา สพฺพธาตุกนฺ”ติ วุตฺตตฺตา เตหิ อญฺเญ น สพฺพธาตุกาติ อสพฺพธาตุกา โหนฺตีติ อสพฺพ-ธาตุกตฺตมาคมฺม “อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหี”ติ ธาตุมฺหา อิการาคมํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ อธิกิจฺจ “อญฺเญสุ จา”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติ ฯเปฯ กตฺวา “อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี”ติ วุตฺตตฺตา อิการสฺเสการํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ จการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา “นเย ปรํ ยุตฺเต”ติ วุตฺตวิธิมฺหิ กเต วิเจสฺสตีติ รูเป นิปฺผนฺเน อิธ จคฺคหเณน วิการสฺส ปกาเร กเต รูปํ. อิตรํ กฺวจิคฺคหณผลํ.

[๓๘] กฺวจิ โลปํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สเร ปเร นิคฺคหิตํ กฺวจิ โลปมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. กฺวจีติ เอกํ ปทํ, โลปนฺติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “มทา สเร”ติ อิโต สเรคหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตโต นิคฺคหิตคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สเร ปเร นิคฺคหิตํ กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ.

ตาสาหํ, วิทูนคฺคมิติ อิมานิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ตาสํ อหํ, วิทูนํ อคฺคนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “มทา สเร, นิคฺคหิตญฺเจ”ตฺยาธิกิจฺจ อิมินา นิคฺคหิตโลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณานิ ปน “อหํ เอว, เอตํ อตฺถนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา อิมินา โลเป สมฺปตฺเต กฺวจิคฺคหเณนากตฺวา อาทิสุตฺตมธิกิจฺจ “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ จ “มทา สเร”ติ มการ-ทการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนุ ‘นิคฺคหิตญฺเจ’ตีมสฺส วิย สรคฺคหเณ พฺยญฺชนคฺคหเณ จ วตฺตมาเน สเร วา พฺยญฺชเน วา นิคฺคหิตํ กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตีติ อตฺถสฺส สมฺภวโต อสติปิ “พฺยญฺชเน เจ”ติ สุตฺเต อเนเนว สิชฺฌตีติ. สิชฺฌติ. เอวํ สนฺเตปิ “กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน”ติ อิโต พฺยญฺชนคฺคหเณ วตฺตมาเน โอการคฺคหณมปิ การิโน อภาวา วตฺตเตติ สนฺเทโห ชาเยยฺย, ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ตโต พฺยญฺชนคฺ-คหณมนิจฺฉิตํ. สติปิ กฺวจิคฺคหเณ ปุน กฺวจิคฺคหณกรณมฺปิ ตทตฺถเมวาติ.

“นนฺวนนฺตเร วุตฺตํ นิคฺคหิตคฺคหณเมว คเหตพฺพนฺ”ติ. น นิยมาภาวา อนฺตริกานมฺปิ การิยการีนํ คหณสมฺภวา จ. ตถา หิ “สิมฺหิ วา”ติ นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา ปุน “อคฺคิสฺสินี”ติ อคฺคิสฺสนฺตสฺส อินึ กตฺวา “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ อนนฺตเร วุตฺตํ อินึ ถเปตฺวา อนฺตริกมฺปิ อตฺตํ วิหิตํ. ตถา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ วตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ, สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ, อโต เนน, โส, โส วา”ติ จ ปุน “ทีโฆเรหี”ติ อนนฺตเร วุตฺตนาวจนาทีนิ ถเปตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ อิโต สฺมาวจนมาเนตฺวา ตสฺส โสอาเทโส วุตฺโต. เอวมนฺตริกานมฺปิ การิยการีนํ คหณสมฺภวา ยํ วุตฺตํ โอการคฺคหณมปิ การิโน อภาวา วตฺตเตติ สนฺเทโห ชาเยยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. ตโต พฺยญฺชนคฺ-คหณมนิจฺฉิตนฺติ, ตํ สุวุตฺตนฺติ.

“นนุ สเร ปเร โอกาโร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตี’ติ อตฺเถ ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ อิมินาว สิชฺฌนโต นิรตฺถกํ วิย ทิสฺสตี”ติ. “น นิรตฺถกํ, โอการสฺส โอกาเร ปเรเยว เตน โลโป ภเวยฺย. อิตเรสุ ปน ปรภูเตสุ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรานํเยว โลโป ภเวยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺเตตฺวา สพฺพสเรสุปิ ปรภูเตสุ โอการโลปตฺถนฺติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตาติ.

“นนุ ‘วา ปโร อสรูปา’ติ วุตฺตตฺตาว ปรสรานํ โลโป โหติเยวา”ติ. “น ตพฺพิสยภูตานํ โอการโต อญฺเญสมฺปิ อสรูปสรานํ สมฺภวา”ติ. “นนุ ‘วา ปโร อสรูปา’ติ อิทํ ยตฺถ วาคฺคหเณน น ปวิฏฺฐํ, ตตฺถ ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ โลปสฺส สิชฺฌนโต อิมินา จ น สพฺพตฺถาธิปฺเปตตฺตา นิรตฺถกมิมสฺส วจนนฺติ. น นิรตฺถกํ. วาคฺคหเณเนกสฺส รูปทฺวยุปฺปชฺชนโต ตนฺนิวตฺตนตฺถนฺติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตาติ.

“นเนฺววํ สนฺเตปิ โอการสฺส สเร ปเร ‘วโมทุทนฺตานนฺ’ติ วการาเทสสฺส วุตฺตตฺตา นิรตฺถกนฺ”ติ. “น นิรตฺถกํ ตสฺสานิจฺจตฺตา จ อนฺตภูตสฺเสว เตน วิหิตตฺตา จา”ติ. “นนุ ‘โอ อว สเร’ติ ตสฺส สเร ปเร อวาเทสสฺส วุตฺตตฺตา นิรตฺถกนฺ”ติ. “ตมฺปิ น, เตน ธาตฺวาธิกาเร วิหิตตฺตา, อปิ จ พฺยญฺชนคฺ-คหณสฺสาปีหานุวตฺตนโต โอการสฺส พฺยญฺชเน ปเร โลปตฺถนฺติปิ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา เนว นิรตฺถกํ, ตสฺมา โอคหณาปคมกรณตฺถํ ตโต พฺยญฺชนคฺ-คหณมนิจฺฉิตนฺติ.

“นนุ ‘มทา สเร’ติ อิโต สเรคหเณ วตฺตมาเน การิโน อภาวา มทา-คหณมฺปิ วตฺตเตติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. น สกฺกา, ยทิ ปน สเร ปเร ม-ทา โลปํ ปปฺโปนฺตีติ ญาปนตฺถํ สิยา. ‘มทา สเร’ตีมสฺส อนนฺตรํ วตฺตพฺพํ สิยา. น ปน ตตฺถ วุตฺตํ. เตน ญายติ “น ม-ทานํ โลปตฺถมิทนฺ”ติ.

“นนฺวิมสฺสาปิ ‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’ตีมสฺสานนฺตรมวตฺวา ‘นิคฺคหิตญฺเจ-ตีมสฺสานนฺตรํ วจนํ นิคฺคหิตโลปตฺถนฺ’ติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “น สกฺกา อาคม-วิธานสฺส มิสฺสกภาววิวชฺชนตฺถเมวํ วุตฺตนฺติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา. เอวํ สติปิ กฺวจิคฺคหเณ จ พฺยญฺชนคฺคหเณ จ เต อนเปกฺขิตฺวา อิห กฺวจิคฺคหณกรณํ อุปริ ‘พฺยญฺชเน เจ’ติ สุตฺตวจนญฺจ โอคหณปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๓๙] พฺยญฺชเน จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตํ กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. กฺวจิ-โลป-นิคฺคหิตคฺคหณานมนุวตฺตนโต “นิคฺคหิตํ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โลปํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. จคฺคหณมุตฺตรตฺร กฺวจิคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ.

“นนุ วาคฺคหเณเนว นิวตฺตเต”ติ. “น, ‘ปโร วา สโร’ติ เอตฺถ ปน นิวตฺตเต. ‘พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค’ติ เอตฺถ ปน วาคฺคหณสฺสานิจฺฉิตตฺตา มณฺฑูกคติกวเสน กฺวจิคฺคหณํ ตตฺถปิ วตฺเตยฺย, ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ, ‘จิรปฺ-ปวาสินฺ’ติอาทีสุ นิคฺคหิตสฺส ปการาปชฺชนตฺถํ วา”ติ.

อริยสจฺจาน ทสฺสนนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ, พุทฺธานํ สาสนนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา พฺยญฺชเน ปเร นิคฺคหิตสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทา-หรณานิ ปน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๔๐] ปโร วา สโร

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นิคฺคหิตมฺหา ปโร สโร วา โลปํ ปปฺโปตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปโรติ เอกํ ปทํ, วาติ เอกํ ปทํ, สโรติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. นิคฺคหิตคฺคหณสฺส “ปโร สโร”ติ วุตฺตตฺตา ตทนุรูปวเสน “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา ปญฺจมฺยนฺตวเสนานุวตฺตนโต โลปคฺคหณานุวตฺตนโต จ “นิคฺคหิตมฺหา ปโร สโร วา โลปํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ.

อภินนฺทุนฺตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อภินนฺทุํ อิติ, อุตฺตตฺตํ อิว, ยถา พีชํ อิว, ธญฺญํ อิวา”ติ เฉทํ กตฺวา “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นิคฺคหิตมฺหา ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. กิมุทาหรณานิ ปน สุวิญฺเญยฺยาเนว. วคฺคนฺตาธิกาเร อิมสฺสาวจนํ โลปคฺคหณา-นุวตฺตนตฺถํ.

[๔๑] พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ยทิปิ พฺยญฺชโน จ สสญฺโญโค อตฺถิ, โส วิสญฺโญโค โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. พฺยญฺชโนติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทํ, วิสญฺโญโคติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. นิคฺคหิตคฺคหณญฺจ ปโรคหณญฺจ สโรคหณญฺจ โลปคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อิธ ปน การิยการิโน สมฺภเวปิ นิมิตฺตาภาวา ปรสฺมึ สเรติ สมฺพนฺโธ โหติ. นิคฺคหิตคฺคหณํ ปนา-เปกฺขิตฺวา ปโรคหณสฺสาธีตตฺตา ตํ นิคฺคหิตมฺหาติ สมฺพนฺโธ โหติ. เตน “นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต สสญฺโญโค พฺยญฺชโน วิสญฺโญโค โหตี”ติ อตฺโถ.

“อนนฺตรสุตฺเตน กสฺมา เอกโยคํ นากาสี”ติ. วาคฺคหณปริวชฺชนตฺถํ. น หิ นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต วิกปฺเปน สสญฺโญโค พฺยญฺชโน วิสญฺโญโค โหตีติ. เอตฺถ จ “พฺยญฺชโน”ติ ปทํ กิญฺจาปิ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ยถา ปน “เถโร อภิธมฺมํ ภาสตู”ติ วุตฺเต กิญฺจาปิ เถรสทฺโท วุฑฺฒตเรสุ นิรุฬฺโห, ตถาปิ โย อภิธมฺมํ ภาสิตุํ สมตฺโถ, โสว คยฺหติ. เอวํ วิสญฺโญคํ ภวิตุํ สมตฺโถ สสญฺโญคพฺยญฺชโนว พฺยญฺชโนติ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห “ยทิปิ พฺยญฺชโน สสญฺโญโค วิสญฺโญโค โหตี”ติ.

วิสญฺโญโคติ อิมินา ปน โลปมาห “เทวโลกํ คโต”ติ วจเนน มรณํ วิย. ตถา หิ ทุวิโธ สญฺโญโค. สํยุชฺชตีติ สญฺโญโค. “นเย ปรํ ยุตฺเต”ติ เนตพฺโพ. สํยุชฺชติ เอตฺถาติ วา สญฺโญโค. “นเย ปรํ ยุตฺเต”ติ เนตพฺพกฺขรสฺส ปติฏฺโฐ. วิคโต สญฺโญโค ยสฺส โสยํ วิสญฺโญโค. “วินฏฺฐสญฺโญโค”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ พฺยญฺชโนติ จ วิสญฺโญโคติ จ ปจฺฉา วุตฺโต ปวุตฺโต, ตคฺคุณวเสน อิตโรติ.

เอวํส เต, ปุปฺผํสา อุปฺปชฺชตีติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “เอวํ อสฺส เต, ปุปฺผํ อสฺสา อุปฺปชฺชตี”ติ เฉทํ กตฺวา “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปโร วา สโร”ติ นิคฺคหิตมฺหา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเต ตาเนวาธิกิจฺจ อิมินา สสญฺโญคํ พฺยญฺชนํ วิสญฺโญคํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

กิมุทาหรเณสุ “เอวํ อสฺส, วิทูนํ อคฺคนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “ปโร วา สโร”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณน นิคฺคหิตมฺหา ปรสรสฺส โลปมกตฺวา ปรสฺมึ สเร ลุตฺเตติ วุตฺตตฺตา ตทภาวา อิมินา วิสญฺโญคมกตฺวา ปุพฺพปกฺเข สเร ปเร นิคฺคหิตสฺส “มทา สเร”ติ มการํ กตฺวา อิตรปกฺเข นิคฺคหิตสฺส “กฺวจิ โลปนฺ”ติ โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิปาตานํ ปน อเนกตฺถตฺตา จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “ติณฺณมฺปิ พฺยญฺชนานมนฺตเร เย สรูปา, เตสํปิ อาทิสฺส โลโป โหตี”ติ อาห. เอตฺถ จ อสติปิ นิคฺคหิตมฺหา ปรสรสฺส โลเป พฺยญฺชนสฺส วิสญฺโญคภาโว จ เอเกเนว วิสญฺโญคภาโว จ จคฺคหเณ วิเสโส.

อคฺยาคารํ, วุตฺยสฺสาติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อคฺคิ อาคารํ, วุตฺติ อสฺสา”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ตฺยาธิกิจฺจ “อิวณฺโณ ยํ นวา”ติ อิการสฺส ยการํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา ติณฺณมาทิสฺส อิธ จคฺคหเณน โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ สนฺธิกปฺเป

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

--------------------------

ปญฺจมปริจฺเฉท

[๔๒] โค สเร ปุถสฺสาคโม กฺวจิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สเร ปเร ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺเต กฺวจิ คการาคโม โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. โคติ เอกํ ปทํ, สเรติ เอกํ ปทํ, ปุถสฺสาติ เอกํ ปทํ, อาคโมติ เอกํ ปทํ, กฺวจีติ เอกํ ปทนฺติ ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. อาคมนํ อาคโม, อาคจฺฉตีติ วา. “สเร ปเร ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺเต กฺวจิ คการาคโม โหตี”ติ อตฺโถ.

ปุถเควาติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “ปุถ เอวา”ติ เฉทํ กตฺวา อิมินา คการาคมํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “นเนฺวตฺถ ปุถสฺสาติ วุตฺตตฺตา ‘วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสู’ติอาทีสุ วิย สพฺพสฺเสว คการาเทเสน ภวิตพฺพนฺ”ติ. น อาคม-สทฺทสฺส วุตฺตตฺตา. น หิ อาคมสทฺโท อาเทสํ วทติ. เตน ปุถสฺสาติ ฉฏฺฐฺยนฺตตฺตา ปุถสฺสาทิมฺหิ วา อนฺเต วา อวยวสฺส วา สพฺพสฺส วาติ อตฺถ-สมฺภเว สติปิ วุตฺตยุตฺติยา อวยวสฺส วา สพฺพสฺส วาติ อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ‘สเร’ติ วุตฺตตฺตา อาทิมฺหีติปิ ยถาวุตฺตานุรูปโต อนฺเตติ อตฺโถว ยุชฺชตีติ นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพํ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๔๓] ปาสฺส จนฺโต รสฺโส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปาอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, อนฺโต จ สโร รสฺโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปาสฺสาติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทํ, อนฺโตติ เอกํ ปทํ, รสฺโสติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. จคฺคหณํ ทุติยตฺถ-สมฺปิณฺฑนตฺถํ, อนฺตคฺคหณํ ปรสรสฺส นิวตฺตนตฺถํ. อนนฺตรสุตฺตโต สเรคหณญฺจ อาคมคฺคหณญฺจ กฺวจิคฺหณญฺจ วตฺตเต. เตน “ปาอิจฺเจตสฺส อนฺเต สเร ปเร กฺวจิ คการาคโม โหติ, อนฺโต จ สโร รสฺโส โหตี”ติ อตฺโถ.

ปเควาติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “ปา เอวา”ติ เฉทํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺต-มธิกิจฺจ อิมินา คการาคมํ กตฺวา อนฺตสฺส สรสฺส รสฺสญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิมสฺสาปิ อาคมตฺตา ปาสทฺทสฺสนฺเต โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๔๔] อพฺโภ อภิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อภิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อพฺโภติ เอกํ ปทํ, อภีติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สเรคหณสฺสานุวตฺตนโต อาเทสคฺคหณสฺส ปฐมาย นิทฺทิฏฺฐตฺตา อภิสฺสาติ วตฺตพฺเพ อภิสทฺทา ฉฏฺฐึ กตฺวา ตสฺส ‘เสสโต โลปํ คสิปี’ติ อธิกิจฺจ ‘สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ’ติ โลปํ กตฺวา อภีติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา จ อภิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อพฺภาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ.

อพฺภุทีริตํ, อพฺภุคฺคจฺฉตีติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อภิ อุทีริตํ, อภิ อุคฺคจฺฉตี”ติ เฉทํ กตฺวา อาทิสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อพฺภาเทสํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนฺวพฺภาเทเส อสติปิ ‘ปรเทฺวภาโว ฐาเน’ติ อธิกิจฺจ ‘วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา’ติ เทฺวภาวํ กตฺวา ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา อพฺภุทีริตนฺติอาทีนิ นิปฺผาเทตุํ สกฺกา”ติ. สกฺกา, เอวํ สนฺเตปิ ‘อิวณฺโณ ยํ นวา’ติ กทาจิ ยกาโรปิ ภเวยฺย. ตนฺนิวตฺตนตฺถํ, อปิ จ อิมินา สเร ปเร อพฺภาเทสสฺส วิหิตตฺตา พฺยญฺชเน ปเร เยน เกนจิปิ อพฺโภติ รูปํ น โหตีติ วิญฺญายติ. อญฺญถา ‘สเร’ติ นิยโม นิรตฺถโก สิยา. อปิ จ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย โหตีติ อุปริ วิกปฺปนตฺถํ เตน วา อิวณฺเณติ วุตฺตตฺตา, ตโต อญฺญตฺถ นิยโมติ วิญฺญายติ, อญฺญถา เตน วา ‘อิวณฺเณ’ตีทํ อนชฺฌนียํ ภเวยฺย. ตสฺมาเวห กฺวจิคฺคหณํ นิวตฺตเตติ ทฏฺฐพฺพนฺติ.

[๔๕] อชฺโฌ อธิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อธิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อชฺโฌติ เอกํ ปทํ, อธีติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สเรคหณสฺสานุวตฺตนโต อธิสฺสาติ วตฺตพฺเพ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อธีติ วุตฺตตฺตา จ อธิอิจฺเจตสฺส สเร ปเร อชฺฌาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ.

อชฺโฌกาเส, อชฺฌาคมาติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อธิ โอกาเส, อธิ อาคมา”ติ เฉทํ กตฺวา อาทิสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อชฺฌาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๔๖] เต น วา อิวณฺเณ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เต อภิ-อธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ-อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. อาห จ “เต จ โข อภิ-อธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ-อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วา”ติ. เอตฺถ จ “วุตฺตานิ รูปานิ เยสนฺเต วุตฺตรูปา, วุตฺตรูปวนฺโต”ติ อตฺโถ. เก เต, ลทฺธาเทสา อภิ-อธิสทฺทา. เต ปน อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ-อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปวนฺโต น โหนฺติ. “อาเทสํ น ลภนฺตี”ติ อตฺโถ. วาคฺคหณํ ตํ วิกปฺเปติ.

“นนุ ‘เต วา อิวณฺเณ’ติ วุตฺเตปิ รูปทฺวยํ สิชฺฌติ, กสฺมา นคฺคหณํ กตนฺ”ติ. อุตฺตรตฺถํ. อุตฺตรตฺร หิ นคฺคหณเมว วตฺตเต, วาคฺคหณนฺ”ติ. “ยทิ เอวํ กสฺมา ตตฺเถว น กตนฺ”ติ. อิหาปิ กิญฺจิมตฺตตฺถสมฺภวโต, ยถา ปน พฺราหฺมณานํ น ทาตพฺพนฺติ วตฺวา ถเปตฺวา เกสฃฺจีติ วุตฺเต เยสํ น ทาตพฺพํ, เตเยว พหุกา. เยสํ ปน ทาตพฺพํ, เต อปฺปกาติ วิญฺญายติ, ตถา พฺราหฺมณานํ ทาตพฺพนฺติ วตฺวา ถเปตฺวา เกสฃฺจีติ วุตฺเต เยสํ ทาตพฺพํ, เตเยว พหุกา, เยสํ ปน น ทาตพฺพํ, เต อปฺปกาติ วิญฺญายติ, เอวํ อภิ-อธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ-อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺตี’ติ วตฺวา ปุน วาติ วุตฺเต เย น ลภนฺติ, เตเยว พหุกา. เย ปน ลภนฺติ, เต อปฺปกาติ วิญฺญายติ. ตทตฺถมิห นคฺคหณํ กตนฺ”ติ. เตติ เอกํ ปทํ, นาติ เอกํ ปทํ, วาติ เอกํ ปทํ, อิวณฺเณติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อภิ-อธิคฺคหณานญฺจ อพฺภ-อชฺฌคฺ-คหณานญฺจานุวตฺตนโต “เต อภิ, อธิอิจฺเจเต อิวณฺเณ ปเร อพฺโภ-อชฺโฌอิติ วุตฺตรูปา น โหนฺติ วา”ติ อตฺโถ.

อภิจฺฉิตํ, อธีริตนฺติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อภิ อิจฺฉิตํ, อธิ อีริตนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวเยน ทฺวินฺนํ อาเทสทฺวเย สมฺปตฺเต ตเมว สุตฺต-ทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อพฺภีริตํ, อชฺฌีณมุตฺโตติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อภิ อีริตํ, อธิ อิณมุตฺโต”ติ เฉโท. เสสํ วุตฺตนยเมว.

[๔๗] อติสฺส จนฺตสฺส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺส อภิ-อธีนํ วิย ยํ วิหิตํ, ตํ อิวณฺเณ ปเร น โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อติสฺสาติ เอกํ ปทํ, จอิติ เอกํ ปทํ, อนฺตสฺเสติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. เอตฺถ จ อติสฺสาติ จ อนฺตสฺสาติ จ การิยาเปกฺขา ฉฏฺฐี. ติสฺสาติ อวตฺวา อติสฺสาติ วจนํ อญฺเญสํ ติสทฺทสฺส ปริวชฺชนตฺถํ. อติสฺส จาติ เอตฺตกเมว อวตฺวา อนฺตสฺสาติ วจนํ สกลสฺส วา อาทิสฺส วา ปริวชฺชนตฺถํ. เอเตน อติโน ติสทฺทํ คณฺหาติ. เตนาห “อติอิจฺเจตสฺส อนฺตภูตสฺส ติสทฺทสฺสา”ติ.

“นนฺวติสฺส จนฺตสฺสาติ วุตฺเต อตฺยนฺตสฺส อิวณฺณตฺตา ‘อิวณฺโณ ยํ นวา’ติ วุตฺตวิธิปฺปฏิเสธนตฺถนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “สกฺกา, อิธ ปน เอวํ คหิตํ ‘อติสฺส ติ อติตี’ติ, ยทิ เอวํ ‘อติติสฺสา’ติ ภวิตพฺพนฺ”ติ. “สจฺจํ, อิธ ปน ‘สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ’ติ เอกเสสํ กตนฺ”ติ.

“นเนฺวตฺถ ปทาเนว คหิตานี”ติ. “น พฺยญฺชนานิปิ คหิตานิ อนิยเมตฺวา ‘สรูปานนฺ’ติ วุตฺตตฺตา. อาห จ “สรูปานํ ปทพฺยญฺชนานนฺ”ติ. อถ วา “กฺวจาทิ-มชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ ‘เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตา-เทสา เจ’ติ ติโลปํ กตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห “ติสทฺทสฺส อิวณฺเณ ปเร ‘สพฺโพ จนฺตี’ติ วุตฺตรูปํ น โหตี”ติ. “ยทิ เอวํ สรูเปเนว วุตฺตตฺตา นิรตฺถโกว อนฺตสทฺโท”ติ. “สจฺจํ, ‘ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน’ติ อิมสฺสตฺถาย คหิตํ, เตนาห อนฺตคฺ-คหเณนาปุถสฺสาปิ สเร ปเร อนฺตสฺส อุกาโร โหตี”ติ.

“นเนฺววํ สติ ตตฺเถว กตฺตพฺพนฺ”ติ. “สจฺจํ, อติสฺสาติ อิมินา ปน อนฺโตติ สทฺโท คหิโต, น สกโล’ติ ญาปนตฺถํ, อิห จ นคฺคหณเมว วตฺตเต, น วาคฺคหณํ. ยทิ ปน วตฺเตยฺย สุตฺตเมว อนชฺฌนียํ ภเวยฺย ‘สพฺโพ จนฺตี’ติ อิมสฺเสว วิกปฺเปน วุตฺตตฺตา. เตนาห “น โหตี”ติ.

อตีสิคโณ, อตีริตนฺติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อติ อิสิคโณ, อติ อีริตนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “สพฺโพ จนฺตี”ติ วุตฺตวิธิมฺหิ สมฺปตฺเต อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตสฺส ปน “อติ อนฺโต”ติ เฉโท.

[๔๘] กฺวจิ ปฏิ ปติสฺส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร ปติสฺส กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. กฺวจีติ เอกํ ปทํ, ปฏีติ เอกํ ปทํ, ปติสฺสาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “เหฏฺฐา สราธิกาเร วา อุปริ พฺยญฺชนาธิกาเร วา อวตฺวา อิห วจนํ สเร วา พฺยญฺชเน วา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ.

อถ วา ติวิธา หิ อธิการา ยถานุปุพฺพิกา มณฺฑูกคติกา สีหคติกา จ. ตตฺถ ยถานุปุพฺพิกา ยถาปฏิปาฏิวเสน วตฺตนฺติ. มณฺฑูกคติกา ปน ยถา มณฺฑูกา อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ วตฺตนฺติ. สีหคติกา ปน ยถา สีหา มิคราชาโน เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺนา ปุพฺพาปรํ อนุวิโลเกนฺติ, เอวํ มชฺเฌ ฅิตา ปุพฺพาปรมนุวตฺตนฺติ. “โค สเร ปุถสฺสาคโม กฺวจี”ติ เอตฺถ สเรคหณํ ปน มณฺฑูกคติกวเสน อิห วตฺตเต, อุปริ พฺยญฺชนคฺคหณํ สีหคติกวเสน. เตนาห “สเร วา พฺยญฺชเน วา”ติ. เตน จ “ปติอิจฺเจตสฺส สเร วา พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ ปฏิอาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ.

ปฏิคฺคิ, ปฏิหญฺญตีติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปติ อคฺคิ, ปติ หญฺญตี”ติ เฉทํ กตฺวา อิมินา ปฏิอาเทสํ กตฺวา สเร ปเร ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิห จ ปุพฺพปกฺเขน กิญฺจิ วตฺตเต, อิตรสฺมึ ปน สุตฺตทฺวยํ วตฺตเต. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๔๙] ปุถสฺสุ พฺยญฺชเน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต จ สโร อุกาโร โหติ พฺยญฺชเน ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ปุถสฺสาติ เอกํ ปทํ, อุอิติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อติสฺส จนฺตสฺสา”ติ อิโต อนฺตคฺคหณํ มณฺฑูกคติกวเสน วตฺตเต. เตนาห “อนฺโต สโร”ติ. เตน จ “ปุถอิจฺเจตสฺส อนฺโต สโร อุกาโร โหติ พฺยญฺชเน ปเร”ติ อตฺโถ.

“นนฺวติสฺส จนฺตสฺสาติ เอตฺถ วิย ‘ปุถสฺส อ ปุถอ’อิติ สมาสํ กตฺวา ‘สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ’ติ วา ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ วา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา ปุถสทฺทา ฉฏฺฐึ กตฺวา ปุถสฺสาติ คหิเต นิรตฺถกํว อนฺตคฺ-คหณนฺ”ติ. “สจฺจํ นิรตฺถกํ, ปโยชนนฺตรํ ปน สมฺภวติ, เตนาห ‘อนฺตคฺคหเณน ‘อปุถสฺสา’ติ สเร ปเร อนฺตสฺสุกาโร โหตี”ติ.

ปุถุชฺชโน, ปุถุภูตนฺติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ปุถ ชโน, ปุถ ภูตนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา อิมินา อการสฺสุการํ กตฺวา ปุพฺพรูเป ชการสฺส “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อนฺตคฺคหเณน ปน มนุญฺญนฺติอาทีสุ มนสทฺทูปปทสฺส อาปุพฺพสฺส ญา=ปริมาณโตสนนิสามเนสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “มนํ อา ภุโส โตเสตี”ติ อตฺเถ “สํหนาญฺญาย วา โร โฆ”ติ รปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ ราทิมฺหิ ลุตฺเต มนสทฺทนฺตสฺส “มโนคณาทิโต สฺมึ-นานมิอา”ติ อธิกิจฺจ “เอเตสโม โลเป”ติ โอกาเร กเต อิมินา อนฺตคฺคหเณน อุกาโร โหติ. เตเนว ปรสรสฺมึ ลุตฺเต มนุญฺญสทฺทา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต มนุญฺญนฺติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๕๐] โอ อวสฺส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อวอิจฺเจตสฺส พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. โอติ เอกํ ปทํ, อวสฺสาติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. มณฺฑูกคติกวเสน กฺวจิคฺคหณํ พฺยญฺชนคฺคหณญฺจ วตฺตเต. “เตน อวอิจฺเจตสฺส พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ โอการาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ.

โอนทฺโธติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน “อว นทฺโธ”ติ เฉทํ กตฺวา อนนฺตร-สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา อวสทฺทสฺส โอการํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๕๑] อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เย อิห อมฺเหหิ อนิทฺทิฏฺฐา, เต วุตฺตนยานุสาเรน ญาตพฺพา”ติ ญาปนตฺถํ. อนุปทิฏฺฐานนฺติ เอกํ ปทํ, วุตฺตโยคโตติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “อนุปทิฏฺฐานํ อุปสคฺคาทีนํ วุตฺตปฺปกาเรหิ สนฺธีหิ โยเชตฺวา นิปฺผตฺติ เวทิตพฺพา”ติ อตฺโถ. อาห จ “อนุปทิฏฺฐานํ อุปสคฺคนิปาตานํ สรสนฺธีหิ พฺยญฺชนสนฺธีหิ วุตฺตสนฺธีหิ จ ยถาโยคํ โยเชตพฺพนฺ”ติ. ตตฺถ จ สรสนฺธีติ สรานํ สเรสุ วา วิหิตา สนฺธิ สรสนฺธิ. พฺยญฺชนสนฺธิมฺหิปิ เอเสว นโย.

วุตฺตสนฺธิ นาม คาถาสุ วุตฺตาหานตฺถํ วจนสิลิฏฺฐตาย วา อาคมวเสนกฺขร-มาเนตฺวา กรียมานา สนฺธิ. ยา ปน วุตฺตูปการตฺตา เอวํนามา ชาตา, สา ปน กิญฺจาปิ วิสุํ วุตฺตา, ปจฺฉา วุตฺตนเยน สรพฺยญฺชนสนฺธีเสฺวว สงฺคหํ คจฺฉติ สร-พฺยญฺชเนสุ วิหิตตฺตา. เตเนว ตมุภยตฺถ ปกฺขิปิตฺวา ทฺวิธา อุทาหรณานิ ทสฺเสติ.

ตตฺถ จ ปาปนนฺติ อิมสฺส “ป อาปนนฺ”ติ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ติ อิมสฺส วิสโย. ตตฺถ จ ปอิติ อุปสคฺคปทํ. อาปนนฺติ อิทํ ปน อาป=ปาปุณเน-ตีมสฺส “ภูวาทโย ธาตโว”ติ ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธาตุสฺสนฺโต โลโปเนกสรสฺสา”ติ ลุตฺตานุพนฺธสฺส “ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา”ติ อธิกิจฺจ “นนฺทาทีหิ ยู”ติ ยุปจฺจยนฺตสฺส “อนกา ยุณฺวูนมิ”ติ ยุโน อนาเทสํ กตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺติโย กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตาส-มนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค ฯเปฯ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ ปรสรสฺส อสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ ปรกฺขรํ นีเต รูปํ.

ปรายนนฺติ อิมสฺส ปน “ปรํ อยนนฺ”ติ เฉโท. ปฐมํ “กฺวจิ โลปนฺ”ติ อิมสฺส วิสโย, ตโต “สรา สเร โลปนฺ”ติ อิมสฺส, ตโต “ทีฆนฺ”ติ อิมสฺส จ วิสโย. อถ วา “ปรา อยนนฺ”ติ เฉโท. ตทา ปจฺฉา วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ วิสโย. ตตฺถ จ อยนนฺติ อย=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อยิตพฺพนฺ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ยุปจฺจยนฺตสฺส อนาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อถ วา “ปรํ อายนนฺ”ติ เฉโท. ตทา ปุพฺเพ วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ วิสโย. อายนนฺติ อิทํ ปน อาปุพฺพสฺส ตสฺเสว ธาตุสฺส รูปํ.

อุปายนนฺติ อิมสฺส ปน “อุป อยนนฺ”ติ วา “อุป อายนนฺ”ติ วา เฉโท. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อิทํ ปน อุปสคฺคนานาตฺตวเสน วุตฺตํ. อุปาหนนฺติ อิมสฺส ปน “อุป อาหนนฺ”ติ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ติ อิมสฺส วิสโย. ตตฺถ จ อาหนนฺติ อาปุพฺพสฺส หน=หึสาคตีสุอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “หนติ คจฺฉติ เอเตนา”ติ อตฺเถ “นนฺทาทีหิ ยู”ติ อธิกิจฺจ “กตฺตุ-กรณปเทเสสุ จา”ติ ยุปจฺจเย กเต ตสฺส จ อนาเทเส กเต “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติ-ปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ ธาตฺวนฺตมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อาปุพฺพสฺส หิ=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส วา ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ตสฺมึเยว อตฺเถ ตสฺเสว ปจฺจยสฺส ตสฺมึเยวาเทเส กเต เตเนว สรโลปปฺปกติภาเว จ กเต รูปํ.

นฺยาโยโคติ อิมสฺส ปน “นิ อาโยโค”ติ เฉโท. “อิวณฺโณ ยนฺนวา”ติ อิมสฺส วิสโย. ตตฺถ จ นิอิติ อุปสคฺคปทํ. อาโยโคติ อาปุพฺพสฺส ยุช=โยเค- อิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ ณปจฺจยนฺตสฺส “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต “นม-การานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี”ติ อธิกิจฺจ “กคา จชานนฺ”ติ ธาตฺวนฺตสฺส คกาเร กเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ ยกาเร อุการสฺส วุทฺธิมฺหิ กเต เนตพฺเพ นีเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิรุปธีติ อิมสฺส ปน “นิ อุปธี”ติ เฉโท. “ยวมทนตรลา จาคมา”ตีมสฺส วิสโย. อุปธีติ อิทํ ปน อุปปุพฺพสฺส ธา=ธารเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อุปธารียตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายํ ทาธาโต อิ”อิติ อิปจฺจเย กเต สรโลปปฺปกติภาเว จ กเต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

อนุโพโธติ อิมสฺส ปน “อนุ โพโธ”ติ เฉโท. “ทีฆํ, รสฺสํ, โลปญฺจ ตตฺรากาโร”ติ วุตฺตวิธิมฺหิ สมฺปตฺเต “สรา ปกตี พฺยญฺชเน”ตีมสฺส วิสโย. เอตฺถ จ อนูติ อุปสคฺคปทํ. โพโธติ พุธ=ญาเณ, พุธ=โพธเน, พุธ=อวคมเนติ ติณฺณ-มญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “พุชฺฌนนฺ”ติ อตฺเถ “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ อธิกิจฺจ “ภาเว เจ”ติ ณปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ทุวูปสนฺตนฺตีมสฺส ปน “ทุ อุปสนฺตนฺ”ติ เฉโท. วการาคมสฺส จ พฺยญฺชเน “ทีฆนฺ”ตีมสฺส จ วิสโย. อุปสนฺตนฺติ อุปปุพฺพสฺส สมุ=อุปสเมอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจ”ติ อธิกิจฺจ “คมขนหน-รมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลเป สมฺปตฺเต “คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น”อิติ นการํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตถา สุวูปสนฺตนฺติ.

ทฺวาลโยตีมสฺส ปน “ทุ อาลโย”ติ เฉโท. “วโมทุทนฺตานนฺ”ตีมสฺส วิสโย. ตตฺถ จ อาลโยติ อาปุพฺพสฺส ลี=สิเลสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน ณปจฺจยนฺตสฺส การิตมิว กตฺวา ณโลปวุทฺธาทิมฺหิ กเต “โอ อว สเร”ติ อธิกิจฺจ “เอ อยา”ติ อยาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ทุราขฺยาตนฺตีมสฺส ปน “ทุ อาขฺยาตนฺ”ติ เฉโท. รการาคมสฺส วิสโย. อาขฺยาตนฺติ อาปุพฺพสฺส ขฺยา=กถเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตถา สฺวาขฺยาโตติ. อุปสคฺโค จ “วโมทุ-ทนฺตานนฺ”ตีมสฺส วิสยภาโว จ วิเสโส.

อุทีริตนฺตีมสฺส ปน “อุ อีริตนฺ”ติ เฉโท. ทการาคมสฺส วิสโย. อีริตนฺติ อิทํ ปน อีร=กมฺปเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยนฺตสฺส “หิยฺยตฺตนีสตฺตมีปญฺจมีวตฺตมานา สพฺพธาตุกนฺ”ติ วุตฺตตฺตา “น สพฺพธาตุกํ อสพฺพ-ธาตุกนฺ”ติ ตปจฺจยนฺตสฺส อสพฺพธาตุกตฺตมาคมฺม “อิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหี”ติ อิการาคเม กเต “ยถาคมมิกาโร”ติ วา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

สมุทฺทิฏฺฐนฺตีมสฺส ปน “สํ อุทฺทิฏฺฐนฺ”ติ เฉโท. “มทา สเร”ตีมสฺส วิสโย. อุทฺทิฏฺฐนฺตีทํ ปน อุปุพฺพสฺส ทิส=อุจฺจารเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาว-กมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ เจ”ติ วา ตเมวาธิกิจฺจ “สาทิสนฺตปุจฺฉภนฺชหํสาทีหิ ฏฺโฐ”ติ วา ริฏฺฐาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตตฺถ จ ปุพฺพปกฺเข “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน’ติ ราทิ โน โหตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

วิยคฺคนฺตีมสฺส ปน “วิ อคฺคนฺ”ติ เฉโท. ยการาคมสฺส วิสโย. อคฺคนฺตีทํ ปน อค=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สญฺญายม นู”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยาทิมฺหิ กเต “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาเว จ กเต รูปํ. อุตฺตมวาจี ปาฏิปทิโก วา.

วิชฺฌคฺคนฺตีมสฺส ปน “วิ อธิ อคฺคนฺ”ติ เฉโท. “อชฺโฌ อธี”ตีมสฺส จ “วา ปโร อสรูปา”ตีมสฺส จ วิสโย. วิชฺชคฺคนฺติปิ ปาโฐ. ตสฺส “วิชฺชา อคฺคนฺ”ติ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ติ อิมสฺส วิสโย. พฺยคฺคนฺตีมสฺส ปน “วิ อคฺคนฺ”ติ เฉโท. “อิวณฺโณ ยนฺนวา”ตีมสฺส วิสโย.

อวยาคมนนฺตีมสฺส ปน “อว อาคมนนฺ”ติ เฉโท. ยการาคมสฺส วิสโย. อาคมนนฺตีทํ ปน อาปุพฺพสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “นนฺทาทีหิ ยู”ติ ยุปจฺจยนฺตสฺส อนาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อนฺเวตีตีมสฺส ปน “อนุ เอตี”ติ เฉโท. “วโมทุทนฺตานนฺ”ตีมสฺส วิสโย. เอตีตีทํ ปน อิ=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “นิกฺขมตี”ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ติปจฺจเย กเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ อธิกิจฺจ “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิมฺหิ กเต รูปํ.

อนูปฆาโตตีมสฺส ปน “อนุ อุปฆาโต”ติ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ตีมสฺส “ทีฆนฺ”ตีมสฺส จ วิสโย. อุปฆาโตตีทํ ปน อุปปุพฺพสฺส หน=หึสาคตีสุอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ณปจฺจยนฺตสฺส “ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสุ”อิตฺยาธิกิจฺจ ฆาโตติ สพฺพสฺส หนธาตุสฺส ฆาตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อนจฺฉริยาตีมสฺส ปน “อน อาจฺฉริยา”ติ เฉโท. “รสฺสนฺ”ตีมสฺส วิสโย. ตสฺส ปน อาจฺฉริยาติ อาปุพฺพสฺส จร=คติภกฺขเนสุ จ, จร=จรเณติ จ ทฺวินฺน-มญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ณุปจฺจยนฺตสฺส “มสุสฺส สุสฺส จฺฉรจฺเฉรา”ติ อธิกิจฺจ “อาปุพฺพจรสฺส เจ”ติ จฺฉริยาเทเส กเต “น อาจฺฉริยา”ติ วิคฺคเห “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ กมฺมธารยสมาเส กเต “อุเภ ตปฺปุริสา”ติ ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวา “อตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเส”ติ อธิกิจฺจ “สเร อนฺ”อิติ นสฺส อนาเทเส กเต “สรา ปกตี พฺยญฺชเน, สเร กฺวจี”ติ อธิกิจฺจ “รสฺสนฺ”ติ อาการสฺส รสฺสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “อนุ อจฺฉริยา”ติปิ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ตีมสฺส วิสโย.

ปริเยสนาตีมสฺส ปน “ปริ เอสนา”ติ เฉโท. ยการาคมสฺส วิสโย. เอสนาตีทํ ปน เอส=ปริเยสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน ยุปจฺจยนฺ-ตสฺสานาเทสาทโย กตฺวา เอสนสทฺทา “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตึ จ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

ปรามาโสตีมสฺส ปน “ปร อามาโส”ติ เฉโท. “สรา สเร โลปนฺ”ตีมสฺส วิสโย. อามาโสตีทํ ปน อาปุพฺพสฺส มส=อามสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ณปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เอวํ สเรสุ สรพฺยญฺชนานํ พฺยญฺชเนสุ จ สรานํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ พฺยญฺชเนสุ พฺยญฺชนานํ ทสฺเสนฺโต ปริคฺคโหติอาทิมาห. ตสฺส ปน “ปริ คโห”ติ เฉโท. “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ตีมสฺส วิสโย. คโหตีทํ ปน คห=อุปาทาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สญฺญายม นูติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตถา ปคฺคโหติ. อุปสคฺคเมว นานาตฺตํ.

ปกฺกโมตีมสฺส ปน “ป กโม”ติ เฉโท. ตสฺเสว วิสโย. กโมตีทํ ปน กมุ=ปทวิกฺเขเปตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส อนนฺตเร วุตฺตนเยน อปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปรกฺกม-นิกฺกมสทฺเทสุ อุปสคฺโคว วิเสโส.

นิกฺกสาโวตีมสฺส ปน “นิ กสาโว”ติ เฉโท. ตสฺเสว วิสโย. ตตฺถ จ กสาโวติ กสายวาจโก ปาฏิปทิโก, กิเลโสปิ หิ ตสฺสทิสตฺตา ตพฺโพหารํ ลภตีติ. นิลฺลยนนฺตีมสฺส ปน “นิ ลยนนฺ”ติ เฉโท. ตสฺเสว วิสโย. ลยนนฺตีทํ ปน ลีสิ=เลสเนตีมสฺส วุตฺตนเยน ยุปจฺจยนฺตสฺสานาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตถา ทุลฺลยนนฺติ.

ทุพฺภิกฺขนฺตีมสฺส ปน “ทุ ภิกฺขนฺ”ติ เฉโท. “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติย-ปฐมา”ตีมสฺส วิสโย. ภิกฺขนฺตีทํ ปน ภิกฺข=ยาจเนตีมสฺส ณปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ทุพฺพุตฺตนฺตีมสฺส ปน “ทุ วุตฺตนฺ”ติ เฉโท. “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ตีมสฺส วิสโย. วุตฺตนฺตีทํ ปน วจ=วิยตฺติยํ วาจายนฺตีมสฺส ตปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ อธิกิจฺจ “วจ วา วู”ติ วการสฺ-สุการํ กตฺวา อนฺตสฺส จ โลปํ กตฺวา ตการสฺส จ เทฺวภาวํ กตฺวา “กฺวจา-ทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการ-วิปรีตาเทสา เจ”ติ อาทิมฺหิ จ วการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ ปรกฺขรํ นีเต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

สนฺทิฏฺฐนฺตีมสฺส ปน “สํ ทิฏฺฐนฺ”ติ เฉโท. “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ตีมสฺส วิสโย. ทิฏฺฐนฺตีทํ ปน ทิส=เปกฺขเนตีมสฺส ตปจฺจยนฺตสฺส “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ เจ”ติ ตสฺส ริฏฺฐาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. ทุคฺคตาทโย ปน สุวิญฺเญยฺยาว. ตตฺถ จ คตนฺตีทํ ปน คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาว-กมฺเมสุ ต”อิติ ตปจฺจยนฺตสฺส “คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ เน”ติ ธาตฺวนฺตสฺส นมฺหิ สมฺปตฺเต “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนา-ทีนมา ติมฺหิ เจ”ติ อธิกิจฺจ “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อติกฺกม-ปฏิกฺกมาทีนิปิ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพานีติ.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ สนฺธิกปฺเป

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

-------------------------

นามกปฺป

ปฐมปริจฺเฉท

[๕๒] ชินวจนยุตฺตํ หิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สนฺธิกปฺปสฺส นิทฺทิฏฺฐานนฺตรํ นามกปฺปํ ทสฺเสนฺเตน ชินวจนยุตฺตลิงฺคาเนว นิปฺผชฺชนฺเต, เตเหว วิภตฺตาทโย โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ชินวจนยุตฺตนฺติ เอกํ ปทํ, หีติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “ชินวจน-โยคฺคนฺ”ติ อตฺโถ. ชิตวาติ ชิโน. ชินสฺส วจนํ ชินวจนํ. ชินวจนสฺส ยุตฺตํ ชินวจนยุตฺตํ. หีติ อวธารณตฺเถ นิปาโต. วุตฺตํ หิ

อุปสคฺคนิปาตา จ ปจฺจยา จ อิเม ตโย

เนเกเนกตฺถวิสยา อิติ เนรุตฺติกา พฺรวุนฺติ.

อยํ เหตฺถตฺโถ “ชินวจนานุรูปเมวา”ติ. “กสฺมา อิเหเวทํ วุตฺตํ, นาทิมฺหี”ติ. ตตฺถ ปน น สพฺเพน สพฺพํ วิสทิสํ อญฺญตฺรานุปการอกฺขรปริวชฺชนา. อิห ปน สพฺพถา ลิงฺคาทีนํ วิสทิสภาวญาปนตฺถํ วุตฺตนฺ”ติ. อถ วา อธิการํ ปน ติวิธํ สีหคติกมณฺฑูกคติกยถานุปุพฺพิกวเสน. ตตฺถ จ ยถา สีโห มิคราชา เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺโน ปุพฺพาปรํ วิโลเกติ, เอวํ สีหคติโกปิ. ยถา ปน มณฺฑูกา อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ มณฺฑูกคติโกปิ. อิตโร ปน ปฏิปาฏิวเสเนว วตฺตติ. อยํ ปน นโย สีหคติโกติ เวทิตพฺโพ. เตเนว “อกฺขราปิ ชินวจนา-นุกูลาเยวา”ติ อตฺโถ ยุชฺชติ.

[๕๓] ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผชฺชตี”ติ ญาปนตฺถํ. ลิงฺคนฺติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทํ, นิปฺผชฺชเตติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผชฺชติ จา”ติ อตฺโถ. เอกมตฺตํ จคฺคหณวเสน คเหตพฺพํ. เอตฺถ จ ลีนมตฺถํ คมยตีติ ลิงฺคํ. ลีนสทฺทูปปทสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส รูปํ. ลิงฺค=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส วา ลิงฺคียติ อตฺโถ เอเตนาติ ลิงฺคํ. กึ ตํ. ฆฏ-ปฏาทิอตฺถโชตกํ วจนํ. วุตฺตญฺจ

รุกฺโขติ วจนํ ลิงฺคํ ลิงฺคตฺโถ เตน ทีปิโต

เอวํ ลิงฺคญฺจ ลิงฺคตฺถํ ญตฺวา โยเชยฺย ปฃฺฑิโตติ.

เอตฺถ จ ลิงฺคํ ทุวิธํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน. ติวิธํ อิตฺถิปุมนปุํสกวเสน. ตตฺถ จ อิตฺถิลิงฺคํ อาวตฺถิกาทิจตุกฺกวเสน วา, กิริยาทิสามญฺญาทิจตุกฺกวเสน วา จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ อาการิวณฺณุวณฺณนฺตวเสน ปญฺจวิธนฺติ ตํ สพฺพํ วีสติวิธํ โหติ. ปุลฺลิงฺคํ ปน วุตฺตนเยเนว จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ อวณฺณิ-วณฺณุวณฺณนฺตวเสน ฉพฺพิธนฺติ ตํ สพฺพํ จตุวีสติวิธํ โหติ. อิตรํ ปน วุตฺต-นเยเนว จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ อการิการุการนฺตวเสน ติวิธนฺติ ตํ สพฺพํ ทฺวาทสวิธํ โหติ. เอวํ ฉปฺปญฺญาสวิธํ โหติ. สมาสตทฺธิตกิตกูณาทิรุฬฺหีสทฺทวเสนาปิ พหุธา คเหตพฺพํ. ตํ สพฺพํ อิธ ฐเปตพฺพนิปฺผาเทตพฺพวเสน คหิตํ. วุตฺตญฺจ วุตฺตมฺหิ “ยถา ยถา ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ “ยํ ยํ ปการํ ชินวจนานุกูลํ ลิงฺคํ, ตํ ตํ ปการํ อิธ ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผาทียตี”ติ.

[๕๔] ตโต จ วิภตฺติโย

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ชินวจนยุตฺตลิงฺคโต วิภตฺติโย โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ตโต ชินวจนยุตฺตลิงฺคโต วิภตฺติโย โหนฺตี”ติ อตฺโถ. วิวิธา ภาชียตีติ วิภตฺติ. กมฺมาทิวเสน จ เอกตฺตาทิวเสน จ วิภาเชติ. จสทฺโท อตฺถวิเสสํ ทีเปติ. อยํ เหตฺถตฺโถ “ตโต จ วิภตฺติโย โหนฺติ, ตา จ ปน จคฺคหเณน เอกวจน-พหุวจน-ปฐมา-ทุติยา-ตติยา-จตุตฺถี-ปญฺจมี-ฉฏฺฐี-สตฺตมีสญฺญํ ลภนฺตี”ติ. เตน จ ตตฺถ ตตฺถ เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ, ลิงฺคตฺเถ ปฐมาติอาทีสุ สงฺกาปคโม โหตีติ.

[๕๕] สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สุ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตโต จ วิภตฺติโย โหนฺตี”ติ วุตฺตํ. “กา จ ปน ตาติ สนฺเทโห ชาเยยฺยา”ติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. “ตโต จ สฺยาทโย โหนฺตี”ติ อตฺโถ. สิ จ โย จ อํ จ โย จ นา จ หิ จ ส จ นํ จ สฺมา จ หิ จ ส จ นํ จ สฺมึ จ สุ จาติ วิคฺคเห “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาเส กเต “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลเป กเต “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยเค กเต “ตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวา ตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามพฺยปฺปเทโส. ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. สฺยาทิมฺหิ อวิเสเสน สมฺปตฺเต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติ ฯเปฯ กตฺวา “พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺ”ติ พหุวจเน สมฺปตฺเต ตทปฺปวาทา “โส นปุํสกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ-ตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจ”ติ นปุํสกลิงฺคตฺตเมกตฺตญฺจ กตฺวา อถ “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสิวิภตฺติ โหติ. ตสฺสา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ โลโป จ. เอวํ “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“กสฺมา อิเหทํ วุตฺตนฺ”ติ. “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ ปุพฺเพ วิภตฺติสญฺญํ อตฺถเปตฺวา วุตฺตตฺตา “ตา ปนีมา”ติ ญาปนตฺถํ ตทนนฺตรํ วุตฺตํ. “เทวทตฺตมานย ฆฏธารกนฺ”ติ วุตฺเต กิญฺจาปิ “ปุพฺเพ อคฺคหิตนามเธยฺโย อสุโก ฆฏธารโก โส เทวทตฺโต”ติ จินฺเตตฺวา ตมาเนติ, เอวํ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วตฺวา ตทนนฺตรํว ตาสํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปุพฺเพ อวิญฺญาตนามานมฺปิ สุขาวโพโธ โหตีติ.

“นนฺวิทานิ อิมินา วิภตฺติโย ถปิตา, อถ ตา กุโต อาคจฺฉนฺตี’ติ น มคฺคิตพฺพนฺ”ติ. น ปุพฺพาปรจินฺตาภาวา. น หิ “อสุกสฺมึ นาม พุทฺธกฺเขตฺเต สทฺทา อุปฺปนฺนา, อสุกสฺมึ นาม พุทฺธกฺเขตฺเต วิภตฺติโย โหนฺตี”ติ นิยโม อตฺถิ. ยถา ปน สตฺตานํ ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ, ตถา พุทฺธานญฺจ เตหิ ปฏิวิทฺธ-สทฺธมฺมสฺส จ ตทฺทีปกปาฬิยา จ ตาย ยุตฺตวิภตฺตีนญฺจ ตปฺปกาสกนิรุตฺตาจริยานญฺจ ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ. ตสฺมา “สุตฺตสฺมึ อสติ วิภตฺติโย นตฺถิ, วิภตฺติมฺหิ อสติ สุตฺโตปเทโส น สิยา”ติ อนุปริกฺขิตฺวา “ขนฺธูปลทฺธิยํ อวิชฺชา, อวิชฺชูป-ลทฺธิยํ ขนฺโธ, พีเช สติ รุกฺโข, รุกฺเข สติ พีชนฺ”ติ อุปปริกฺขนํ วิย “สุตฺตา-เปกฺขา วิภตฺติ, วิภตฺยเปกฺขํ สุตฺตนฺ”ติ อุปปริกฺขิตพฺพํ. อญฺญถา ตตฺถ ตตฺถ “ยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ, ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ, เยน วา กรียเต ตํ กรณํ, โอกาเส สตฺตมี”ติอาทีสุ สญฺญา-สุตฺเตสุ จ วิธิสุตฺเตสุ จ เตเหว วิหิตา วิภตฺติโย ทิสฺสนฺตีติ ตตฺถ ตตฺถ โจทนาราสิปิ สิยาติ.

[๕๖] ตทนุปโรเธน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน ลิงฺเค เตสํ ชิน-วจนานํ อนุปโรโธ โหติ, เตน เตน ปกาเรน นิปฺผาทยิสฺสามา”ติ ญาปนตฺถํ. “เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรธวเสนา”ติ อตฺโถ. น อุปโรโธ อนุปโรโธ. เตสํ อนุปโรโธ ตทนุปโรโธ. เตน ตทนุปโรเธน. “กสฺมา อิเหทมุจฺจเต”ติ. อิห ปน จุทฺทส วิภตฺติโย ถปิตา, อญฺญตฺถ เอกวีสติ. “โก นุ โข เหตุ อิเหวํ ถปเนติ สนฺเทโห ชาเยยฺย. ตทปคมตฺถํ อิเหทํ ถปิตํ.

อยํ เหตฺถตฺโถ “เยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรโธ โหติ, เตน เตน ปกาเรน นิปฺผาทยิสฺสามาติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “ชินวจเน ทฺวิวจนํ ทิสฺสติ, ตสฺมา ตํ ปริวชฺเชตฺวา เสสาว ทสฺสิตา, ตสฺมา จุทฺทส ชาตา”ติ. อถ วา สกฺกตคนฺเถ วิภตฺติโย อญฺญถา ปฅิตา, อิห อญฺญถา “กึ นุ โข การณํ อิเหวํ ปฐเนติ สนฺเทโห สิยา”ติ ตํนิวตฺตนตฺถํ.

อยํ เหตฺถตฺโถ “เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน นิปฺผาทยิสฺสามาติ ตสฺมา เอวํ ปฅิตา”ติ. อถ วา อุปริ อาขฺยาตาทีนํปิ วิสทิสํ กตฺวา นิทฺเทสํ ทิสฺวา เตเนว นเยน สนฺเทโห สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ปฐมเมว อตฺตโน กถนปฺปการมาห. เอวํ หิ กถเน สติ เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน อมฺเหหิ นิปฺผชฺชเต”ติ. วุตฺตญฺจ วุตฺติยํ หิ “ยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ. อยํ ปเนตฺถตฺโถ “เยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน นิปฺผชฺชติ, เตน เตน ปกาเรน อมฺเหหิ อิธ ลิงฺคานิ นิปฺผาทียนฺเตติ.

[๕๗] อาลปเน สิ คสญฺโญ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาลปเน สิ คสญฺโญ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อาลปเน สิ คสญฺโญ โหตี”ติ อตฺโถ. อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ. ตสฺมึ อาลปเน. “อาลปเน สิ โค”ติ อวตฺวา สญฺญาคฺคหณกรณํ อาเทสสงฺกา-นิวตฺตนตฺถํ ปถมานิทฺทิฏฺโฐปิ อาเทโส โหตีติ อตฺถสมฺภวโต. ทิสฺสติ หิ “โอ อว สเร’ตฺยาทีสุ สเร ปเร ธาตฺวนฺตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ. “ยทิ เอวํ อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ’ติ สุตฺเตปิ สญฺญาคฺคหณํ กสฺมา น กตนฺ”ติ. เหฏฺฐา วุตฺตวจนสฺสานุรูปวเสน วุตฺตตฺตา. “ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐา”ติ-อาทีสุปิ กสฺมา น กตนฺ”ติ. “อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺ”ติ เอตฺถ สงฺกา-นิวตฺตนตฺถํ. ตตฺถ หิ สญฺญาคฺคหเณ กเต ปุพฺพมสญฺญาสุตฺตนฺติ สงฺกา สิยาติ.

โภติ อยฺเยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โภตีติ ภู=สตฺตายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยนฺตํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ อธิกิจฺจ “อญฺเญสุ จา”ติ อูการสฺส วุทฺธึ กตฺวา “โอ อว สเร”ติ ตสฺสาวาเทเส กเต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติ-ภาวํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามมิว กตฺวา “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ วตฺตมาเน “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ วตฺตมาเน “อาลปเน เจ”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺ-ปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สิสฺส คสญฺญํ กตฺวา “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ อธิกิจฺจ “ภวโต โภโต”ติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทสํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อิวณฺณสฺส ปสญฺญํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “ฌลปา รสฺสนฺ”ติ รสฺสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ คมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

อยฺเย, กญฺเญ, ขราติเยติ อยฺย-กญฺญ-ขราติยสทฺเทหิ “อิตฺถิยมโต อา-ปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สเร โลปปฺปกติภาวญฺจ กตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยนา-ลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จีมินา คสญฺญํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “สขโต คสฺเส วา”ติ วตฺตมาเน “ฆเต เจ”ติ คสฺเสการาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา”ติ วตฺตมาเน “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ เอการสฺสาสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปานิ.

อิโต ปรํ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สาติ ตสทฺทโต วุตฺตนเยนาปจฺจยาทิมฺหิ กเต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ วตฺตมาเน “เอตเตสนฺโต”ติ ตการสฺส สการาเทเส กเต “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

อยฺยาติ อยฺยสทฺทโต วุตฺตนเยนาปจฺจยาทิมฺหิ กเต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา อนาลปนตฺตา สิสฺส อิมินา คสญฺญมกตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ วุตฺเต รูปํ.

โภติโยติ ภูอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน รูปํ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา’ติ อธิกิจฺจ ‘อาลปเน เจ’ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺย-นิยมปฺปสงฺเค วุตฺตนเยน ‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺ’ติ พหุวจนโยวิภตฺตึ กตฺวา อิธ วุตฺตวิธานาภาวโต อิมินา คสญฺญมกตฺวา คตฺตาภาวา ‘เสสโต โลปํ คสิปี’ติ โลปกรณนฺ”ติ.

อยฺยาโยติ อยฺยสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา อิธ วุตฺตปฺปการา-ภาวา อิมินา คสญฺญมกตฺวา คตฺตาภาวา “ฆเต เจ”ติเอวมาทีหิ อาเทสาทิมฺหิ อกเต รูปํ. อิมินา คสญฺญากรเณ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต “ฆเต เจ”ติ สุตฺตมาหริ.

[๕๘] อิวณฺณุวณฺณา ฌลา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิวณฺณุวณฺณา ยถาสงฺขฺยํ ฌ-ลสญฺญา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตน “อิวณฺณุวณฺณา ฌ-ลสญฺญา โหนฺตี”ติ อตฺโถ. อิเยว วณฺโณ อิวณฺโณ, ตถา อุวณฺโณติ. ตตฺถ จ วณฺโณติ วณฺณ=วณฺณกฺริยวิตฺถารคุณวจเนสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อตฺถํ วณฺเณตี”ติ อตฺเถ “วิสรุชปทาทิโต ณา”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา ‘การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วุตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิวณฺโณ จ อุวณฺโณ จ อิวณฺณุวณฺณา. “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวํ กตฺวา “วุตฺตตฺ-ถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา สมาสตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมาพหุวจนโยวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺส “อโต เนน, โส วา”ติ วตฺตมาเน “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ อาการาเทสํ กตฺวา สเร โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ฌลาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

อิสิโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิสิโนติ อิส=ปริเยสเนตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺส “สีลาทิกฺขนฺเธ เอสติ คเวสตี”ติ อตฺเถ “มุนาทีหิ จี”ติ อิปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา อิสิสทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉา-นุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานนฺ”ติ สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา “สมฺปทาเน จตุตฺถี”ติ จตุตฺถิวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสวิภตฺตึ กตฺวา วา “ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี”ติ สามิสญฺญํ กตฺวา “สามิสฺมึ ฉฏฺฐี”ติ วุตฺตนเยน ฉฏฺเฐกวจนสวิภตฺตึ กตฺวา วา อิสิสทฺทนฺตสฺสิวณฺณสฺส อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ฌ-ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

ทณฺฑิโนติ ทณฺฑ=นิปาเตตีมสฺส วา ทฑิ=อาณายนฺตีมสฺส วา ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “กฑฺยาทีหิ โก”ติ กปจฺจยํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆ-วิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ กการสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโส-การาทิญฺจ กตฺวา “ทณฺโฑ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “ทณฺฑาทิโต อิกอี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ อสฺสอตฺถิสทฺทาน-มปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺต-นเยน สวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อิวณฺณสฺส ฌสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ อฆสฺส รสฺสํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

อคฺคิโนติ อค=คติมฺหิ วา, อค=กุฏิลคติมฺหิ วาอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “มุนาทีหิ จี”ติ อิปจฺจยํ กตฺวา เทฺวภาวาทิญฺจ กตฺวา อคฺคิสทฺทโต สวิภตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. คหปติโนติ “คหสฺส ปตี”ติ กตสมาสสฺส คหปติสทฺทสฺส สวิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. เสตุโนติ เส=คติมฺหิ, สิ=พนฺธเนติ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “คจฺฉนฺติ เอเตนา”ติ วา “พนฺธียตี”ติ วา อตฺเถ “หนาทีหิ ณุนุตโว”ติ ตุปจฺจยํ กตฺวา ปจฺฉิมสฺส “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ อธิกิจฺจ “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธึ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สวิภตฺติญฺจ กตฺวา อิมินา อวณฺณสฺส ลสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

ภิกฺขุโนติ ภิกฺข=ยาจเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภิกฺขนสีโล, ภิกฺขนธมฺโม, ภิกฺขเน สาธุการี”ติ อตฺเถ “ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ, ปาราทิคมิมฺหา รู”ติ วตฺตมาเน “ภิกฺขาทิโต เจ”ติ รูปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ รมฺหิ ลุตฺเต เนตพฺพํ เนตฺวา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อุตฺตรสฺส สรสฺส รสฺสํ กตฺวา นามมิว กตฺวา ตโต สวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อุวณฺณสฺส ลสญฺญํ กตฺวา สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

สยมฺภุโนติ สยํสทฺทูปปทสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สยํ ภูโต”ติ อตฺเถ “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวา “กฺวิโลโป เจ”ติ กฺวิโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อุวณฺณสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ ลสฺส รสฺสํ กตฺวา สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

[๕๙] เต อิตฺถิขฺยา โป

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณญฺจ อิวณฺณุวณฺณคฺคหณญฺจ วตฺตเต. เตน “อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา ปสญฺญํ ลภนฺตี”ติ อตฺโถ. อาจิกฺขนฺตีติ อาขฺยา. อาปุพฺพสฺส ขฺยา=กถเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วิสรุช-ปทาทิโต ณ”อิติ ณปจฺจยนฺตสฺส วา “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยนฺตสฺส วา รูปํ. “อิตฺถิยา อาขฺยา”ติ อตฺเถ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลเป กเต รูปํ.

รตฺติยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺติยาติ รญฺช=ราเคตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺส “รญฺชนฺติ เอตฺถา”ติ อตฺเถ “มิทาทีหิ ตฺติติโย”ติ ตฺติปจฺจยํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “โย กโรติ ส กตฺตา”ติ กตฺตุสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ วตฺตมาเน “กตฺตริ เจ”ติ วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิธ อิวณฺณสฺสิตฺถิวาจกตฺตา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน อิมินา ปสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ นาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ.

อิตฺถิยาติ อิสุ=อิจฺฉากนฺตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สยํ วา อิจฺฉติ, อญฺเญหิ วา กามียตี”ติ อตฺเถ “สมาทีหิ ถมา”ติ ถปจฺจยํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุ-วิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา “ปรเทฺว-ภาโว ฐาเน”ติ วตฺตมาเน “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา”ติ เทฺวภาเวน ปฐมกฺ-ขรมาเนตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา อิตฺถสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา ปสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ ปสฺส รสฺสํ กตฺวา นาวจนสฺส วุตฺตนเยน ยาเทเส กเต รูปํ.

วธุยาติ หน=หึสาคตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อนฺตมโส สุนกฺขมปิ อุปคมนสีลา”ตฺยตฺเถ “ภิกฺขาทิโต เจ”ติ รูปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ รมฺหิ ลุตฺเต “หนสฺส ฆาโต”ตฺยาธิกิจฺจ “วโธ วา สพฺพตฺถา”ติ หนสฺส วธาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เธนุยาติ เธ=ปาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ปิวติ อิโต, สยํ วา ปาเยตี”ติ อตฺเถ “หนาทีหิ นุณุตโว”ติ นุปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิสินา, ภิกฺขุนาติ กิมุทาหรณานิ. เตสมุปฺปตฺติ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเอว. อยํ ปเนตฺถ วิเสโส “อิสิ-ภิกฺขุสทฺเทหิ ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อนิตฺถิวาจกตฺตา อิมินา ปสญฺญาภาวา ยาเทสาภาโว”ติ.

[๖๐] อา โฆ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อากาโร ยทา อิตฺถิโขฺย, ตทา ฆสญฺโญ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณญฺจ อิตฺถิขฺยาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. เตน “อิตฺถิโขฺย อากาโร ฆสญฺโญ โหตี”ติ อตฺโถ.

สทฺธายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน สทฺธ-กญฺญ-วีณ-คงฺคอิจฺเจวมาทีหิ ปาฏิปทิเกหิ “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อิตฺถิวาจกสฺส อาการสฺส ฆสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนนฺ”ติ นาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

รตฺติยาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสมุปฺปตฺติ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเอว. สตฺถาราติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สาส=อนุสิฏฺฅิมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สเทวเก โลเก สาสตี”ติ อตฺเถ “สาสาทีหิ รตฺถู”ติ รตฺถุปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ ราทิมฺหิ ลุตฺเต เนตพฺเพ นีเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สตฺถุสทฺทโต ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา สติปิ อาการสฺมึ อนิตฺถิวาจกตฺตา อิมินา ฆสญฺญมกตฺวา “อญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต สฺมิมี”ติ วตฺตมาเน “นา อา”ติ นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๖๑] สาคโม เส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เส วิภตฺติมฺหิ สการาคโม โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ สุตฺตํ. “เส วิภตฺติมฺหิ สการาคโม โหตี”ติ อตฺโถ. อาคจฺฉตีติ อาคโม. อาคมนํ วา อาคโม. สเอว อาคโม, สสฺส วา อาคโมติ สาคโม.

ปุริสสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ ปุริสสฺสาติ ปุริสสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา สวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

ปุริสสฺมินฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน ปุริสสทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “โยธาโร ตโมกาสนฺ”ติ โอกาสสญฺญํ กตฺวา “โอกาเส สตฺตมี”ติ สตฺตมฺเยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวา สวิภตฺตาภาวาติ อิมินา สาคมาภาเว กเต รูปํ.

[๖๒] สํสาเสฺวกวจเนสุ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอกวจนสฺส สมฺภูตตฺตา ‘เอกวจนนฺ’ติ ลทฺธโวหาเรสุ สํ-สาสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปรภูเตสุ สาคโม โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สาคมคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต “เอกวจเนสุ สํ-สาสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปรภูเตสุ สาคโม โหตี”ติ อตฺโถ.

“นนุ ‘สาคโม เส’ติ เอตฺถ เสติ ปเทน สวิภตฺติเมวาคเหตฺวา สการมตฺเต คหิเต วินาปิ อิมินา สิชฺฌตี”ติ. “น สิชฺฌติ อติปฺปสงฺคโทโสว สิยา สฺมา-สฺมึสฺวาทีนมฺปิ สการาคมสฺสาปชฺชนโต, ตสฺมา ตตฺถ สวิภตฺติเมว คเหตฺวา ยตฺถ นิจฺฉติ, ตํ ปริวชฺเชตฺวา ยตฺถ อิจฺฉติ, ตตฺถ สาคมํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมารภิ. อิมสฺสุจฺจารณเมว “สาคโม เส”ติ เอตฺถ สวิภตฺติสฺเสว คหิตภาวํ สาเธติ. อิห จ สํสาสฺวีติ วจเนน สฺมาทีนํ ปริวชฺเชติ. เอกวจเนสฺวีติ วจเนน “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ กตํ สพฺพนามิกมฺหา นํวจนสฺส สํ-สานํอาเทสํ ปริวชฺเชติ. อปิ จ อุภเยนาปิ วิภตฺตาเทสํ สงฺคณฺหาติ. เอกวจนนฺติ หิ โวหาโร ตฺยาทีนํ วา สิยา สฺยาทีนํ วา, น จ ตฺยาทีสุ สฺยาทีสุ เอกวจนนฺติ วุตฺตา สํ-สา นาม สนฺติ. อถ จ ปน จกฺขุนิสฺสิตสฺส วิญฺญาณสฺส ฐาโนปจารวเสน “จกฺขุนฺ”ติ คหณํ วิย จ, มญฺจฏฺฐานํ “มญฺจา”ติ คหณํ วิย จ เอกวจนสฺส สมฺภูตตฺตา เอกวจนนฺติ ลทฺธโวหาเร สํ-สาเทเส สํสาเสฺวกวจเนสูติ อาห. เตน วิญฺญายติ “วิภตฺตาเทสํ สงฺคณฺหาตี”ติ. อาห จ วุตฺติยํ “สํ-สาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสู”ติ จ, “วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถํ มนสา”ติ จ.

เอติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอติสฺสนฺติ เอตสทฺทโต “อิตฺถิย-มโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สตฺตเมฺยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ อิตฺถิวาจกสฺสาการสฺส ฆสญฺญํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โก”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สฺมิโน สํอาเทสํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สาคมํ กตฺวา อิทเมวาธิกิจฺจ “เอติมาสมี”ติ เอตา-สทฺทนฺตสฺสิการาเทเส กเต รูปํ.

เอติสฺสาติ เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา สวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. ยถา เจตานิ, ตถา อิมิสฺสนฺตฺยาทีนิ. เกวลํ หิ อิมสทฺทาทิภาโว จ ติสฺสํ, ติสฺสาติ เอตฺถ “ตสฺสา วา”ติ อาการสฺสิการาเทสกรณญฺจ “ตสฺสํ, ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสา”ติ เอตฺถ อิธเมวาธิกิจฺจ “โฆ รสฺสนฺ”ติ ฆสฺส รสฺสกรณญฺจ “อมุสฺสํ อมุสฺสา”ติ เอตฺถ “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญากรณญฺจ วิเสโส.

อคฺคินา, ปาณินาติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อคฺคิ, ปาณิ”อิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิกสทฺเทหิ “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “เยน วา กรียเต ตํ กรณนฺ”ติ กรณสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ เอกวจเน สํ-สานํ อภาวา อิมินา สาคมมกตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนฺวิทํ ทฺวยงฺควิกลํ วิย ทิสฺสติ สํ-สาตฺตาภาวา วิภตฺตาเทสตฺตาภาวา เจ”ติ. “ตนฺน, อสติ หิ สํ-สาคหเณ วิภตฺตาเทเสสูติ อตฺถสฺเสวาภาวา”ติ.

ตาสํ, สพฺพาสนฺตฺยาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตาสนฺติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยาทึ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ชิน-วจนาธิการมธิกิจฺจ สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วุตฺตนเยน สามิสญฺญํ กตฺวา “สามิสฺมึ ฉฏฺฐี”ติ ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สํอาเทสํ กตฺวา สติปิ สํอาเทเส เอกวจเนสฺวีติ วุตฺตตฺตา อิมินา สาคมสฺมึ อกเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ เหตฺถ สพฺพสทฺโทว วิเสโส.

มนสา, วจสา, ถามสาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มนสาติ มน= ญาเณตีมสฺส “มญฺญตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายม นู”ติ วตฺตมาเน “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา “มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา”ติ นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา ตเมวาธิกิจฺจ “ส สเร วาคโม”ติ สการาคมํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สติปิ สาสทฺเท วิภตฺตาเทสาภาวา อิมินา สาคมสฺมิมกเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิส-เมว. เกวลํ เหตฺถ วจ=วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ธาตุมตฺตเมว นานาตฺตํ. ถามสาติ เอตฺถ ปาฏิปทิโกว วิเสโส.

“นเนฺวกวจนตฺตาภาวาว น โหตีติ กิมตฺถํ วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถนฺติ วุตฺตนฺ”ติ. “เอกวจนนฺติ โวหารสฺส สมฺภวโต, ตํ หิ เอกวจนาวยวตฺตา ตปฺปฏิ-พทฺธตฺตา จ เอกวจนโวหารํ ลภตี”ติ.

“นเนฺววํ สนฺเตปิ วิภตฺตาเทสคฺคหณสฺสาภาวา น วตฺตพฺพนฺ”ติ. “น น วตฺตพฺพํ อุภยผลทสฺสนตฺถํ วุตฺตตฺตา, อิทํ หิ ‘สํสาสุ, วิภตฺตาเทเสสู’ติ วุตฺเต ‘ตาสนฺ’ติอาทีสุ สิยา. ‘เอกวจเนสุ, วิภตฺตาเทเสสู’ติ วุตฺเต ‘ปุริเสนา’ติอาทีสุ สิยา. ‘สํสาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสู’ติ วุตฺเต อิจฺฉิตฏฺฐาเนว สิยา. ตสฺมา เตนากาเรน สุตฺเต วตฺตพฺเพปิ ‘สํสาเสฺวกวจเนสู’ติ วุตฺเตเยว เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ตทากาโร วิญฺญายตีติ วิภตฺตาเทสคฺคหณสฺสากตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสติ. กิญฺจาปิ สํ-สาสทฺโท เอกวจนอวยวตฺตา ตปฺปฏิพทฺธตฺตา จ ‘เอกวจนนฺ’ติ ลทฺธโวหาโร, ตถาปิ อตฏฺ-ฐานิกตฺตา อาเทสตฺตาภาวา อิมินา สาคโม น โหตี”ติ ทสฺเสติ.

“นเนฺวกวจเนสฺวีติ วุตฺตตฺตา สํ-สาคหณํ เอกวจนานํ สํ-สานํ อภาวา เอกวจนปฺปฏิพทฺธตฺตา จ ตทวยวตฺตา จ ‘เอกวจนนฺ’ติ ลทฺธโวหารานํ ‘มานสํ, มานสา’ติอาทีสุ สํ-สานํ สงฺคหณตฺถนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺ”ติ. “น สกฺกา ปโยชนาภาวา จ, สํ-สาคหณสฺส ‘เอติมาสมี’ตฺยาทีสฺวนุวตฺตนโต จ. เอตฺถ จ ตปฺปฏิพทฺธตทวยวภูตานํ สํ-สานมภาวา. ตสฺมา ตปฺปฏิพทฺธตทวยวตฺตา ‘เอกวจนนฺ’ติ ลทฺธโวหาเร สํ-สาสทฺเท วิวชฺเชตฺวา ตฏฺฐานิยตฺตา ‘เอกวจนนฺ’ติ ลทฺธโวหารานํ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ มุขฺยวเสน วุตฺตานํ สํ-สาเทสเมว คหณํ เวทิตพฺพํ. เตนาห “วิภตฺตาเทเสสฺวี’ติ กิมตฺถํ มนสา, วจสา, ถามสา”ติ. จคฺคหณํ สาคมคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

[๖๓] เอติมาสมิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอตา อิมาอิจฺเจเตสมนฺโต อิกาโร โหติ สํ-สาสุ เอก-วจเนสุ วิภตฺตาเทเสสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวกวจนคฺคหณานุ-วตฺตนโต เอตา-อิมาสทฺทานมนฺโต “สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ อิกาโร โหตี”ติ อตฺโถ. เอตา จ อิมา จ เอติมา. “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา สมาสตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา อนฺตาเปกฺขตฺตา ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สํอาเทเส กเต รูปํ. อิห จ “เอติมานนฺ”ติ อวตฺวา เอวํ วจนํ เอกวจนานํ สํ-สานํ วิสยปริทีปนตฺถํ.

เอติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ วุตฺตนยาเนว. เอตาย, อิมายาติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน เอต-อิมสทฺเทหิ “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตวา เหฏฺฐา สทฺธายาตฺยาทีสุ วุตฺตนเยน รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอตาสํ, อิมาสนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๖๔] ตสฺสา วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตสฺสา อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อาการสฺส อิกาโร โหติ สํสาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ วา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวก-วจนคฺคหณานญฺจ อิการคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต “ตาสทฺทนฺตสฺสิกาโร โหติ สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ.

ตตฺถ จ ตสฺสาติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา อนฺตมเปกฺขิตฺวา วุตฺตนเยน ฉฏฺเฐกวจนสวิภตฺตึ กตฺวา สสฺส สาเทสํ สาคมญฺจ กตฺวา “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ”ติ วตฺตมาเน “โฆ รสฺสนฺ”ติ ฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ. เอวํ อาปจฺจยนฺตํ กตฺวา นิทฺเทสํ กุพฺพํ เอกวจนานํ สํ-สานํ วิสยํ ทสฺเสติ. ติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ วุตฺต-นยาเนว. ตสฺสํ, ตสฺสา เจติ วาคฺคหณผลานิ.

[๖๕] ตโต สสฺส สฺสาย

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เหฏฺฐา วุตฺตโต ตา-เอตา-อิมาโต สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. เอติมาคหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตสฺส จานุวตฺตนโต “ตโต ตา-เอตา-อิมาโต สสฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ. วุตฺติยมฺปน ตาสทฺทสฺส ปฐมุจฺจารณํ ปจฺจาสตฺตินฺยาเยน กตํ.

ติสฺสายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ติสฺสายาติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา สวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ อิตฺถิวาจกสฺสาการสฺส ฆสญฺญํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โก”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สวิภตฺติสฺส สาเทเส สมฺปตฺเต ตทปฺปวาทา “เอติมาสมิ, ตสฺสา วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺสายาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยนาการสฺสิการาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตสทิสาเนว. วาคฺคหณผลานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ.

[๖๖] โฆ รสฺสํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โฆ รสฺสมาปชฺชเต สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสฺวี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวกวจนคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต “โฆ รสฺส-มาปชฺชเต สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสู”ติ อตฺโถ.

ตสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตายาติอาทีนิ กิมุทา-หรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

[๖๗] โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต นการาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. “สาคโม เส”ติ อิโต มณฺฑูกคติก-วเสนาคมคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหเณ ปโยชนํ สยเมว วกฺขติ.

ทฺวินฺนนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทฺวินฺนนฺติ ทฺวิสทฺทโต วุตฺต-นเยน ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา “สาคโม เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ วุตฺตนเยน ทีเฆ สมฺปตฺเต “สุนํหิสุ เจ”ติ อธิกิจฺจ “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อตฺตกรณเมว วิเสโส.

สหสฺสานนฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน สหสฺสสทฺทโต วุตฺตนเยน นํวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ นํวิภตฺติมฺหิ อทฺวาทิตฺตา อิมินา นการาคมมกตฺวา วุตฺตนเยน “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

ทฺวีสุ ตีสูติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน ทฺวิ-ติสทฺเทหิ วุตฺตนเยน สตฺตมิ-พหุวจนสุวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ ทฺวาทิมฺหิ นํวิภตฺติยา อภาวา อิมินา นการา-คมมกตฺวา วุตฺตนเยน ทีฆํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหเณน สฺส จาคโม โหติ, จตสฺสนฺนนฺ”ติอาทิมาห. ตตฺถ จตสฺสนฺนนฺติ จตุสฺสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน สการทฺวยสฺส จ นการสฺส จ อาคมํ กตฺวา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ จตุสฺสทฺทนฺตสฺสุการสฺส อการาเทสํ กตฺวา วา “โลปญฺจ ตตฺรากาโร”ติ อุการสฺส โลปํ กตฺวา อการ-มาเนตฺวา วา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ ปเนตฺถ อการา-เทสาภาโวว วิเสโส.

[๖๘] อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปอิจฺเจตสฺมา สฺมึ-สฺมานํ ยถาสงฺขฺยํ อมาอาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อํ จ อา จ อมา. สฺมึ จ สฺมา จ สฺมึสฺมา. เตสํ สฺมึสฺมานํ. ยถานุกฺกเมน “สฺมาสฺมึนนฺ”ติ อวตฺวา เอวํ วจนํ วิธฺยนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. อยํ เหตฺถ วิธิ “อุตฺตรสุตฺตสฺส วุตฺติยํ สฺมึคหณสฺเสวานุวตฺตนนฺ”ติ. ปกติ เหสาจริยานํ, เยน เกนจิ อากาเรนาธิปฺปายวิญฺญาปนํ. อญฺญตฺถาปิ ทิสฺสติ. “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ สุตฺเต หิ “หิสฺมาสฺมึนํ ภิมฺหามฺหิ วา”ติ วตฺตพฺเพปิ เอวํ อวตฺวา สฺมาวจนสฺส ปุพฺพุจฺจารณํ “ทีโฆเรหี”ติ สุตฺตสฺส ถเปตฺวา อญฺเญ เอโกเยว วตฺตเตติ วิญฺญาปนตฺถํ. อาห จ “ทีฆ-โอร”อิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหตีติ.

มตฺยนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มตฺยนฺติ มติสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตเมฺยกวจนสฺมึวจเน กเต “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อิตฺถิวาจกสฺสิการสฺส ปสญฺญํ กตฺวา อิมินา สฺมิโน อํอาเทสํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา, ยวการา เจ”ติ อธิกิจฺจ “ปสญฺญสฺส เจ”ติ อิการสฺส ยาการาเทสํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

มตฺยาติ มติสทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ตฺยาธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานนฺ”ติ อปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจเมฺยกวจนสฺมาวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา ตสฺสาการาเทสํ กตฺวา วุตฺต-นเยน อิการสฺส ยการาเทสํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ. เตสํ ปน ตโต วุตฺตนเยน สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา อิธ วุตฺตวิธาเน สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวา สฺมึวจนสฺส “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ ยํอาเทสํ กตฺวา สฺมาวจนสฺส “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีน”มิติ อธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ ยาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิกตฺยนฺติ นิปุพฺพสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อิตฺถิยมติยโว วา”ติ ติปจฺจยํ กตฺวา “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจ”ติ อธิกิจฺจ “รกาโร เจ”ติ รมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺมึวิภตฺติมฺหิ กเต วุตฺตนเยน ปสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ. นิกตฺยาติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. วิกตฺยนฺติอาทีสุ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส.

วิรตฺยนฺติ วิปุพฺพสฺส รมุ=กีฬายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน ติปจฺจยาทึ กตฺวา วุตฺตาธิการมธิกิจฺจ “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺเต ลุตฺเต สตฺตมฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

ปุถพฺยนฺติอาทีนิ ปุถสทฺทสฺส “ปุถสฺส ปุถุปฐา โม วา”ติ ปุถุอาเทสํ กตฺวา “ปุถุ หุตฺวา ชาตนฺ”ติ อตฺเถ “ณ ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จา”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจ”ติ วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี”ติ วุตฺตตฺตา อุการสฺส โอการวุทฺธึ กตฺวา ตสฺส “โอ อว สเร”ติ อวาเทสํ กตฺวา วา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อุวณฺณสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ อธิกิจฺจ “ยวการา เจ”ติ ลสฺส วการาเทสํ กตฺวา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ ปุถสทฺทนฺเต อการาคมํ กตฺวา วา เนตพฺพํ เนตฺวา ปุถวสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน “นทาทิโต วา อี”ติ วา ตเมว สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ “ณวณิกเณยฺยณนฺตูหี”ติ วา อีปจฺจยํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปร-สรสฺส ปกติภาวญฺจ กตฺวา ปุถวีสทฺทโต ตทฺธิตตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ-วาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา ปสญฺญญฺจ กตฺวา อิมินา อมาอาเทเส กเต ยการญฺจ กตฺวา วาคฺคหเณน อมาเทสากตปกฺเข วุตฺตนเยน ปุพฺพสฺส “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ ยํ กตฺวา อิตรสฺส “ปโต ยา”ติ ยาเทเส กเต รูปานิ.

ปวตฺยนฺติอาทีนิ ปปุพฺพสฺส วตุ=วตฺตเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “นิกตฺยนฺ”ติอาทีสุ วุตฺตนเยน ติปจฺจยนฺตสฺส นามมิว กตฺวา สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตวิธาเน กเต รูปานิ.

[๖๙] อาทิโต โอ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ-โออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต สฺมึ-อํ-วาคฺคหณาน-มนุวตฺตนโต “อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ-โออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ.

อาทึ, อาโทติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน อาปุพฺพสฺส ทา=อาทาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “อาทียตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายํ ทาธาโต อิ”อิติ อิปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺมึวิภตฺติญฺจ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ตสฺสา อํ-โออาเทเส กตฺวา ยตฺถ อํอาเทโส โหติ, ตตฺถ “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ พาเธตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ ฌโต ปรสฺส อํวจนสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวา อิตรสฺส “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสรสฺส ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปสิทธิ เวทิตพฺพา.

อาทิสฺมึ, อาทิมฺหีติ อิมานิ วาคฺคหณผลานิ. เตสุ ปุพฺพรูปํ สุวิญฺเญยฺย-เมว. อิตรสฺส ปน อาทิสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ มฺหิอาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “จสทฺทคฺคหณสฺส นิปาตตฺตา นิปาตานญฺจ อเนกตฺถตฺตา อญฺเญหิปิ สฺมึวจนสฺส อิธ วุตฺตา จ อวุตฺตา จาเทสา โหนฺตี”ติ ทสฺเสนฺโต “จสทฺทคฺคหเณนา”ติอาทิมาห.

ตตฺถ จ ทิวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ทิวา, รตฺติ, พาราณสี-อิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน สฺมึวจนํ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน ปฏิปาฏิยา ตสฺสา อา-โอ-อํอาเทเส กตฺวา ปุพฺพรูปทฺวเย เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสรสฺส ปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา อิตรสฺมึ วุตฺตนเยเนว นิคฺคหิตํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ ปุพฺพสรสฺส รสฺสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๗๐] ฌลานมิยุวา สเร วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฌ-ลอิจฺเจเตสํ อิย-อุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สเร ปเร วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. โฌ จ โล จ ฌลา. อิยญฺจ อุวญฺจ อิยุวา. “นนฺวธิกตเมว วาคฺคหณมตฺถิ, อถ กสฺมา ปุน วาคฺคหณํ กตนฺ”ติ. สจฺจํ อตฺถิ, ตมฺปน วิภาสตฺถเมว ทีเปติ. ตสฺมา สติปิ ตสฺมึ อตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถมิห วาคฺคหณํ กตํ. อยํ เหตฺถตฺโถ “ฌลานํ สเร ปเร อิยุวาเทสา วา โหนฺติ อญฺเญ วา”ติ. เตนาห “วาติ วิกปฺปนตฺถนฺ”ติ-อาทึ. อยํ ปเนตฺถตฺโถ “วาติ วิสิฏฺฐตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถนฺ”ติ.

ติยนฺตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “ติ อนฺตํ, ปจฺฉิ อาคาเร, อคฺคิ อาคาเร, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเน”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา ปุพฺเพสํ ติณฺณมิการสฺส “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌสญฺญํ กตฺวา อิตเรสมุการสฺส เตเนว ลสญฺญํ กตฺวา “อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ฌลานํ ปฏิปาฏิยา อิยุวาเทเส กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ติมลนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ยถาธิกตวาคฺคหณผลํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจหงฺเคหีติอาทิมาห. ตตฺถ “ปญฺจหิ องฺเคหิ, ตีหิ อากาเรหิ, จกฺขุ อายตนนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา วุตฺตนเยน ฌ-ลสญฺญํ กตฺวา อิมินา อาเทเส สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวา “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตตฺถาปิ วาคฺคหเณนากตฺวา “อิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺ”ติ ย-วการาเทเส สมฺปตฺเต ตตฺถาปิ นวา-กฺวจิคฺคหเณหิ อกตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อิทานิ อิธ วาคฺคหณปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต วตฺถุตฺตยนฺติ อาห. ตสฺส ปน ติสทฺทโต “ติณฺณํ สมูโห”ติ อตฺเถ “สมูหตฺเถ กณฺณา”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิการสฺส อิธ วาคฺคหเณน อยาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตทฺธิตตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ ตสฺส อํอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วตฺถุสทฺเทน สห “วตฺถูนํ ตยนฺ”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“นนุ ‘ติยนฺตํ, ภิกฺขุวาสเน’ติอาทีนิ สเร ปเร ‘ยวมทนตรลา จาคมา’ติ ย-วการาคเมเนว สิชฺฌนฺติ, อถ กสฺมา อิทํ วุตฺตนฺ”ติ. “ตานิ ปน สิชฺฌนฺติ, ‘สยมฺภุวาสนํ, อภิภุวาสนนฺ’ติอาทีนิ ปน น สิชฺฌนฺติ, ‘สยมฺภู อาสนํ, อภิภู อาสนนฺ’ติ หิ เฉเท กเต วการาคเม จ กเต ‘สยมฺภูวาสนํ, อภิภูวาสนนฺ’ติ ภเวยฺยุนฺ”ติ.

“นนุ ‘อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ’ติ วุตฺตนฺ”ติ. “วุตฺตํ, ตมฺปเนกวจน-โยวิภตฺตีเสฺวว โหติ, อิธ ปน ‘สยมฺภุโน อาสนํ, อภิภุโน อาสนนฺ’ติ วิคฺคหํ กตฺวา วุตฺตนเยน ‘อมาทโย ปรปเทภี’ติ สมาเส กเต วิภตฺติโลเป ปกติภาเว จ กเต วการาคเม จ กเต เอกวจนาทีนมภาวา รสฺสมฺหา สมฺปตฺเต ‘สยมฺภู-วาสนํ, อภิภูวาสนนฺ’ติ ภเวยฺยุนฺ”ติ. ตํนิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตํ.

“นนุ ‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา’ติ วุตฺตนฺ”ติ. “วุตฺตํ, ตมฺปน กฺวจิคฺคหณสหิตตฺตา กตฺถจิ โหติ, กตฺถจิ น โหติ, เตเนว ‘อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ’ตฺยาทีสุ รสฺสวิธานํ กตํ, ตสฺมา สพฺพตฺถปิ ตทาการ-วิวชฺชนตฺถมิทํ วุตฺตํ. อปิ จ สนฺธิวิสโยยํ โยโคติ.

[๗๑] ยวการา จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฌ-ลานํ ยการวการาเทสา โหนฺติ สเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. จคฺคหณสฺส เหฏฺฐา วุตฺตวิธานสฺส สมฺปิณฺฑนโต “วุตฺตปฺปการานํ ฌ-ลานํ ย-วการาปิ โหนฺติ สเร”ติ อตฺโถ. เตสํเยว วิหิตตฺตา อิมสฺสา นิยตตา ปากฏาเวติ น วุตฺตํ วาคฺคหณผลํ.

“นนฺวิวณฺณุวณฺณานํ ‘อิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺ’ติ สเร ปเร ย-วการาเทสา ลพฺภนฺเตว, อถ กิมตฺถํ ‘ยวการา เจ’ติ วุตฺตนฺ”ติ. “น ลพฺภนฺติ, กสฺมา, ‘ยูนมิยุวา สเร วา’ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ ฌลานํ ‘ปสญฺญสฺส จา’ติ วจนํ เยสํ ฌ-ลสญฺญา ปสญฺญา จ โหนฺติ, เตสํเยว คหณตฺถํ, เตน ยตฺถ ฌ-ลสญฺญา ปสญฺญา จ โหนฺติ, โส ‘ฌลานมิยุวา สเร วา’ตีมสฺส ‘ปสญฺญสฺส จา’ตีมสฺส จ วิสโย, ยตฺถ น โหนฺติ, โส ‘อิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺ’ติ อิเมสํ วิสโย”ติ.

เตน จกฺขฺวายตนํ, อคฺยาคารนฺติอาทีสุ “จกฺขุ อายตนํ, อคฺคิ อาคารนฺ”ติ เฉเท กเต “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌ-ลสญฺญานํ กตตฺตา “อิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺ”ติ อิเมสํ ปเวสาภาวา “อคฺคิอาคารํ, จกฺขุอายตนนฺ”ติ วา “อคฺคาคารํ, จกฺขายตนนฺ”ติ วา รูปํ ภเวยฺย. “อิวณฺโณ ยนฺนวา”ติ หิ สเร ปเร อิวณฺณสฺส จ “วโมทุทนฺตานนฺ”ติ อุวณฺณสฺส จ ย-วการาเทสา ยตฺถ โหนฺติ, ตตฺถ นิยตาเยว โหนฺติ. ยตฺถ ปน น โหนฺติ, ตตฺถาปิ นิยตวเสเนวาติ ตํนิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา “อิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺ”ติ วตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ตีมสฺส วุตฺตตฺตา อสติปิ อิห วาคฺคหเณ อิมสฺสา นิยตตา ปากฏาเวติ อกตฺตพฺพเมว วาคฺคหณํ. อถ จ ปน กตํ. เตน ญายติ “อิวณฺโณ ยนฺนวา”ติ เอตฺถ วิย อิธาปิ วาคฺคหณกรณํ ยตฺถ วาคฺคหเณนีทํ นปฺปวิฏฺฐํ, ตตฺถ ‘อิวณฺโณ ยนฺนวา’ติ สเร ปเร ยํ วิหิตํ, ตมฺปิ น โหตีติ ญาปนตฺถนฺติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตปฺปการเมว รูปํ ภเวยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อิทํ สุตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

อถ วา ตมฺปน สนฺธิวเสน วุตฺตํ. อิทํ สนฺธิจฺฉายาภาเวปิ วิหิตํ. ยถา หิ “อรหภาวํ วตฺตุนฺ”ติอาทีสุ กิตพฺพิธาเน “อิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเวตุํ วา”ติ อธิกิจฺจ “อรหสกฺกาทีสุ จา”ติ ตุํปจฺจเย สิทฺเธปิ อุณาทิปจฺจยวเสน นิปฺผาเทตุํ “อรหสกฺกาทีหิ ตุนฺ”ติ จ. พุทฺโธติ เอตฺถ “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ ตปจฺจเย สิทฺเธปิ อุณาทิปจฺจยวเสน นิปฺผาเทตุํ สฺยาทีหิ “มิทิพุธิปูชาทีหิ จ กฺโต”ติ เอตฺถ พุธิคฺคหณญฺจ กตํ, เอวมิทมฺปิ วุตฺตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

อคฺยาคารนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อคฺคิ อาคารํ, จกฺขุ อายตนํ, สุ อาคตนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา “อาลปเน สิ ค-สญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌ-ลสญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ย-วการาเทเส กตฺวา “พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค”ติ เอตฺถ จสทฺทคฺคหเณน ปุพฺพรูเป สญฺโญคาทิสฺส คการสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๗๒] ปสญฺญสฺส จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปสญฺญสฺส จ สเร ปเร ยการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต ยการคฺคหณสฺส จ ‘ฌลานมิยุวา สเร วา’ติ อิโต สเรคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สเร ปเร ปสญฺญสฺส จ ยการา-เทโส โหตี”ติ อตฺโถ. จคฺคหณํ ยการคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ.

“นนฺวนนฺตเร วุตฺตตฺตาว วตฺตเต”ติ. วตฺตเต, อิธ ปน อสติ จคฺคหเณ ‘ยวการา เจ”ติ วุตฺตตฺตา วการคฺคหณํปิ วตฺเตยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺเตตฺวา ตสฺเสวานุกฑฺฒนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา จคฺคหเณน ตทตฺโถ สิชฺฌเตว. กสฺมา, วการคฺคหณมนธิปฺเปตนฺติ ปโยคาภาวา. อิยุวาคหณานํปิ นคฺคหณํ ปโยคาภาวาว. อิทมฺปิ สนฺธิจฺฉายาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

ปุถพฺยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. วุตฺติยํ “วิภตฺตา-เทเส”ติ วจนํ ยตฺถ ปสญฺญานิมิตฺตมาเทสํ นตฺถิ, ตตฺถ ปสญฺญากรเณ ปโยชนา-ภาวา ปสญฺญมกตฺวา “อิวณฺโณ ยนฺนวา”ติ อิมินาว สาเธตุํ สกฺกา. ยตฺถ ปน ปสญฺญานิมิตฺตมาเทสมตฺถิ, ตตฺถ ปสญฺญํ กตฺวา อิมินา สนฺธิจฺฉายาภาเวปิ ยการาเทสกรณตฺถมิทํ วุตฺตนฺ”ติ ญาปนตฺถํ.

เอตฺถ จ “วิภตฺตาเทเส’ติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ ปโต ปรานํ สราทีนํ วิภตฺตีนมภาวา สราทโย วิภตฺตาเทสาเว’ติ ตํทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ. เต ปน อตฺถโต “อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา”ติ วุตฺตาเทสาว.

“นเนฺววํ วิภตฺตาทิมฺหิ สโร อตฺถี”ติ. อตฺถิ, ตสฺสา ปน วิภตฺติยา ปโต ปรสฺสา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ นิคฺคหิตํ วุตฺตํ. กตฺถจิ “อํ ยมีโต ปสญฺญโต”ติ ยการาเทโส วุตฺโต. ตสฺมา วุตฺตปฺปการทสฺสนตฺถเมวาติ คเหตพฺพํ.

[๗๓] คาว เส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคสทฺทนฺตสฺโสการสฺส เส วิภตฺติมฺหิ อาวาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. คาวาติ เอกํ ปทํ, เสติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘โคสฺส โอ โคโอ’อิติ เฉทํ กตฺวา ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา โคสทฺทโต อาวาเทสาเปกฺขํ ฉฏฺฐึ กตฺวา ‘โคสฺส อาโว โคอาโว’ติ วิคฺคหํ กตฺวา ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ‘คาโว เส’ติ วตฺตพฺเพ ‘โลปญฺจ ตตฺรากาโร’ติ โอการสฺส โลปํ กตฺวา ลุตฺตฏฺ-ฐาเน อการมาเนตฺวา ‘คาว เส’ติ วุตฺตตฺตา โคสทฺทสฺโสการสฺส อาวาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหี”ตฺยตฺโถ.

คาวสฺสาติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน โคสทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หี”ตฺยาทิ-มธิกิจฺจ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา สวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา “สาคโม เส”ติ สการาคเม กเต รูปํ.

[๗๔] โยสุ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคสทฺทสฺโสการสฺส โยสุ วิภตฺตีสุ อาวาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโตว วาคฺคหณานุวตฺตนโต “โคสทฺทสฺ-โสการสฺส อาวาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสู”ติ อตฺโถ. จคฺคหณปฺปโยชนํ สยเมว วกฺขติ. อิมสฺสานนฺตรสุตฺเตเนกโยคากรณมิธ โยคหเณน ปฐมาทุติยาพหุวจนานํ คหิตภาววิญฺญาปนตฺถํ. ตถา หิ เตเนกโยเค กเต “คาว เส โยสุ เจ”ติ สุตฺตํ ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ ทฺวินฺนํ ส-โยนมเปกฺขํ กตฺวา สตฺตมิพหุวจนํ กตนฺ”ติปิ จินฺตา ภเวยฺย. โยสูติ วุตฺเต ปน “โย จ โย จา”ติ วิคฺคหํ กตฺวา “โยโยสู”ติ วตฺตพฺเพ “สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ”ติ เอกเสสํ กตฺวา สตฺตมิพหุวจนํ กตํ. อญฺญถา พหุวจนเมว น สิยาติ วิญฺญายติ.

คาโว คจฺฉนฺตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ คาโวติ โคสทฺทโต ชิน-วจนาธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา ตโต โยวจนสฺส “ตโต โยนโม ตู”ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรสฺมึ ทุติยาพหุวจนกรณเมว วิเสโส.

คาวี คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ คาวีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ วา “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ วา โยวิภตฺติยา อีการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. คาวี ปสฺสนฺตีติ เอตฺถ จ ทุติยา-พหุวจนกรณเมว วิเสโส. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณํ กิมตฺถํ, นา-สฺมา-สฺมึสุ วจเนสุ อาวาเทโส โหตี”ติ อาห.

ตตฺถ จ คาเวนาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺเสนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คาวาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา จคฺคหเณน โอการสฺ-สาวาเทสํ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมาวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คาเวติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมฺเยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวา จคฺคหเณ-โนการสฺสาวาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมึวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คาเวสูติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวา จคฺคหเณโนการสฺ-สาวาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ คาวสทฺทนฺตสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๗๕] อวํมฺหิ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคอิจฺเจตสฺโสการสฺส อาว-อวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. คาวคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต “โค อิจฺเจตสฺโสการสฺส อาว-อวาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ อตฺโถ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

“นนุ เหฏฺฐา จคฺคหเณนาวาเทสสฺส จ อุปริ ‘โอ สเร เจ’ติ อวาเทสสฺส จุปลพฺภนโต น วตฺตพฺพเมวีทนฺ”ติ. น น วตฺตพฺพํ, กสฺมา, “โอ สเร เจ”ติ สมาสปเท วุตฺตํ. ตสฺมา อสมาเสปิ อวาเทสตฺถญฺจ, จคฺคหณํ สนฺธายาวุตฺเต อาวาเทโสว โหตี”ติ สงฺกา สิยา. ตํนิวารณตฺถญฺโจปาตตฺตา.

คาวํ, ควนฺติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ โคสทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา “คาว เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โอกาสฺส อาว-อวาเทเส กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรานิ จคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ ควสฺสาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา จคฺคหเณโนการสฺส อวาเทสํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สการาคเม กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ อวาเทโสว วิเสโส.

[๗๖] อาวสฺสุ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺสุกาโร โหติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. อาวสฺสาติ เอกํ ปทํ, อุอิติ เอกํ ปทํ, วาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อาวสฺสาติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ เหฏฺฐา อาวาเทสสฺส วุตฺตตฺตา “โสเอว อิธ คหิโต”ติ วิญฺญายติ. “ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมํมฺหี”ติอาทีสุ สติปิ อํคหเณ อิเหว วจนมฺปิ ตทตฺถเมว. เตนาห “คาวาเทสสฺสา”ติ. “อาวสฺส อ อาวอ”อิติ ฉฏฺฐิสมาสํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺสาโลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา อาเทสาเปกฺขํ ฉฏฺฐึ กตฺวา อาวสฺสาติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตน ‘อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺส อุการาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ.

“นนุ ‘คาว เส’ติ อิโต คาวคฺคหเณ วตฺตมาเน อสติปิ อิธ อาวคฺคหเณ สิชฺฌตี”ติ. “น สิชฺฌติ, อนนฺตเร อวาเทสสฺส วุตฺตตฺตา อุตฺตริปิ ตสฺเสวานุวตฺตนโต จ ‘โสว วตฺตตี’ติ สงฺกา สิยา, ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถมิห อาวคฺคหณํ กตนฺ”ติ.

คาวุํติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา “คาว เส”ติ อธิกิจฺจ “อวํมฺหิ จา”ติ โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา “อวํมฺหิ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อาวา-เทสนฺตสฺสุการาเทสํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อุวณฺณสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. กิมุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๗๗] ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตโต โคสทฺทโต ปรสฺส นํวจนสฺส อํ โหติ, โค- อิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ ปติสทฺทสฺมึ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส”ติ ญาปนตฺถํ. ตโตติ เอกํ, นนฺติ เอกํ, อนฺติ เอกํ, ปติมฺหีติ เอกํ, อลุตฺเตติ เอกํ, จาติ เอกํ, สมาเสติ เอกนฺติ สตฺตปทมิทํ สุตฺตํ. อิธ ตโตติ วุตฺตตฺตา “อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโม”ติ กตฺวา โคคหณสฺส “โคสทฺทโต”ติ อนุวตฺตนโต จ อวคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต จ ตโต โคสทฺทโต นํวจนสฺส อํ โหติ, โอการสฺส จ อวาเทโส โหติ ปติสทฺทสฺมึ ปเร อลุตฺเต จ สมาเส”ติ อตฺโถ.

“นนุ จ สมาเส สติ โลโป โหติ, อถ กสฺมา วุตฺตํ ‘อลุตฺเต”ติ. “อโลปสมาสสฺสาปิ สมฺภวา, ‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ’ติ เอตฺถ หิ จคฺคหณํปิ ตทตฺถเมเว”ติ.

“นนุ ‘ตโต นมํ ปติมฺหิ จ สมาเส’ติ วุตฺเตเยว นํวจนสฺส อํวจนโต สมาเส สติปิ นํวจนสฺส โลโป น โหตี’ติ วิญฺญายติ, อถ กสฺมา อลุตฺเตติ วุตฺตนฺ”ติ. สจฺจํ น วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเตปิ สมาสสฺส สญฺญาวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตํ.

ทุวิโธ หิ สมาโส ลุตฺตสมาโส จ อลุตฺตสมาโส จ. “สมาสียติ, สมสนํ วา สมาโส”ติ วุตฺตตฺตา ลุตฺตสมาโส ปากโฏว. อิตโร ปน อปากโฏ. ตสฺมา ‘ตโต นํวจนสฺส อํ โหติ ปติมฺหิ ปเร สมาเส’ติ วุตฺเต อญฺญตฺถ สมาเส สติ วิภตฺติโลโป โหติ, อิห ปน สมาเสติ จ วุตฺตํ. นํวจนสฺส อํ โหตีติ จ. ‘กึ นาเมตนฺ’ติ สงฺกา สิยา. ตสฺมา อีทิโส อลุตฺตสมาโส นามาติ ญาปนตฺถํ ‘อลุตฺเต’ติ อาห. โส ปน สมาเสติ ปเทน ตุลฺยาธิกรโณ. เตน ‘อลุตฺเต สมาเส’ติ สมฺพนฺโธ.

ควํปตีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา ปติสทฺทํ โยเชตฺวา “โคนํ ปตี”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต จคฺคหเณน โลปมกตฺวา “โคณ นํมฺหิ วา”ติ โคณาเทเส สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวา “คาว เส, อวํมฺหิ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นํวจนสฺส อมาเทสํ กตฺวา โคสทฺทนฺตสฺโสการสฺส อวาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคปตีติ กิมุทาหรณํ. ตมฺปน โคสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา ปติสทฺทํ โยเชตฺวา “โคนํ ปตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลเป อกเตเยว อิมินา นํวจนสฺส อํอาเทเส สมฺปตฺเต โลเปตพฺพ-สมาสตฺตา อลุตฺตสมาโส น โหตีติ กตฺวา อมาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติ-โลปมฺหิ กเต รูปํ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต จคฺคหเณน อสมาเสปิ นํวจนฺส อํ โหติ. โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหตีติ อาห. ตตฺถ ปน ควนฺติ อุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๗๘] โอ สเร จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเส”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “คาว เส”ติ อิโต โคคหณสฺส จ “อวํมฺหิ จา”ติ อิโต อวคฺคหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตโต สมาสคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเส”ติ อตฺโถ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

ควสฺสกนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ควสฺสกนฺติ “โค จ อสฺสโก จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาสสญฺญํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺ-ปโยคํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวํ กตฺวา โคสทฺทนฺตสฺส โอการสฺส “คาว เส, อวํมฺหิ จ, ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเส”ติ วตฺตมาเน อิมินา อวาเทสํ กตฺวา “โส นปุํสกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตํ, ตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริย-โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจ”ติ อธิกิจฺจ “วิภาสา รุกฺขติณ-ปสุธนธญฺญชนปทาทีนญฺเจ”ติ นปุํสกลิงฺคตฺตเมกตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต วุตฺตนเยน เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิวจนสฺส อํอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสานิ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต จคฺคหเณน “อุวณฺณอิจฺเจวมนฺตานํ ลิงฺคานํ อุว-อว-อุราเทสา โหนฺติ สฺมึ-โยอิจฺเจเตสุ กฺวจีติ อาห.

ภุวิ, ปสโว, คุรโว, จตุโรติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภุวีติ ภูสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน อุวณฺณสฺส อุวาเทสํ กตฺวา “ตโต สฺมิมี”ติ เอตฺถ ตโตคหเณน สฺมึวจนสฺส อิการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวา-ทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปสโว, คุรโวติ ปสุ-คุรุอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ โยวิภตฺตึ กตฺวา จคฺคหเณน อุการสฺส อวาเทสํ กตฺวา “ตโต โยนโม ตู”ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยวจนสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิมานิ ปน อิมินาปิ สิชฺฌนฺตีติ ญาปนตฺถํ วุตฺตานิ. อญฺญถา ภุวีติ ภูสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสา อิการาเทสํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ ลสฺส อุวาเทเส กเตปิ สิชฺฌติ. อิตรานิ ปน ปสุ-คุรุอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ โยวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ “ลโต โวกาโร เจ”ติ โยวิภตฺติยา โวการาเทสํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ อธิกิจฺจ “เวโวสุ โล จา”ติ ลสฺสตฺเต กเต สิชฺฌติ.

จตุโรติ จตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อุการสฺส เอตฺถ จคฺคหเณน อุราเทสํ กตฺวา “ตโต โยนโม ตู”ติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยวจนสฺส โอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคธโน, โควินฺโทติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน “คาโว ธนานิ ยสฺส โส”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อมาทโย ปรปเทภี”ติ อธิกิจฺจ “อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหี”ติ พหุพฺพีหิสมาสาทึ กตฺวา โคธนสทฺเท โอการสฺส สติปิ สมาเส สรปรตฺตาภาวา อิมินา อวาเทสมกตฺวา โควินฺโทติ วินฺทตีติ วินฺโท, “คาโว วินฺโท”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต โควินฺทสทฺเท โอการสฺส จ สรปรตฺตาภาวา อิมินา อวาเทสมกตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๗๙] ตพฺพิปรีตุปปเท พฺยญฺชเน จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตสฺส อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส พฺยญฺชเน ปเร โอวิปรีโต โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ตพฺพิปรีโตติ เอกํ ปทํ, อุปปเทติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทํ, จาติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. ตสฺส วิปรีโต ตพฺพิปรีโต. “ตสฺส ตพฺพิปรีโต ตตพฺพิปรีโต”ติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส ตสทฺทสฺส “สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ”ติ เอกเสสํ กตฺวา ตพฺพิปรีโตติ วุตฺตตฺตา จ “อวํมฺหิ จ, โอ สเร จา”ติ อิโต อโวคหณานญฺจานุวตฺตนโต “ตสฺส อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหติ พฺยญฺชเน ปเร”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอโก ตสทฺโท อวสทฺทมเปกฺขเต, เอโก โอสทฺทํ. เตน วุตฺตํ “ตสฺส อวสทฺทสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหตี”ติ. โอการสฺส วิปรีโตติ อุกาโร อิธ คหิโต. โอกาโร หิ ทีโฆ. ตสฺมา ตสฺส รสฺสภูโต อุกาโร วิปรีโต. ตสฺส จ อูกาโรการา. อการาทีนมฺปิ เอเสว นโย.

อุคฺคเตติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อว คเต, อว คจฺฉติ, อว คเหตฺวา”ติ เฉทํ กตฺวา “อวํมฺหิ จ, โอ สเร จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อวสทฺทสฺส อุการาเทสํ กตฺวา คการสฺส จ “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

นิปาตานํ อเนกตฺถตฺตา จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณมวธารณตฺถนฺ”ติ อาห. เอตฺถ จ อวธารณํ นาม นิวตฺตนํ. “กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถนฺ”ติ วุตฺตํ โหติ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๘๐] โคณ นํมฺหิ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ นํมหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “คาว เส”ติ อิโต โคคหณํ มณฺฑูกคติกวเสน วตฺตเต. เตน “โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. “โคโณ นํมฺหิ วา”ติ วตฺตพฺเพ “เสสโต โลปํ คสิปิ”ตฺยธิกิจฺจ “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา วา “โลปญฺจ ตตฺรากาโร”ติ สนฺธึ กตฺวา วา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

โคณานนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฐิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา “คาว เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีฆํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. โคนนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

โคณภูตานนฺติ โยควิภาเคน สิชฺฌติ. เตนาห “โยควิภาเคน โคณาเทโส โหติ โคณภูตานนฺติ. เอตฺถ จ โยควิภาโค นาม สุตฺตวิภาโค สุตฺตสฺส เทฺวธา กรณํ. “โคณ นํมฺหิ วา”ติ วุตฺเต โคณภูตานนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ โคสทฺโท ทิสฺสติ, ตถาปิ นํวิภตฺติยาภาวา โคณาเทโส น ภเวยฺย, ตสฺมา โคโณติ วิภาโค กโต. ตทา ปน “โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ. เตน จ โคณ-ภูตานนฺติ เอตฺถ นํวิภตฺติยาภาเวปิ โคณาเทโส โหติ. น จ ปน โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ โคสฺวิตฺยาทีสุ อติปฺปสงฺโค โหติ. อถ วา อนนฺตรสุตฺเตเนกโยคํ กตฺวา “โคณ นํสุหินาสุ เจ”ติ วตฺตพฺเพ ภินฺนโยคกรณํ อเนน อวิภตฺติกสฺสาปิ โหตีติ ญาปนตฺถํ. เตเนวาห “โยควิภาเคนา”ติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ โยควิภาโค นาม สุตฺตสฺส ปุถุจฺจารณํ.

[๘๑] สุหินาสุ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-หิ-นาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. วุตฺตนเยน โคคหณสฺส อนนฺตร-สุตฺตโต วาคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สุ-หิ-นาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ. สุ จ หิ จ นา จ สุหินา, ตาสุ สุหินาสุ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

โคเณสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โคเณสูติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวา “คาว เส, โคณ นํมฺหิ วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ โคณสทฺทนฺตสฺเสการาเทเส กเต รูปํ. โคเณหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติยาพหุวจนํ วา ปญฺจมิพหุวจนํ วา กตฺวา วุตฺตนเยน โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา โคณสทฺทนฺตสฺส จ เอการาเทเส กเต รูปํ. โคเณนาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน โค-สทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคสูติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. โคภีติ เอตฺถ “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ หิวิภตฺติยา ภฺยาเทโส โหติ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต จคฺคหเณน สฺยาทิ-เสเสสุ ปุพฺพุตฺตรวจเนสุปิ โคณ-คุ-ควยาเทสา โหนฺตีติ อาห.

ตตฺถ จ โคโณติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา จคฺคหเณน โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคณาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โย-วจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคณนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส โคณา-เทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. โคเณติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวา วุตฺตาธิการมธิกิจฺจ “สพฺพ-โยนีนมาเอ”ติ โยวิภตฺติยา เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โคณสฺสาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สการาคเม กเต รูปํ.

โคณมฺหา, โคณมฺหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอาเทเส กเต รูปานิ.

คุนฺนนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถิพหุวจนํ วา ฉฏฺฐิพหุวจนํ วา กตฺวา โคสทฺทสฺส จ คุอาเทสํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ วา “โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหี”ติ เอตฺถ จคฺคหณสฺส นิปาตตฺตา นิปาตานญฺจาเนกตฺถตฺตา เตน วา “นิคฺคหิตญฺเจ”ติ นิคฺคหิตาคมํ กตฺวา ตสฺส วคฺคนฺตํ ปาเปตฺวา วา “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ วา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตา-เทสโลปาคมา เจ”ติ วา “ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา “ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา นํมฺหิ นการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ ปรกฺขรํ นีเต รูปํ.

ควเยหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน หิวิภตฺตึ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ ควยาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อาเทสนฺตสฺส เอการาเทเส กเต รูปํ.

[๘๒] อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฌ-ล-เปหิ ปรสฺส อํวจนสฺส มการสฺส จ นิคฺคหิตาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อํโมติ เอกํ ปทํ, นิคฺคหิตนฺติ เอกํ ปทํ, ฌลเปหีติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ฌ-ล-เปหิ ปโร อํ-โม นิคฺคหิตํ ปปฺโปตี”ติ อตฺโถ. วุตฺติยํ ปน “อาเทสาเทสิวิธานนฺติ กตฺวา ตทนุรูปวเสน อํวจนฺส มการสฺส จ นิคฺคหิตํ โหตี”ติ วุตฺตํ. การินํ ปฐมาย นิทฺทิสิตฺวา การิยสฺสุปโยควเสน นิทฺเทโส-ปฺยาเทสาเทสิวิธานเมว คมยตีติ สุตฺตํ ปน อํ-โม นิคฺคหิตํ ฌ-ล-เปหี”ติ อาห.

เอกสฺเสว หิ อตฺถสฺส นานปฺปกาเรน ปโยโค ทิสฺสติ “เทวทตฺตสฺส รชฺชํ ปาปุณาติ, เทวทตฺโต รชฺชํ ปาปุณาติ, เทวทตฺโต ราชา โหตี”ติ. น จ ตํ วิรุชฺฌติ.

“นนุ จ สุตฺตาธิปฺปายสฺสานุวตฺตนโต วุตฺติ, อิธ ปน กสฺมา เอวํ วุตฺตนฺ”ติ. สุตฺตาธิปฺปายทีปนตฺถํ. เอวํ นิทฺเทโสปิ อาเทสาเทสิวิธานเมว คมยตีติ ตเมว ทีเปนฺโต เอวํ สุตฺตมาห. ตตฺถ จ ตทธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วุตฺติมาห. สุตฺตสฺส หิ ทุวิโธ อตฺโถ มุขฺยตฺโถ อธิปฺปายตฺโถ จ. ตตฺถ จ มุขฺยตฺโถ “สาคโม เส’ติอาทีสุ เส วิภตฺติมฺหิ สการาคโม โหตี”ติอาทิ. อธิปฺปายตฺโถ “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ’ตฺยาทีสุ สํ-สาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสู”ตฺยาทิ. อุภยตฺถสฺสาปิ วตฺตนโต หิ วุตฺติ. ตสฺมา เจวํ วุตฺติยํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

อคฺคินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคินฺติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อิวณฺณสฺส ฌสญฺญํ กตฺวา อํวิภตฺติสฺส จีมินา นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ.

อิตฺถินฺติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส ปสญฺญํ กตฺวา อํวิภตฺติสฺส อิมินา นิคฺคหิตาเทสํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ อฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ. รตฺตินฺติ รตฺติสทฺทโต อมาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปุลฺลิงฺคนฺติอาทีนิ มการวเสน วุตฺตานิ. ตตฺถ จ ปุลฺลิงฺคนฺติ “ปุมสฺส ลิงฺคนฺ”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สมาสํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาสสญฺญํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวํ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต ปุมลิงฺคนฺติ วตฺตพฺเพ “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ อธิกิจฺจ ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสูติ ปุมสทฺทนฺตสฺส สรสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปการสฺมึ อุการสฺส ลสญฺญํ กตฺวา อิมินา มการสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวา ปุํลิงฺคนฺติ วตฺตพฺเพ นิคฺคหิตสฺส “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “พฺยญฺชเน เจ”ติ โลปํ กตฺวา ลการสฺส “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ เทฺวภาวํ กตฺวา วา “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณน ลการาเทสํ กตฺวา วา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

ปุมฺภาโวติ อิทํ ปน “ปุมสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิธ ปน นิคฺคหิตสฺส โลปาภาโวว วิเสโส. ปุงฺโกกิโลติ เอตฺถาปิ “ปุมา จ โส โกกิโล จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ วตฺตมาเน “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ กมฺมธารยสมาสาทึ กตฺวา มการสฺส อการโลเป กเต นิคฺคหิตาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อคฺคินาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคินาติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺต-นเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิวณฺณสฺส จ ฌสญฺญํ กตฺวา สติปิ ฌสฺมึ อํวจนสฺส มการสฺส จาภาวา อิมินา นิคฺคหิตสฺมึ อกเต รูปํ. ภิกฺขุนาติ สุวิญฺเญยฺยเมว.

รตฺติยาติ รตฺติสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส จ ปสญฺญํ กตฺวา สติปิ ปสฺมึ อํ-มาภาวา นิคฺคหิตมกตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ อธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ นาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. อิตฺถิยาติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน นาวจนํ กตฺวา อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส ปสญฺญํ กตฺวา สติปิ ปสฺมึ อํ-มาภาวา นิคฺคหิตมกตฺวา วุตฺตนเยน นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ อฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ.

สุขนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตมฺปน สุปุพฺพสฺส ขนุ=อวธารเณตีมสฺส “สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขนตี”ติ วา อตฺเถ ขาท=ภกฺขเนตีมสฺส “สุฏฺฐุ ทุกฺขํ ขาทตี”ติ วา อตฺเถ “สํหนาญฺญาย วา โร โฆ”ติ รปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ ราทิมฺหิ ลุตฺเต วา สุข-ทุกฺข=ตกฺกิริยายนฺตีมสฺส “สุขยตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายม นู”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยํ กตฺวา วา อากาสวาจเกน ขสทฺเทน สห “สุกรํ ขมสฺสา”ติ อตฺเถ พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา วา ยถา ตถา วา “ตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อํวิภตฺติมฺหิ ฌ-ล-ปาภาวา อิมินา นิคฺคหิตมกตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ปรสรสฺส ทีเฆ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

“นนฺวิห ‘ฌ-ล-เปหี’ติ อวตฺวา ‘ปสญฺญสฺส จา’ตีมสฺสานนฺตรํ เตหิ ‘อํโม นิคฺคหิตนฺ’ติ วุตฺเตเยว “ฌลานมิยุวา สเร วา’ติ อิโต ฌ-ลคฺคหณสฺส จ ‘ปสญฺญสฺส จา’ติ อิโต ปคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต อธิปฺเปตตฺโถ สิชฺฌเตวาติ. สจฺจํ สิชฺฌติ, เอวํ สนฺเตปิ ฌลเปหีติ ปุนารภิตฺวา คหณํ, ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตานํ ฌ-ลคฺคหณานํ อนุวตฺตนโต วาคฺคหณมปิ วตฺตเตอิติ สนฺเทโห ชาเยยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. น จ สเรคหณานุวตฺตนสงฺกานิวตฺตนตฺถนฺติ สกฺกา มนฺตุํ ตตฺเถว นิมิตฺตสมฺภาวา. เตนาห “ปุนารมฺภคฺคหณํ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺ”ติ. อยํ ปเนตฺ-ถตฺโถ “ปุนารภิตฺวา คหณนฺ”ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “ฌลานมิยุวา สเร วา’ติอาทีสุ สติปิ ฌ-ลคฺคหเณ ปุน ฌลเปหีติ อารภิตฺวา คหณํ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺ”ติ.

เอตฺถ จ อสุกสฺส ปุน อารภิตฺวา คหณนฺติ นิยมาภาเวปิ ยถา อชฺชุนสทฺโท กกุธ-ราม-สหายวาจโกปิ รามชฺชุนาติ วุตฺเต รามสทฺทสาหจริตาย รามสหายเมว วทติ, เอวํ ปุนารมฺภาติ จ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺติ จ วุตฺต-วจนสาหจริตาย ฌ-ล-ปคฺคหณเมว วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฌลเปหีติ กิมตฺถนฺติ วตฺวา วุตฺตตฺตา วา ตเมวาเปกฺขํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

อคฺคินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน “อคฺคิ, วธุ, ปฏุ, พุทฺธิ”อิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน อมาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๘๓] สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลโป โหติ, สรโลเป กเต ปกติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. “อมาทิมฺหิ สรโลโป โหติ, สรมฺหิ ลุตฺเต ปกติ จ โหตี”ติ อตฺโถ. อํ จ อาเทโส จ ปจฺจโย จ อมาเทสปจฺจยา. อมาเทสปจฺจยา อาทโย ยสฺส โส อมาเทสปจฺจยาทิ. ตสฺมึ อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ. อาทิสทฺเทน อาคมํ สงฺคณฺหาติ. ตปฺผลํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เตเนว เหกวจนํ กตํ.

“นนฺวมาเทสปจฺจยาทีนมฺปิ สราทิตฺตา ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ อิมินาว สิชฺฌนโต ‘สรโลเป ตุ ปกตี’ติ วตฺตพฺพนฺ”ติ. น วตฺตพฺพํ. กสฺมา. ‘สรา สเร โลปนฺ’ติ ยตฺถ โลโป โหติ, ตตฺถ สพฺพตฺเถวีมสฺส ปเวสนโต จ, อิมินา สพฺพตฺถ ปกติภาวสฺส อนธิปฺเปตตฺตา จ, อมาทีสฺวสรูปานมฺปิ สมฺภวา “วา ปโร อสรูปา’ติ ปรสรสฺส จ โลปมาปชฺชนโต จ. เอวํ โหตุ. สรโลโปติ วุตฺตตฺตา จ ปกติปิ ตตฺเถว โหตีติ สุวิญฺเญยฺยตฺตา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ ตุ ปกตี”ติ วตฺตพฺพนฺติ. สจฺจํ วตฺตพฺพํ, ตตฺถ ปน ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เอวํ โหตุ. อิธ ปน ปกติคฺคหเณ อสติปิ “สรา ปกตี พฺยญฺชเน”ตีมสฺสานนฺตรํ วุตฺเตเยว อธิปฺเปตตฺโถ สิชฺฌตี”ติ. สิชฺฌติ. เอวํ สนฺเตปิ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย วา โหติ ญาปกาย วา”ติ กตฺวา อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. อยํ เหตฺถตฺโถ “กตฺถจิ ปกติภาเวนากตฺวา ปุน สนฺธิปิ โหติ, วิการมฺปิ อาปชฺชตี”ติ. เตนาห “ปกติคฺคหณสามตฺเถน ปุน สนฺธิภาโว จ โหตี”ติ. อาทิ-ตุคฺคหณผลํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิมสฺส จ “สรา ปกตี พฺยญฺชเน”ติ สุตฺตสฺส จ เภโท เหฏฺฐา วุตฺโตว.

ปุริสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริสนฺติ ปุริสสทฺทโต ชินวจนา-ธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ตสฺมึ ลุตฺเต “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา”ติ อธิกิจฺจ “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อสวณฺเณ สมฺปตฺเต “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อธิกิจฺจ “ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวา อิมินา ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

ปุริเสติ ปุริสสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา ตสฺส “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ เอการาเทสํ กตฺวา อิมินา สรโลปํ กตฺวา เอการสฺส อสวณฺเณ สมฺปตฺเต ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

ปาปนฺติ ปาปสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ ตสฺส อมาเทเส กเต สรโลปํ กตฺวา อสวณฺเณ จ ทีเฆ จ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวา อิมินา ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

ปาเปติ ปาปสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ อธิกิจฺจ “อโต นิจฺจนฺ”ติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ นิการสฺเสการาเทสํ กตฺวา อิมินา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐติ อิมานิ ปาปสทฺทโต “อยญฺจ ปาโป, อยญฺจ ปาโป, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโป”ติ วา “สพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโป”ติ วา อตฺเถ วิเสเส “ตรตมิสิกิยิฏฺฐา”ติ อิย-อิฏฺฐปจฺจเย กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ เสสานญฺจ อปฺปโยคํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสฺสาสวณฺณาทิมฺหิ สมฺปตฺเต อิมินาว ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

อปฺปมาโท อมตํปทนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน “อปฺปมาโท อมตํ ปทนฺ”ติ เฉทํ กตฺวา อมาเทสาทฺยภาวา สติปิ สรสฺมึ สรโต ปาทิมฺหา กเต รูปํ.

ปุริสสฺส, ทณฺฑินนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน ปุริส, ทณฺฑีอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ ยถากฺกมํ จตุตฺเถกวจนํ ทุติเยกวจนญฺจ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย สรโลปาภาวา ปกติภาวมกตฺวา ปุริมสฺมึ “สาคโม เส”ติ เส วิภตฺติมฺหิ สาคมํ กตฺวา อิตรสฺมึ อํวจนสฺส “อํ ยมีโต ปสญฺญโต”ติ อธิกิจฺจ “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ นํอาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ภิกฺขุนี, คหปตานีติ ตุคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขุนีติ ภิกฺขุสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี”ติ อินีปจฺจยํ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย ตุคฺคหณมวธารณตฺถนฺติ วุตฺตตฺตา จ อวธารณสทฺทสฺส นิวตฺตนตฺถตฺตา จ อิมินา โลปาทิมกตฺวา “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

คหปตานีติ คหปติสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย โลปาทิมกตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปติสฺสินีมฺหี”ติ ปติสทฺทนฺตสฺสตฺตํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปุพฺโพ เจ”ติ ทีฆาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เสยฺโยติอาทีนิ ปกติคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ เสยฺโย, เสฏฺโฐติ อิมานิ ปสตฺถสทฺทโต “สพฺเพ อิเม ปสตฺถา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปสตฺโถ”ติ อตฺเถ วุตฺต-นเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยาทึ กตฺวา “วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสู”ติ อธิกิจฺจ “ปสตฺถสฺส โส จา”ติ ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทสํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปกติภาเว สมฺปตฺเต ปกติคฺคหเณนากตฺวา “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ ปรสฺสาสวณฺณํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

เชยฺโย, เชฏฺโฐติ อิมานิ วุฑฺฒสทฺทโต “สพฺเพ อิเม วุฑฺฒา, อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยาทึ กตฺวา “วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสู”ติ วุฑฺฒสทฺทสฺส ชาเทสํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปกติภาเว สมฺปตฺเต วุตฺตนเยนาสวณฺณํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๘๔] อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อโฆ รสฺสมาปชฺชเต เอกวจน-โยอิจฺเจเตสุ ปเรสู”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. “อโฆ รสฺสมาปชฺชเต เอกวจน-โยสุ จา”ติ อตฺโถ. อปิคฺคหณผลญฺจ จคฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. น โฆติ อโฆ. ฌ-ล-ปานเมตํ อธิวจนํ.

อิตฺถินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิตฺถินฺติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตา-เทสํ กตฺวา อิมินา อฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ.

อิตฺถิโยติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ. อิตฺถิยาติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา นาวจนสฺส “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ ยาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน รสฺเส กเต รูปํ. วธุนฺติอาทีนิ ตีณิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ทณฺฑินนฺติ ทณฺฑีสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา อิมินา อฆสฺส รสฺสํ กตฺวา “อํ ยมีโต ปสญฺญาโต”ตฺยธิกิจฺจ “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ อํวจนสฺส นํอาเทเส กเต รูปํ.

ทณฺฑิโนติ ทณฺฑีสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน รสฺเส กเต รูปํ. โยวิภตฺตึ กตฺวา วา วุตฺตนเยน รสฺสํ กตฺวา “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ อธิกิจฺจ “โยนํ โน”ติ โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สยมฺภุนฺติ สยมฺภูสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ตฺยธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ลสญฺญํ กตฺวา อิมินา อฆสฺส รสฺสํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ.

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ “ลโต โวกาโร จา”ติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวา อิมินา รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

กญฺญนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กญฺญนฺติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อธิกิจฺจ “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “อโฆ”ติ วุตฺตตฺตา สติปิ เอกวจนาทิมฺหิ อิมินา รสฺสมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กญฺญาโยติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวจนํ กตฺวา อิมินา รสฺสมฺหา- กเต รูปํ. กญฺญายาติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนนฺ”ติ นาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิตฺถีหิ, สยมฺภูหีติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน อิตฺถี, สยมฺภูอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน หิวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อฆตฺเต เอกวจน-โยนมภาวา รสฺสมฺหากเต รูปานิ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต จคฺคหณมวธารณตฺถนฺติ อาห. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ “สเจ เอกวจน-โยสฺวโฆ อตฺถิ, โส ‘น สิสฺมิมนปุํสกานี’ตีมสฺสาปิคฺคหณสฺส จ วิสเย ถเปตฺวา รสฺโส โหติเยวา”ติ. อวธารณสทฺโท หิ นิวตฺตนตฺโถ. อิทํ หิ วุตฺตฏฺ-ฐาเน อฆสฺส กทาจิปิ รสฺสตฺตานุปคมนํ นิวาเรติ.

นทิยา, นทิโยติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปน นทิยาติ นทีสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา ปสญฺญญฺจ กตฺวา นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวา อิมินา รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิตฺถี, ภิกฺขุนีติ อปิคฺคหณ-ผลานิ.

ตานิ กิญฺจาปิ ‘น สิสฺมิมนปุํสกานี’ติ อิมินาว สิชฺฌนฺติ, ตถาปิ อิมินาปิ สิชฺฌนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อิเหว วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อถ วา “น สิสฺมิมนปุํสกานี’ติ อิทํ ปน นาสมฺปตฺเต วิธานํ, อถ โข สมฺปตฺเต นิยโม. อปิคฺคหเณเนว หิ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย โหตี”ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “สเจ น สิสฺมิมนปุํสกานิ จ รสฺสมาปชฺชนฺเต, ตานิ อนปุํสกาเนวา”ติ.

[๘๕] น สิสฺมิมนปุํสกานิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สิสฺมิมนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต รสฺสคฺคหณมิห นคฺคหเณน สมฺพนฺโธ โหติ. เตน “สิสฺมึ อนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเต”ติ อตฺโถ. น นปุํสกานิ อนปุํสกานิ. อิตฺถิปุมวจนานิ.

อิตฺถีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. โภติ อิตฺถีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ โภติ อิตฺถีติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน เจ”ติ อาลปเนกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ สิโน คสญฺญํ กตฺวา สติปิ อนปุํสกตฺเต สิโน อภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวา อิการสฺส ปสญฺญํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “ฌลปา รสฺสนฺ”ติ ปสฺส รสฺสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ คมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

เอตฺถ จ โภตีติ โภติ อยฺเยติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ภวนฺตสทฺทมภินิปฺ-ผาเทตฺวา “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ วตฺตมาเน “ภวโต โภโต”ติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา โภตีสทฺทโต วุตฺตนเยน อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ คสญฺญํ กตฺวา สติปิ อนปุํสกตฺเต สิโน อภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “ฌลปา รสฺสนฺ”ติ ปสฺส รสฺสํ กตฺวา วุตฺตนเยน คมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตนยาเนว.

สุขการิ ทานนฺติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สุขการีติ สุขสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สุขกรณสีโล, สุขกรณธมฺโม, สุขกรเณ สาธุการี”ติ อตฺเถ “ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี เจ”ติ ณีปจฺจยํ กตฺวา “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธึ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สติปิ สิสฺมึ ทานสทฺเทน ตุลฺยาธิกรณตฺตา อนปุํสกตฺตาภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน รสฺสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรํ ตสฺสทิสเมว.

สีฆยายีติ สีฆสทฺทูปปทสฺส ยา=ปาปุณเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สีฆ-ยายนสีโล”ตฺยาทีสฺวตฺเถสุ วุตฺตนเยน ณีปจฺจยาทึ กตฺวา ณมฺหิ ลุตฺเต “ณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสู”ตฺยธิกิจฺจ “อาการนฺตานมาโย”ติ ธาตฺวนฺตสฺสายาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๘๖] อุภาทิโต นมินฺนํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหตี”ติ อตฺโถ.

อุภินฺนนฺติ อิทํ ปน ทฺวิสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถึ วา ฉฏฺฐึ วา พหุวจนํ กตฺวา “โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส อุภาเทสํ กตฺวา อิมินา นํวจนสฺส อินฺนํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อาทิคฺคหเณน ทุวินฺนนฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ตํ ปน ทฺวิสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถึ วา ฉฏฺฐึ วา พหุวจนํ กตฺวา เตเนว จคฺคหเณน ทุวิอาเทสํ กตฺวา อิมินา นํวจนสฺส อินฺนํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อุภเยสนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ทฺวิสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา เตเนว จคฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส อุภยาเทสํ กตฺวา อิหาทิสทฺทสฺส ปการตฺถวาจกตฺตา จ, อิมสฺสา ตปฺปการตฺตา จ, อิมินา นํวจนสฺส อินฺนมกตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สํอาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ เจ”ติ อการสฺเสตฺตํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

[๘๗] อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตีหิ สงฺขฺยาหิ นํวจนสฺส อิณฺณํ-อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต นํคหณสฺสานุ-วตฺตนโต ตีหิ สงฺขฺยาหิ นํวจนสฺส อิณฺณํ-อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ อตฺโถ. เอตฺถ จ “ตีหิ สงฺขฺยาหี”ติ อิเมสํ ติสทฺทวาจกตฺตา “ติโต สงฺขฺยาโต”ติ วตฺตพฺเพ “ตีหิ สงฺขฺยาหี”ติ พหุวจนนิทฺเทโส “สงฺขฺยาวาจกโต ติสทฺทโต พหุ-วจนเมว โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรนาธิปฺปาย-วิญฺญาปนตฺถํ.

ติณฺณํ, ติณฺณนฺนนฺติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ติสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา นํวจนสฺสาเทสทฺวเย กเต รูปานิ. ทฺวินฺนนฺติ กิมุทา-หรณํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

[๘๘] โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โยสุ กตนิการโลเปสุ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. นิกาโร จ โลปญฺจ นิการโลปานิ. กตานิ นิการโลปานิ เยสํ ตานิ กตนิการโลปานิ. เตสุ กตนิการโลเปสุ. โยสฺวีติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. โยสฺวีติ อิทํ ปน “โย จ โย จ โยโยสู’ติ วตฺตพฺเพ ‘สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ’ติ เอกเสสํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ ปนตฺถโต ปถมาทุติยาพหุวจนานิ. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ “โยวิภตฺตีนํ นิการาเทเส จ กเต โลเป จ กเต ปุพฺเพ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเต”ติ.

อคฺคีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคีติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อิวณฺณสฺส ฌสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ โยวิภตฺติยา โลปํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. ภิกฺขฺวาทีนิ อฏฺฅิ-ปริยนฺตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อิทํ ปเนตฺถ นานาตฺตํ. ภิกฺขุสทฺทโต ปรสฺส ลนิมิตฺตํ โลปญฺจ, รตฺติ-ยาคุสทฺทโต ปรสฺส ปนิมิตฺตํ โลปญฺจ.

อฏฺฐีนีติ อฏฺฅิสทฺทโต โยวิภตฺตึ กตฺวา “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ อธิกิจฺจ “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตสทิสาเนว.

สพฺพานีติ สพฺพสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ อธิกิจฺจ “อโต นิจฺจนฺ”ติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว ตสฺสทิสาเนว.

กานีติ กึสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน โยวจนสฺส นฺยาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. อมูนีติ อมุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ ตสฺส นฺยาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ตสฺสทิสเมว.

อคฺคีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ “อคฺคิ, ภิกฺขุ, รตฺติ, ยาคุ”อิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน ปถมาสิวิภตฺตึ กตฺวา โยวจนานมภาวา อิมินา ทีฆ-มกตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปานิ.

สพฺโพ, โยติ “สพฺพ, ย”อิจฺเจเตหิ สพฺพนาเมหิ วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา ทีฆมกตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

โสติ ตสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ อธิกิจฺจ “เอตเตสนฺโต”ติ ตการสฺส สการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺโสการา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โกติ กึสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กาเทสํ กตฺวา สิสฺโสการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อมุโกติ อมุสทฺทโต สิมฺหิ กเต “สพฺพนามการเต ปถโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต โก”ติ กการาคมํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺโสการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิตฺถิโยตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ อิตฺถิโย, วธุโยติ อิตฺถี-วธูสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ โยมฺหิ กตนิการโลปาภาวา ทีฆสฺมิมกเต รูปานิ.

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต โยมฺหิ กเต วุตฺตนเยน รสฺเส กเต “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ “ลโต โวกาโร เจ”ติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ทีฆสฺมิมกเต รูปํ.

“นนุ จ ‘กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา’ติ วุตฺตตฺตา จ ทีโฆ ลพฺภเตว, อถ กสฺมา วุตฺตมิทนฺ”ติ. นิจฺจปริทีปนตฺถํ. เตนาห ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ, นิจฺจทีปนตฺถนฺติ. อถ วา “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อิมสฺส อนนฺตรมิมสฺมึ วุตฺเต “กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ วุตฺเตเยว สิชฺฌติ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาเมน โยนนฺตีมสฺส โยสูติ อนุวตฺตนโต, อถ กสฺมา โยสูติ วุตฺตนฺติ สงฺกา สิยา. ตนฺนิวตฺตนตฺถํปิ ปุนารมฺภคฺคหณํ นิจฺจทีปนตฺถนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส ปนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อคฺคีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เหฏฺฐา ตานิ วุตฺตาเนว.

[๘๙] สุนํหิสุ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ สพฺเพ ปรา ทีฆมาปชฺชนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. ทีฆคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สุ จ นํ จ หิ จ สุนํหิโย. เตสุ สุนํหิสุ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

อคฺคีสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคีสูติ อคฺคิสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปุพฺพสรสฺส ทีเฆ กเต รูปํ. อคฺคีนนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. “อคฺคินา, ปาณินา”ติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณ-มวธารณตฺถนฺ”ติอาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นาม นิวตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “สฺวาทิมฺหิ สติปิ ปรสฺมึ กตฺถจิ ทีฆํ น โหตี”ติ.

พฺรหฺมจารีสูติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน พฺรหฺมจาริ-ภิกฺขุ-ปาณิสทฺเทหิ ปฏิปาฏิยา สุ-นํ-หิวิภตฺติโย กตฺวา อิธ จคฺคหเณน ทีฆสฺมิมกเต รูปานิ.

[๙๐] ปญฺจาทีนมตฺตํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปญฺจาทีนมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ ปเรสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต สุ-นํ-หิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตน “ปญฺจาทีนมนฺโต อตฺตมาปชฺชเต สุ-นํ-หิสู”ติ อตฺโถ. ปญฺจสทฺโท อาทิ เยสํ เต ปญฺจาทโย. เตสํ ปญฺจาทีนํ. อนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฐี. อิห ปน ปญฺจาทีนนฺติ กิญฺจาปฺยนิยมวเสน วุตฺตํ, ตถาปิ อนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฐี”ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ หิ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ.

“นนุ ปญฺจาทโย จ อการนฺตา, อถ กสฺมา อตฺตมธีตนฺ”ติ. ปโยชนนฺตร-สมฺภวโต. อสติ หิ อิมสฺมึ อนนฺตรสุตฺเตน ทีโฆ วา สิยา ‘สุหิสฺวกาโร เอ’ติ เอตฺตํ วา. ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. “นนฺวิมสฺสาปฺยการตฺตา ภวิตพฺพเมวา”ติ. น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. สุตฺโตปเทสสฺส นิรตฺถกภาวาปชฺชนโต. ยทิ หิ สิยุํ, อิมินา อตฺตํ กตฺวา เอตฺตาทิกรณสฺสากตฺวาว กรณํ สุนฺทรนฺติ อิทเมวานชฺฌนียํ ภเวยฺย. อธีตญฺเจตํ. เตน ญายติ น เอตฺตาทโย โหนฺตีติ.

ปญฺจสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปญฺจสูติ ปญฺจสทฺทโต สุวิภตฺติมฺหิ กเต อการสฺส เอตฺตาทิมฺหิ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวา “สุนํหิสุ เจ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. “ปญฺจาทีนมา”ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ, อตฺตนฺติ ภาวนิทฺเทโส “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา อตฺถนฺตร-วิญฺญาปนตฺถํ. เตนาห “อตฺตมิติ ภาวนิทฺเทโส อุภยสาคมนตฺถนฺ”ติอาทิ.

ตตฺถ จ จตสฺสนฺนนฺติ จตุสทฺทโต นํมฺหิ กเต อิมินา สการทฺวเย อุการสฺส อตฺเต จ กเต รูปํ. อิตรํ ปน อุภยสาคมวเสน วุตฺตํ.

[๙๑] ปติสฺสินีมฺหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. ปติสทฺทสฺสนฺโต อินีมฺหิ ปเร อตฺตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต อตฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตน “ปติสทฺทนฺตสฺส อินีมฺหิ ปเร อตฺตํ โหตี”ติ อตฺโถ.

คหปตานีตฺยุทาหรณํ. ตํ ปน คหปติสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี”ติ อินีปจฺจยํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปติสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ปุพฺโพ เจ”ติ ปุพฺพสรสฺส ทีฆํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๙๒] นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นฺตุสฺสนฺโต สุ-นํ-หิ-โยสุ วิภตฺตีสุ อตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. สุ-นํ-หิคฺคหณสฺส จ อตฺตคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “นฺตุสฺสนฺโต สุ-นํ-หิ-โยอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ ปรภูเตสุ อตฺตมาปชฺชเต”ติ อตฺโถ. อนฺตคฺคหณผลญฺจ จคฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. “อสติปิ อนฺตคฺคหเณ ‘ปญฺจา-ทีนมตฺตนฺ’ติ เอตฺถ วิย อิหาปิ สิชฺฌตีติ นิรตฺถกมิหนฺตคฺคหณนฺติ. สจฺจํ, ตถาปิ ปญฺจาทีนมนฺตสฺเสว โหติ, นฺตุสฺส ตุ กทาจิ อนฺตสฺส กทาจิ สพฺพสฺส วา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ อุตฺตรสุตฺตตฺถญฺจ อนฺตคฺคหณํ กตํ.

คุณวนฺเตสูตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คุณวนฺเตสูติ คุณสทฺทโต “คุโณ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สุวิภตฺตึ กตฺวา “สุนํหิสุ จ, ปญฺจาทีนมตฺตํ”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ ตสฺส เอตฺเต กเต รูปํ.

คุณวนฺตานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อตฺเต กเต “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีฆเมว วิเสโส. คุณวนฺเตหีติ อิทํ ปน วุตฺตนยเมว. คุณวนฺตาติ วุตฺตนเยน คุณวนฺตุสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา โยวจนํ กตฺวา อิมินา อตฺตํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ตฺยธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิสีนนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คุณวาติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต สิมฺหิ กเต สุ-นํ-หิ-โยนมภาวา อิมินา อตฺตมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต”ตฺยธิกิจฺจ “อา สิมฺหี”ติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตนาติ อิมานิ จคฺคหณผลานิ. ปจฺฉิมสฺมึ นาวจนสฺส “อโต เนนา”ติ เอนาเทโส โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คุณวนฺตีติ อนฺตคฺคหณผลํ. ตํ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อนฺตคฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา โยวจนสฺส อิการญฺจ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๙๓] สพฺพสฺส วา อํเสสุ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺส นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ อํ-สอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส นฺตุคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ โหติ วิกปฺเปน อํ-สอิจฺเจเตสุ ปเรสู”ติ อตฺโถ.

สติมนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สติมนฺติ สติสทฺทโต “สติ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “สตฺยาทีหิ มนฺตู”ติ มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา สติมนฺตุสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ปน วาคฺคหเณน อตฺตมกตฺวา อนนฺตร-สุตฺเต จคฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺเต กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

พนฺธุมสฺสาติ วุตฺตนเยน พนฺธุมนฺตุสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต สวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน สพฺพสฺส นฺตุสฺสตฺตํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรํ ปน วาคฺคหเณน อตฺตมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ตฺยธิกิจฺจ “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ.

สติมา, พนฺธุมาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สติมนฺตุ-พนฺธุมนฺตุสทฺเทหิ สิวิภตฺตึ กตฺวา อํ-สานมภาวา อิมินา อตฺตมกตฺวา “คุณวา”ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน วิภตฺติยา สห นฺตุสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๙๔] สิมฺหิ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส จ นฺตุสฺสคฺคหณสฺส จ อนฺตคฺ-คหณสฺส จานุวตฺตนโต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ โหติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ. อนนฺตรสุตฺเต สติปิ วาคฺคหเณ อิธ วาคฺคหณกรณํ ตโต วาคฺคหเณ วตฺตมาเน สพฺพคฺคหณํปิ วตฺตติ, อิติ สงฺกา สิยา. ตนฺนิวตฺตนตฺถํ.

หิมวนฺโตติ อุทาหรณํ. ตํ ปน “หิโม อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน วนฺตุปจฺจยาทึ กตฺวา สิมฺหิ กเต “ปญฺจาทีนมตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. หิมวาติ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๙๕] อคฺคิสฺสินิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อคฺคิสทฺทนฺตสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อินิอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ อิโต อนฺตคฺ-คหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตโต สิมฺหิคฺคหณสฺส จ วาคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “อคฺคิสฺสนฺตสฺส อินิ โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ. อตฺตปฺปกรเณ อิมสฺสุจฺจารณํ สิมฺหิคฺคหณานุวตฺตนตฺถํ.

อคฺคินีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อคฺคิสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ, สิมฺหิ วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อคฺคิสทฺทนฺตสฺส อินึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๙๖] โยสฺวกตรสฺโส โฌ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โยสุ วิภตฺตีสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาป-นตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต “โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺต-มาปชฺชเต”ติ อตฺโถ. กโต รสฺโส ยสฺส โส กตรสฺโส. น กตรสฺโส อกตรสฺโส.

อคฺคโย, มุนโย, อิสโยติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อคฺคิ-มุนิ-อิสิสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อิวณฺณสฺส ฌสญฺญํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ฌสฺส อตฺเต กเต รูปานิ. อคฺคีสูติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ทณฺฑิโนติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ทณฺฑีสทฺทโต โยวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺต-นเยน ฌสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ ฌสฺมึ โยวิภตฺติมฺหิ จ กตรสฺสตฺตา อิมินา อตฺตมกตฺวา “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ อธิกิจฺจ “โยนํ โน”ติ โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

รตฺติโยติ รตฺติสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุ-วณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา สติปิ อกตรสฺสสฺมึ โยมฺหิ ฌสฺสาภาวา อตฺตมฺหา กเต รูปํ.

[๙๗] เวโวสุ โล จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เว-โวอิจฺเจเตสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส อกตรสฺสคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “เว-โวอิจฺเจเตสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โล อตฺตมาปชฺชเต”ติ อตฺโถ. จคฺคหณํ อตฺตคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

ภิกฺขเวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขเว, ภิกฺขโวติ อิมานิ ภิกฺขุ-สทฺทโต “ลิงฺคตฺเถ ปถมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน เจ”ติ โยหิ กเต วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว”ติ โยวจนสฺส เว-โวอาเทสํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ลสฺส อตฺเต กเต รูปานิ.

เหตเว, เหตโวติ อิมานิ หิ=คติมฺหีตีมสฺส “ภูวาทโย ธาตโว”ติ ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺส “หนาทีหิ ณุนุตโว”ติ ตุปจฺจยํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ อธิกิจฺจ “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธึ กตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน โยวจนํ กตฺวา เว-โวอาเทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

สยมฺภุโวติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สยมฺภู-เวสฺสภู-ปราภิภู-สทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา ลสญฺญญฺจ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ “ลโต โวกาโร เจ”ติ โยวจนสฺส โวการํ กตฺวา สติปิ ลสฺมึ โวกาเร จ อกตรสฺสตฺตาภาวา อิมินา อตฺตมฺหา กเต รูปานิ. เหตุนา, เกตุนา, เสตุนาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๙๘] มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “มาตุลาทีนมนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. มาตุลสทฺโท อาทิ เยสนฺเต มาตุลาทโย. เตสํ มาตุลาทีนํ. ปการตฺโถ เจตฺถ อาทิสทฺโท.

มาตุลานีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน มาตุล-อยฺยก-วรุณสทฺเทหิ “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาเว สมฺปตฺเต อิมินา มาตุลาทีนมนฺตสฺสานตฺตํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

ภิกฺขุนี, ชาลินี, คหปตานีติ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อาทิมฺหิ เทฺว ภิกฺขุ-ชาลิสทฺเทหิ “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี”ติ อินีปจฺจยํ กตฺวา มาตุลปฺปการตฺเต สติปิ อีการสฺสาภาวา อิมินา อานตฺตมกตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ปโร อสรูปา”ติ ปุพฺพรูเป ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา อิตรสฺมึ “สรา สเร โลปนฺ”ติ โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สฺยุปฺ-ปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรํ เหฏฺฐา วุตฺตํ.

นชฺโชติอาทีนิ อานตฺตคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ นชฺโชติ วุตฺตนเยน นที-สทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต โยวิภตฺตึ กตฺวา วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส อานตฺตคฺคหเณน “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา ชฺโชอาเทเส กเต รูปํ. นชฺชาติ นทีสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส ชฺชา-อาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ ปน ตโต ตีราเปกฺขํ กตฺวา ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา นเยน วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส ชฺชาเทเส กเต รูปํ.

[๙๙] สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สฺมา-หิ-สฺมึอิจฺเจเตสํ วิภตฺตีนํ ปฏิปาฏิยา มฺหา-ภิ-มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สฺมา จ หิ จ สฺมึ จ สฺมาหิสฺมึโย. เตสํ สฺมาหิสฺมึนํ. “หิสฺมา-สฺมึนนฺ”ติ วตฺตพฺเพ ปฏิปาฏิยา อวตฺวา เอวํ วจนํ, สฺมาคหณํ อุตฺตรตฺราปิ วตฺตตีติ ญาปนตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรน อธิปฺปายวิญฺญาปนํ.

ปุริสมฺหาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ปุริสสทฺทโต สฺมา-หิ-สฺมึ-วิภตฺติโย กตฺวา อิมินา มฺหา-ภิ-มฺหิอาเทเส กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณ-ผลานิ. วณฺณวนฺตนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน วณฺณวนฺตุ-อคนฺธก-มหนฺต-ฉตฺตสทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา สฺมาทีนมภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๑๐๐] น ติเมหิ กตากาเรหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ต-อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิ-อิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สฺมา-สฺมึคหณสฺส มฺหา-มฺหิคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต “ต-อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺตี”ติ อตฺโถ. หิสฺมึ อตฺตสฺเสวาภาวา อตฺตโตปิ หิ-ภิคฺคหณํ นานุวตฺตเต. โต จ อิโม จ ติมา. เตหิ ติเมหิ. กโต อกาโร เยสํ เต กตาการา. เตหิ กตากาเรหิ.

อสฺมา, อสฺมึติ อิมานิ อุทาหรณานิ. ตสทฺทโต สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถา”ติ อธิกิจฺจ “สสฺมาสฺมึสํสา-สฺวตฺตนฺ”ติ ตสทฺทสฺส อตฺตํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน อาเทเส สมฺปตฺเต กตาการตฺตา อิมินา สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอาเทเส อกเต รูปานิ. อปรานิ อสฺมา, อสฺมึติ อิมสทฺทโต สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวา “ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถํ, สสฺมา-สฺมึสํสาสฺวตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “อิมสทฺทสฺส เจ”ติ อิมสทฺทสฺส อตฺตํ กตฺวา วุตฺตนเยน อาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ตสฺมึ อกเต รูปานิ. ตมฺหาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๐๑] สุหิสฺวกาโร เอ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สพฺเพสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ สพฺเพสูติ สพฺพสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สพฺพสทฺทนฺตสฺส เอตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ตตฺถ จ กึสทฺทสฺส “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กาเทโส โหติ.

[๑๐๒] สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อกาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต อการคฺคหณสฺส เอการคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต “สพฺพนามานํ อกาโร นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ เอตฺต-มาปชฺชเต”ติ อตฺโถ. จคฺคหณเมการคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

สพฺเพสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺเพสนฺติ สพฺพสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อการสฺส เอตฺตํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สํอาเทเส กเต รูปํ. เยสนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. สพฺเพสานนฺติอาทีสุ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ สานํอาเทโสว วิเสโส.

อมูสํ อมูสานนฺติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน อมุสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา สติปิ สพฺพนามตฺเต อนการนฺตตฺตา อิมินา เอตฺตมกตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตนเยน นํวจนสฺส สํ-สานํอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๐๓] อโต เนน

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการนฺตโต นาวจนสฺส เอนาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

ตตฺถ จ อเนนาติ อิมสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา”ติ อธิกิจฺจ “อนิมิ นามฺหิ เจ”ติ อิมสทฺทสฺส อนาเทสํ กตฺวา อิมินา นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. มุนินา, อมุนา, ภิกฺขุนาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตสฺมาติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๐๔] โส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการนฺตสทฺทโต อุตฺตรสฺส สิวจนสฺส โอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. อนนฺตรสุตฺตโต อโตอิตฺยนุวตฺตนโต “สิสฺส โอ”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สมาสํ กตฺวา เตเนว ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาส-สญฺญํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสเร ลุตฺเต เนตพฺเพ นีเต สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต “โส”ติ รูปตฺตา จ อการนฺตโต ปรสฺส สิวจนสฺส โออิตฺยยมาเทโส โหตี”ติ อตฺโถ.

สพฺโพติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺโพติ สพฺพสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สิวจนสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ปุริสานนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํปิ สุวิญฺเญยฺยํ.

สยมฺภูติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สยํสทฺทูปปทสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺส “กฺวิ เจ”ติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวา “กฺวิโลโป เจ”ติ กฺวิมฺหิ ลุตฺเต กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สติปิ สิสฺมึ อนการนฺตตฺตา อิมินา สิวจนสฺส โอการมกตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

[๑๐๕] โส วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการนฺตโต ปรสฺส นาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “อโต เนนา”ติ อิโต อโตคหณญฺจ นาคหณญฺจ วตฺตเต. “อโต เนนา”ติ อิมสฺส อนนฺตรํ อิมสฺสาวจนํ “โส”ติ อิมสฺส นิจฺจทีปนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อตฺถโสติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถโสติ อตฺถสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นาวจนสฺส โสอาเทเส กเต รูปํ. สุตฺตโส-ติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ปาเทนาติอาทิ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๐๖] ทีโฆเรหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ อิโต สฺมาคหณสฺส มณฺฑูกคตฺยนุวตฺตนโต “ทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ อตฺโถ.

ทีฆโส, โอรโสติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนํ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา, โส วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺมาวจนสฺส โสอาเทเส กเต รูปานิ. ทีฆมฺหา, โอรมฺหาติ วาคฺคหณผลานิ. ตานิปิ อิตรานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๐๗] สพฺพโยนีนมาเอ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการโต สพฺเพสํ โย-นีนํ อา-เออาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณมิหานุวตฺตเต วาคฺคหณญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. โย จ โย จ นิ จ นิ จ โยนิโย. สพฺเพ โยนิโย สพฺพโยนิโย. เตสํ สพฺพโยนีนํ. “โยนีนนฺ”ติ อวตฺวา สพฺพคฺ-คหณํ ทฺวินฺนญฺจ โยนํ ทฺวินฺนญฺจ นีนํ คหิตภาววิญฺญาปนตฺถํ. โยวจนํ หิ ทุวิธํ ปฐมาพหุวจนํ ทุติยาพหุวจนญฺจ. นิอาเทโสปิ ทุวิโธ “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ ทฺวินฺนํ โยนํ วุตฺตตฺตา, อิธ ปน “โยนีนนฺ”ติ วุตฺเต ปฐมาพหุวจนํ ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสํ วา, ทุติยาพหุวจนํ ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสํ วา คเหตฺวา โยนีนนฺติ พหุวจนํ กตฺวา วุตฺตนฺติปิ สงฺกา สิยา. ตํนิวตฺตนตฺถํ สพฺพคฺคหณํ กตํ. เตน สพฺพโยวจเน สพฺพนิอาเทเส จ สพฺพคฺคหเณน สงฺคณฺหาตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ จ ปฐมาพหุวจนสฺส ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสสฺส จ อาการาเทโส โหติ, ทุติยาพหุวจนสฺส ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสสฺส จ เอการาเทโส โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห วุตฺติยํ “ยถาสงฺขฺยนฺ”ติ.

ปุริสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริสาติ ปุริสสทฺทโต ปฐมาโย-วจนํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปุริเสติ ตสฺมาว ทุติยาโยวจนํ กตฺวา ตสฺสีมินา เอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

รูปาติ รูปสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหี”ติ อธิกิจฺจ “อโต นิจฺจนฺ”ติ ตสฺส นิอาเทสํ กตฺวา ตสฺสีมินา อาการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. รูเปติ ตสฺมาว ทุติยาโยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน นฺยาเทสํ กตฺวา ตสฺสีมินา เอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อคฺคโย, มุนโย, อิสโยติ วาคฺคหณผลานิ. เตสํ ปน อคฺคิ-มุนิ-อิสิสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ ฌสฺส อตฺตํ กตฺวา เหฏฺฐา วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถ-ทีปนญฺจ กตฺวา สติปิ อการโต ปรสฺมึ โยมฺหิ วาคฺคหเณน อิมินา อาเทเส อกเต รูปานิ. ปุริสสฺส รูปสฺสาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ทณฺฑิโน, อคฺคี, มุนีติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑิโนติ ทณฺฑี-สทฺทโต โยวจนํ กตฺวา สติปิ โยมฺหิ อนการนฺตตฺตา อิมินาเทสมกตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ อธิกิจฺจ “โยนํ โน”ติ โนอาเทเส กเต รูปํ.

อคฺคีติ อคฺคิสทฺทโต โยมฺหิ กเต วุตฺตนเยน อาเทสมกตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ โยมฺหิ ลุตฺเต “โยสุ กตนิการ-โลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๐๘] สฺมาสฺมึนํ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการโต สฺมา-สฺมึนํ ยถาสงฺขฺยํ อา-เออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณญฺจ อา-เอคหณญฺจานุวตฺตเต. วาคฺคหณํ อา-เอคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. เตนานุกฑฺฒิตมฺปิ จคฺคหณานุกฑฺฒิตํ วิย อุตฺตรตฺร นานุวตฺตเต. เหฏฺฐา วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถทีปนตฺถญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ปุริสา, ปุริเสติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ปุริสสทฺทา สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา เตสํ ปฏิปาฏิยา อา-เออาเทเส กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ.

ทณฺฑินาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑินาติ ทณฺฑีสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน รสฺสํ กตฺวา อนการนฺตตฺตา อิธ วุตฺต-วิธานมกตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา “สฺมา นา”ติ อธิกิจฺจ “ฌลโต เจ”ติ สฺมาวจสฺส นาอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๐๙] อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อการนฺตโต จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จตุตฺถิยา เอกวจนํ จตุตฺเถกวจนํ. ตสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส. “อาย สสฺส ตู”ติ วตฺตพฺเพ จตุตฺถิวจนํ ฉฏฺฐิวิวชฺชนตฺถํ. “อาย จตุตฺถิยา ตู”ติ วตฺตพฺเพ เอกวจนคฺคหณํ จตุตฺถิพหุวจนวิวชฺชนตฺถํ. ตุคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

อตฺถายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถายาติ อตฺถสทฺทโต จตุตฺ-เถกวจนสวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตสฺสายาเทเส กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อิสิสฺสาติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปุริสสฺส มุขนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ มุข-สทฺทปฺปโยโค ฉฏฺฐฺยนฺตตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ปุริสานนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ททาตีติ อิทมฺปิ จตุตฺถิภาววิญฺญาปนตฺถํ. สมณสฺสาติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตตฺถ จ ทาตา โหตีติ กตฺวา จตุตฺถิ-ภาววิญฺญาปนตฺถํ. ตุคฺคหเณน “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ อิทมฺปิ จตุตฺเถก-วจนสฺส ตฺถญฺจ โหติ.

อตฺถตฺถนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถตฺถนฺติ อตฺถสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา ตสฺส ตุคฺคหเณน ตฺถํอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๑๐] ตโย เนว จ สพฺพนาเมหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพนาเมหิ อการนฺเตหิ สฺมา-สฺมึนํ เหฏฺฐา วุตฺตา ตโย อา-เอ-อายาเทสา เนว โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. อโต-คหณมิหานุวตฺตเต. เอวคฺคหณํ “สพฺพทาปิ น โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา โย-นิคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ วา. จคฺคหณํ อโตคหณา-นุกฑฺฒนตฺถํ, ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อนนฺตรสุตฺตทฺวยมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. กึสทฺทสฺส กาเทโส เหฏฺฐา วุตฺตนโยว.

ปาปาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปาปา, ปาเปติ อิมานิ เหฏฺฐา ปุริสา, ปุริเสติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ญาตพฺพานิ. ปาปายาติ อิทํ ปน อตฺถายาติ อิมินาว สทิสํ.

[๑๑๑] ฆโต นาทีนํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฆโต ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อายา-เทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อิโต อายคฺคหณเมกวจนคฺคหณญฺจานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กญฺญายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กญฺญายาติ กญฺญสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต “ตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นามมิว กตฺวา ตโต นาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อธิกิจฺจ “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นาวจนสฺ-สายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

รตฺติยา, วธุยาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ วธุยาติ วธูสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา สติปิ นาทิมฺหิ ฆสฺสาภาวา อิธ วุตฺตวิธานมกตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ อฆสฺส รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

กญฺญนฺติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน กญฺญา-วิชฺชา-วีณา-คงฺคา-สทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา ฆโต นาทีนมภาวา อิมินา วุตฺตวิธิมกตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. สพฺพาสูติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๑๒] ปโต ยา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปโต ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. เอกวจนคฺคหณญฺจ นาทิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. รตฺติยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

รตฺตีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺตีติ รตฺติสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปสญฺญํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

กญฺญายาติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. รตฺตีนํ, อิตฺถีนนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺตีนนฺติ เอตฺถ “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ จา”ติ ทีโฆ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๑๓] สขโต คสฺเส วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สขโต คสฺส อการ-อาการ-อิการ-อีการ-เอการาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. วาคฺคหณํ ปคฺคหณสฺส นิวตฺตนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอคหณสฺส ปน คหิตากาโร “สรา สเร โลปนฺ”ติ เอตฺเถว วุตฺโต.

โภ สขาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน สขสทฺทโต ชินวจนาธิการ-มธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปถมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน เจ”ติ ปถเมกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ ตสฺส คสญฺญํ กตฺวา อิมินา คสฺส อาเทเส กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ตตฺถ จ โภติ อาลปนตฺถนิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

[๑๑๔] ฆเต จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฆโต ปรสฺส คสฺส เอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺเต สติปิ เอคหเณ อิห เอคหณกรณํ เสสนิวตฺตนตฺถํ. คสฺสคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ ปน “อโฆ รสฺสเมก-วจนโยสฺวปิ เจ”ติ เอตฺถ วิย อวธารณตฺถํ.

โภติ อยฺเยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อยฺย-กญฺญ-ขราติยสทฺเทหิ วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา ฆสญฺญํ กตฺวา อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ คสญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา คสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๑๑๕] น อมฺมาทิโต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมฺมาทิโต คสฺส เอการาเทโส น โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. คสฺสคฺคหณเมคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อมฺมา-ติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน อมฺม-อนฺน-อมฺพ-ตาตสทฺเทหิ วุตฺตนเยน อา-ปจฺจยาทึ กตฺวา ฆสญฺญญฺจ กตฺวา อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ คสญฺญํ กตฺวา “สขโต คสฺเส วา”ติ อธิกิจฺจ “ฆเต เจ”ติ คสฺเสการาเทเส สมฺปตฺเต ตเมว สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ คมฺหิ ลุตฺเต รูปานิ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๑๖] อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อกตรสฺสา ลโต โยอาลปนสฺส เว-โวอาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กโต รสฺโส ยสฺส โส กตรสฺโส. น กตรสฺโส อกตรสฺโส. ตสฺมา อกตรสฺสา. ลโตติ อิมินา ตุลฺยา-ธิกรณํ. โย จ โส อาลปโน จาติ ยฺวาลปโน. ตสฺส ยฺวาลปนสฺส.

ภิกฺขเวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. สยมฺภุโวติ กิมุทาหรณํ. ตํปิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. นาคิโยติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน นาคี-เธนุ-ยาคุสทฺเทหิ อาลปนโยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปสญฺญํ กตฺวา สติปิ ยฺวาลปเน ลสฺสาภาวา อิมินา อาเทสสฺมิมกเต รูปานิ.

เต เหตโว, เต ภิกฺขโวติ อิมานิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ เหตุ-ภิกฺขุ-สทฺเทหิ “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมาโยวจนํ กตฺวา ลสญฺญญฺจ กตฺวา สติปิ อกตรสฺเส ลสฺมึ ยฺวาลปนสฺสาภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ “ลโต โวกาโร เจ”ติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวา “ปญฺจา-ทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ อธิกิจฺจ “เวโวสุ โล เจ”ติ อตฺเต กเต รูปานิ.

[๑๑๗] ฌลโต สสฺส โน วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฌ-ลโต สสฺส วิภตฺติสฺส โนอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อคฺคิโนติ-อาทีนิ อุทาหรณานิ. สพฺพานิปิ ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สุวิญฺเญยฺยานิ.

สขิโน, สขิสฺสาติ เอตฺถ สขสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา สวิภตฺตึ กตฺวา “สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสู”ติ สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทสกรณเมว วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๑๘] ฆปโต จ โยนํ โลโป

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ฆ-ป-ฌ-ลอิจฺเจเตหิ โยนํ โลโป โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. ฌ-ลคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. โย จ โย จ โย. เตสํ โยนํ. “สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ”ติ เอกเสสํ กตฺวา คหิตํ. เตเนว พหุวจนํ กตํ. จคฺคหณํ ฌ-ลคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

กญฺญาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสุ ปุพฺเพ วุตฺตานิ มูโลทาหรณานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ โยมฺหิ ลุตฺเต “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีโฆ โหติ. “อคฺคโย, ภิกฺขโว”ติ เอตฺถ อตฺตญฺจ โวการาเทโส จ. อฏฺฐีนีติ เอตฺถ นิอาเทโส จ วุตฺตนโยว. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

[๑๑๙] ลโต โวกาโร จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ลโต โยนํ โวกาโร โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. วาคฺคหณญฺจ โยคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “ลโต โว”ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ การคฺคหณํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา การคฺคหณผลญฺจ จคฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ.

ภิกฺขโวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขโวติ ภิกฺขุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา, ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส โวการํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกต-รสฺโส โฌ”ติ อธิกิจฺจ “เวโวสุ โล เจ”ติ ลสฺส อตฺเต กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ.

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา ลสญฺญญฺจ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา อิมินา โยวจนสฺส โวการาเทเส กเต รูปํ. ชนฺตุโนติ การคฺคหณผลํ. ตํ ปน ชนฺตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา การคฺ-คหเณน โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. นิปาตานํ อเนกตฺถตฺตา จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณมวธารณตฺถนฺ”ติอาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นาม “สุนํหิสุ เจ”ติ เอตฺถ วิย กตฺถจิ นิวตฺตนํ.

อมูติ อมุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา ลสญฺญญฺจ กตฺวา สติปิ ลสฺมา โยมฺหิ จคฺคหเณน โยวจนสฺส โวการาเทสมกตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ โยวจนสฺส โลปํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป

ปฐโม ปริจฺเฉโท

-------------------------

ทุติยปริจฺเฉท

[๑๒๐] อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมฺหสทฺทสฺส เส วิภตฺติมฺหิ วิภตฺติยา สห มมํอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วิภตฺติยา สห วตฺตตีติ สวิภตฺติ. ตสฺส สวิภตฺติสฺส. อมฺหสฺสาติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ.

มมํ ทียเต, มมํ ปริคฺคโหติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อมฺหสทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ อธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺ-ปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานนฺ”ติ สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา “สมฺปทาเน จตุตฺถี”ติ จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา วา “ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี”ติ สามิสญฺญํ กตฺวา “สามิสฺมึ ฉฏฺฐี”ติ ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา อิมินา วิภตฺติยา สห อมฺหสทฺทสฺส มมํอาเทเส กเต รูปานิ. “ทียเต, ปริคฺคโห”ติ อิมานิ จตุตฺถิฉฏฺฐิภาวปริทีปนตฺถํ วุตฺตานิ.

[๑๒๑] มยํ โยมฺหิ ปฐเม

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมฺหสทฺทสฺส ปฐมาพหุวจนโยมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิภตฺติยา สห มยํอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อปิคฺคหณญฺจ สวิภตฺติคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

มยํ คจฺฉามาติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อมฺหสทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อมฺห-สทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทเส กเต รูปํ. คจฺฉามาติ อิทํ ปน ปฐมาพหุ-วจนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตํ.

ปุริสาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ปุริสสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวา สติปิ ปฐมาโยวจเน อมฺหสทฺทสฺสาภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยา-ทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

อหนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อมฺหสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อมฺหสทฺเท โยวจนสฺสาภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ติ อธิกิจฺจ “ตฺวมหํ สิมฺหิ เจ”ติ วิภตฺติยา สห อมฺห-สทฺทสฺส อหํอาเทเส กเต รูปํ.

อมฺหากํ ปสฺสสีติ อิทํปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อมฺหสทฺทโต ทุติยา-พหุวจนํ กตฺวา “ตุมฺหมฺเหหิ นมากนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วา ยฺวปฐโม”ติ โยวิภตฺติยา อากมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปสฺสสีติ อิทํ ปน อปฐมตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

[๑๒๒] นฺตุสฺส นฺโต

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส นฺโตอาเทโส โหติ โยมฺหิ ปฐเม”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ โยคหณญฺจ ปฐมคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวนฺโต ติฏฺฐนฺตีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน คุณสทฺทโต “คุโณ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ อสฺสตฺถิสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, มยํ โยมฺหิ ปฐเม”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตอาเทเส กเต รูปํ. ติฏฺฐนฺตีติ อิทํ ปน ปฐมาพหุวจนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

สพฺเพ สตฺตา คจฺฉนฺตีติ กิมุทาหรณํ. ตตฺถ จ สตฺตาติ สุวิญฺเญยฺยเมว. สพฺเพติ อิทํ ปน สพฺพสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา นฺตุสฺสาภาวา สติปิ ปฐมา-โยวจเน อิมินา อาเทสมกตฺวา “วา ยฺวปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ โยวจนสฺเสตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คุณวนฺเต ปสฺสนฺตีติ อิทํปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน วุตฺตนเยน คุณวนฺตุ-สทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา สติปิ นฺตุมฺหิ อปฐมตฺตา โย-วจนสฺส อิมินา อาเทสมกตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีน-มาเอ”ติ โยวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปสฺสสีติ อิทํ ปน ทุติยาพหุวจนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

[๑๒๓] นฺตสฺส เส วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นฺตุปจฺจยสฺส สพฺพสฺเสว สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสาเทโส โหติ เส วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สีลวนฺตสฺส ฌายิโนติ อุทาหรณํ. ตํ ปน สีลสทฺทโต “สีลมสฺสตฺถี”ติ อตฺเถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วนฺตุปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส นฺตสฺสา-เทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ ปน สีลวนฺตุสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ อธิกิจฺจ “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ.

สีลวาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สีลวนฺตุสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา สวิภตฺติสฺ-สาภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต”ติ อธิกิจฺจ “อา สิมฺหี”ติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทเส กเต สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๑๒๔] อา สิมฺหิ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว วนฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา สีลวาติ เอตฺถ วุตฺตนเยน สุวิญฺเญยฺยานิ. สติมา, มติมาติ เอตฺถ สติ-มติสทฺเทหิ “สติ มติ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ อธิกิจฺจ “สตฺยาทีหิ มนฺตู”ติ มนฺตุปจฺจยกรณเมว วิเสโส. ปุริโสติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สุวิญฺเญยฺยเมว. สีลวนฺโตติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน คุณวนฺโตติ อิมินาว สทิสํ.

[๑๒๕] อํ นปุํสเก

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อมาเทโส โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นปุํสเก อตฺเถ คมฺยมาเน”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺ-คหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ สิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวํ, รุจิมนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน คุณวนฺตุ-รุจิมนฺตุสทฺเทหิ สิวิภตฺตึ กตฺวา จิตฺต-ปุปฺผสทฺเทหิ ตุลฺยาธิกรณโต นปุํสกลิงฺคตฺตา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, อา สิมฺหี”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

วณฺณวนฺตนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน วณฺณวนฺตุสทฺทโต อํวิภตฺตึ กตฺวา สิโน อภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหีเต สมฺปตฺเต “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๑๒๖] อวณฺณา จ เค

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส อํ-อ-อาอาเทสา โหนฺติ เค ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อวณฺณคฺคหเณน อการ-อากาเร สํคณฺหาติ. จคฺคหเณน อนนฺตเร วุตฺตํ อํคหณํ อากฑฺฒติ. เตนาห “อํ-อ-อาอาเทสา โหนฺตี”ติ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ อํคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวํติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต ชินวจนาธิการ-มธิกิจฺจ วุตฺตนเยน วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “ลิงฺคตฺเถ ปถมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน เจ”ติ อาลปเนกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ สิโน คสญฺญํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, อํ นปุํสเก-ตฺยธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส อํ-อ-อาอาเทเส กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๑๒๗] โตติตา สสฺมึนาสุ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส โต-ติ-ตาอาเทสา โหนฺติ ส-สฺมึ-นาอิจฺเจเตสุ ปเรสุ วิภตฺตีสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ มณฺฑูกคติกวเสน อนุวตฺตเต. “นฺตสฺส เส วา”ติ อิโต วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวโตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต ส-สฺมึ-นา-วิภตฺติโย กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ยถาสงฺขฺยํ โต-ติ-ตาอาเทเส กเต รูปานิ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตตฺถ จ คุณวนฺเตนาติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺตญฺจ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺส เอนาเทโสว วิเสโส.

[๑๒๘] นํมฺหิ ตํ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส สวิภตฺติสฺส ตํอาเทโส โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ นฺตุคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิธ วาคฺคหณกรณํ มณฺฑูกคตฺย-นุวตฺติตสฺส อุตฺตรตฺร นานุวตฺตนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

คุณวตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน คุณวนฺตุ-สติมนฺตุสทฺเทหิ นํวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตมาเทเส กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตานิ ปน เตเหว นํวิภตฺตึ กตฺวา “สุนํหิสุ จ, ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จา”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

[๑๒๙] อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิมสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว สวิภตฺติสฺส อิทมาเทโส โหติ อํ-สิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ นปุํสเก วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อิทํ จิตฺตํ ปสฺสสิ, อิทํ จิตฺตํ ติฏฺฐตีติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อิมสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺติโย กตฺวา สวิภตฺติสฺส อิมสทฺทสฺส “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นํมฺหิ ตํ วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อิทมาเทเส กเต รูปานิ.

ปสฺสสิ, ติฏฺฐตีติ อิมานิ ทุติยาปถมตฺตวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตานิ. จิตฺตนฺติ อิทํ ปน นปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ.

อิมํ ปุริสํ ปสฺสสิ, อยํ ปุริโส ติฏฺฐตีติ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิมนฺติ อิมสทฺทโต วุตฺตเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา อนปุํสกตฺตา อิมินา วุตฺตวิธานมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อยนฺติ อิมสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา”ติ อธิกิจฺจ “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี”ติ อิมสทฺทสฺสายมาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

[๑๓๐] อมุสฺสาทุํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมุสทฺทสฺส สพฺพสฺเสว สวิภตฺติสฺส อทุํอาเทโส โหติ อํ-สิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ นปุํสกตฺเต คมฺยมาเน”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ อํ-สิคฺคหณญฺจ นปุํสกคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อทุํ ปุปฺผํ ปสฺสสิ, อทุํ ปุปฺผํ วิโรจตีตฺยุทาหรณานิ. ตานิ ปน อมุสทฺทโต วุตฺตนเยน อํ-สิวิภตฺติโย กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส อมุสทฺทสฺส อทุํอาเทเส กเต รูปานิ. ปุปฺผนฺติ นปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ปสฺสสิ, วิโรจตีติ ทุติยาปถมตฺต-วิญฺญาปนตฺถํ.

อมุํ ราชานํ ปสฺสสิ, อสุ ราชา ติฏฺฐตีติ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อมุนฺติ อมุสทฺทโต อํวิภตฺตึ กตฺวา อนปุํสกตฺตา อิมินา อาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหีเต กเต รูปํ. ราชานนฺติ อนปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

อสูติ อมุสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตาการาสมฺภวโต อาเทสมกตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา, อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี”ติ วตฺตมาเน “อมุสฺส โม สนฺ”ติ มการสฺส สการาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

[๑๓๑] อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิโต ปรํ ‘ปญฺจาทีนมกาโร’ติ ปริยนฺตํ กตฺวา ยํ วกฺขาม, ตํ อิตฺถิปุมนปุํสกตฺถานํ สงฺขฺยาสทฺทานํ อาเทโส โหติ, ตสฺมา อิตฺถิปุม-นปุํสกสงฺขฺยมธิการํ”อิติ ญาปนตฺถํ. “อิตฺถิปุมนปุํสกตฺถวาจกสงฺขฺยํ อธิการมิ”ติ อตฺโถ. อธิการสทฺโท เหตฺถ วจนเสโส. “อิตฺถี จ ปุมา จ นปุํสโก จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ สห ทฺวนฺทสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาสสญฺญํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺท-มปฺปโยคํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวญฺจ กตฺวา “โส นปุํสก-ลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “ตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุก-วิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจ”ติ นปุํสกลิงฺคเมกตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา “ตทฺธิตสมาส-กิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา นปุํสกตฺตา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตพฺพาจกสฺส จ ตพฺโพหาเรน โวหริตพฺพโต “อิตฺถิปุมนปุํสกญฺจ ตํ สงฺขฺยญฺจา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ สห กมฺมธารยสญฺญาย สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปาทึ กตฺวา “อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยนฺ”ติ วุตฺตํ. อธิกาโร อยํ.

[๑๓๒] โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทฺวิสทฺทสฺส สงฺขฺยาวาจกสฺส อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานสฺส สวิภตฺติสฺส โยสุ วิภตฺตีสุ เทฺวอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต สวิภตฺติคฺคหณญฺจ. อิธ ปน ทฺวิสทฺทวาจกตฺตา “วีสติ-ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู”ติ เอตฺถ วิย ทฺวิสฺสาติ วตฺตพฺเพ ทฺวินฺนนฺติ วจนํ สงฺขฺยาวาจกทฺวิสทฺทโต พหุวจนเมว โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

เทฺว อิตฺถิโยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เทฺวติ ทฺวิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส ทฺวิสทฺทสฺส เทฺวอาเทเส กเต รูปํ. อิตฺถิ-ธมฺม-รูปสทฺทปฺปโยโค อิตฺถิ-ปุม-นปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ทฺวีสูติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหเณน ทุเว-ทฺวย-อุภ-อุภย-ทุวี จ โหนฺติ โย-นา-อํ-นํอิจฺเจเตสู”ติอาทิมาห.

ตตฺถ จ ทุเวติ ทฺวิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา ทฺวิสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส จคฺ-คหเณน ทุเวอาเทเส กเต รูปํ.

ทฺวเยนาติ ทฺวิสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา จคฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส ทฺวยาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ทฺวยนฺติ ทฺวิสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ทฺวยาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อุภินฺนนฺติ ทฺวิสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา อิมินา ทฺวิสทฺทสฺส อุภาเทสํ กตฺวา “อุภาทิโต นมินฺนนฺ”ติ นํวจนสฺสินฺนมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อุภเยสนฺติ ทฺวิสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา อิมินา ทฺวิสทฺทสฺส อุภยาเทสํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สมาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ จา”ติ อการสฺส เอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ทุวินฺนนฺติ ทฺวิสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา อิมินา ตสฺส ทุวิอาเทสํ กตฺวา “โน จ ทฺวาทิโต นํมฺหี”ติ นการาคมํ กตฺวา วา “อุภาทิโต นมินฺนนฺ”ติ นํ-วจนสฺส อินฺนมาเทสํ กตฺวา วา สรโลปปฺปกติภาวาทึ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๑๓๓] ติจตุนฺนํ ติสฺโส-จตสฺโส-ตโย-จตฺตาโร-ตีณิ-จตฺตาริ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ติ-จตุนฺนํ สงฺขฺยาวาจกานํ อิตฺถิปุมนปุํสกตฺถานํ สวิภตฺตีนํ ยถาสงฺขฺยํ ติสฺโส-จตสฺโส-ตโย-จตฺตาโร-ตีณิ-จตฺตาริอาเทสา โหนฺติ โยสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยาคฺคหณญฺจ โย-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ติสฺโสติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ติ-จตุสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา สวิภตฺตีนํ ติ-จตุสทฺทานํ อิตฺถิปุมนปุํสเก วตฺตมานานํ ยถานุรูปโต “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ, โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ติสฺโส-จตสฺโส-ตโย-จตฺตาโร-ตีณิ-จตฺตาริอาเทเส กเต รูปานิ. เวทนาทิสทฺทปฺ-ปโยโค อิตฺถิปุมนปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๓๔] ปญฺจาทีนมกาโร

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปญฺจาทีนํ สงฺขฺยานํ อิตฺถิปุมนปุํสกตฺถานํ อนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อการาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺ-คหณญฺจ อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยาคฺคหณญฺจ โยคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ปญฺจาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปญฺจาติ ปญฺจสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยํ, โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว เจ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อการาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๓๕] ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญ-ราชิโน-อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณ-มิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

รญฺโญ, ราชิโนติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ราชสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา รญฺโญ-ราชิโนอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๓๖] รญฺญํ นํมฺหิ วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญมาเทโส โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ราชคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

รญฺญนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ราชสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา รญฺญมาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ ปน ตโต นํวจนํ กตฺวา วาคฺคหเณน อิมินาเทสมกตฺวา “ราชสฺส ราชุ สุนํหิสุ เจ”ติ ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทสํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

[๑๓๗] นามฺหิ รญฺญา วา

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาอาเทโส โหติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ราชคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อนนฺตรสุตฺเต ปน สติปิ วาคฺคหเณ อิธ วาคฺ-คหณกรณํ อุตฺตรตฺร วาคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. “ยทิ หิ อุตฺตรตฺราปิ วตฺเตยฺย, อิธ วาคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ ภเวยฺย, กตญฺเจตํ, เตน ญายติ ‘น อุตฺตรตฺร วาคฺคหณํ วตฺตตี”ติ. อนนฺตรสุตฺเต ปน วาคฺคหณํ นิวตฺติตุํ อิธ วาคฺคหณกรณํ โหติ, กสฺมา น วตฺตตี”ติ. อิธ วาคฺคหณกรณโต. ยทิ หิ อิธปิ อุตฺตรตฺราปิ วตฺเตยฺย, อิเธว น กตฺตพฺพํ ภเวญฺย, อิธ วาคฺคหณกรเณ อตฺถวิเสสาภาวา, ปุริมสฺเสว อิธ จ อุตฺตรตฺร จ อธิปฺเปตตฺถสาธนโต, ตสฺมา อสมฺปถมโนตริตฺวา อิธ วาคฺคหณกรเณน ปุริมวาคฺคหณญฺจ อิธ วาคฺคหณญฺจ อุตฺตรตฺร น วตฺตติอิตฺยวคนฺตพฺพํ.

รญฺญา กตนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ราชสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺญาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ ปน ราชสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺเสนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๓๘] สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินิ

กิมตฺถมิทํ. “ราชสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ รญฺเญ-ราชินิ- อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ราชคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

รญฺเญ, ราชินีติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ราชสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺเญ-ราชินิอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๓๙] ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ ยถาสงฺขฺยํ ตยิ-มยิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ สฺมึมฺหิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตยิ, มยีติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินี”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิ-มยิอาเทเส กเต รูปานิ.

ตฺวํ, อหนฺติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ สิวิภตฺตึ กตฺวา สนฺเตสุปิ ตุมฺห-อมฺหสทฺเทสุ สฺมิโน อภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ตฺยธิกิจฺจ “ตฺวมหํ สิมฺหิ จา”ติ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตฺวํ-อหํอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๔๐] ตฺวมหํ สิมฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตฺวํ-อหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

ตุวนฺติ ตุมฺหสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา อิธ จคฺคหเณน ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํอาเทเส กเต รูปํ.

[๑๔๑] ตวมม เส

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตว-มมอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตว, มมาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ สวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺห-อมฺห-สทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถาสงฺขฺยํ ตว-มมอาเทเส กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๔๒] ตุยฺหํมยฺหญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตุยฺหํ-มยฺหํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ เส วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺ-คหณญฺจ เสคหณญฺจ วตฺตเต. จคฺคหณํ เสคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตุยฺหํ, มยฺหนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ สวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ตวมม เส”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตุยฺหํ-มยฺหํอาเทเส กเต รูปานิ.

ตยา, มยาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ นาวจนํ กตฺวา สนฺเตสุปิ ตุมฺห-อมฺหสทฺเทสุ สวิภตฺติโน อภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ตฺยธิกิจฺจ “นามฺหิ ตยามยา”ติ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา-มยาอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๔๓] ตํมมํมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ-มํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตํ, มนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺห-อมฺห-สทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํ-มํอาเทเส กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๔๔] ตวํมมญฺจ นวา

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวํ-มมํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วตฺตเต. จคฺคหณํ อํคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตวํ, มมนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ตํมมํมฺหีตฺยธิกิจฺจ อิมินา ตวํ-มมํอาเทเส กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๔๕] นามฺหิ ตยามยา

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยา-มยาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ นามฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

ตุมฺเหหิ, อมฺเหหีติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ หิวิภตฺตึ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺส เอการาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๔๖] ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมํมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ-ตฺวํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตุวํ, ตฺวนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺหสทฺทโต อํวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํ-ตฺวํอาเทเส กเต รูปานิ.

กฏฺฐสฺส, กลิงฺครสฺสาติ เอตฺถ “สิลาฆหนุฐาสปธารปิหกุธทุหิสฺสาสูยราธิกฺข-ปจฺจาสุณอนุปติคิณปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถตทตฺถตุมตฺถาลมตฺถมญฺญานาทรปาณินิ คตฺยตฺถ-กมฺมนิ อาสีสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ เจ”ติ มญฺญติปฺปโยเค อนาทเร สติ อปาณินิ วาจกตฺตา สมฺปทานสญฺโญ โหติ. ตโต “สมฺปทาเน จตุตฺถี”ติ จตุตฺถิ-วิภตฺติ โหติ. อญฺญถา “กฏฺฐมิว, กลิงฺครมิวา”ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย.

[๑๔๗] ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน

กิมตฺถมิทํ. “ปทโต ปรานํ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ยถาสงฺขฺยํ โว-โนอาเทสา โหนฺติ นวา ทุติยา-จตุตฺถิ-ฉฏฺฐีสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ มณฺฑูกคตฺยา นวาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ ปน “กิญฺจาปิ ทุติยา-จตุตฺถิ-ฉฏฺฐีสูติ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ ‘เตเมกวจเนสุ จา’ติ วุตฺตตฺตา ทุติยา-จตุตฺถิ-ฉฏฺฐิ-พหุวจนานิเยว สงฺคณฺหาตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปหาย โว คมิสฺสามีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โวติ ปหาย-สทฺทโต ปรมฺหา ตุมฺหสทฺทโต ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา ปทโต ปรตฺตา ตุมฺห-สทฺทตฺตา ทุติยาพหุวจนตฺตา จ “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ตวํมมญฺจ นวา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺติสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส โวอาเทเส กเต รูปํ. ปหายาติ อิทํ ปน ทุติยตฺตวิญฺญาปนตฺถํ ปทโต ปรตฺตญฺจ. คมิสฺสามีติ อิทํ สุตฺตวิภาวนตฺถํ.

โนติ อิทํ ปน มาติ นิปาตปทโต ปรมฺหา อมฺหสทฺทมฺหา ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิมินา โนอาเทเส กเต รูปํ. ตตฺถ จ มาติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. วิกนฺตึสูติ ทุติยตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. อชฺชอิติ สุตฺตวิภาวนตฺถํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

ตตฺถ จ ธมฺมนฺติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. เทเสสฺสามีติ จตุตฺถิภาว-วิญฺญาปนตฺถํ. ตถา สํวิภเชถาติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. รชฺเชนาติ จตุตฺถิ-ภาววิญฺญาปนตฺถํ. ตถา ตุฏฺโฐสฺมีติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ปกติยาติ ฉฏฺฐิภาววิญฺญาปนตฺถํ. สตฺถาติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ตญฺเจว ภควาติ อิมญฺจ ฉฏฺฐิภาววิญฺญาปนตฺถํ. เอโส อมฺหากํ สตฺถาติ นวาคฺคหณผลํ. ตํ ปน เอตสทฺทโต ปรมฺหา อมฺหสทฺทมฺหา สตฺถุสมฺพนฺธวเสน ฉฏฺฐิพหุวจนํ กตฺวา สติปิ ปทโต ปรสฺมึ อมฺหสทฺเท ฉฏฺฐิพหุวจเน นวาคฺคหเณน อิมินา อาเทส-มกตฺวา “ตุมฺหมฺเหหิ นมากนฺ”ติ นํวจนสฺสากมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เอเต อิสโย ปสฺสสีติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อิสิสทฺทโต ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา สติปิ ปทโต ปรสฺมึ ทุติยาพหุวจเน ตุมฺห-อมฺหสทฺทาภาวา อิมินาเทส-มกตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ อธิกิจฺจ “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌสญฺญํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ ฌสฺส อตฺเต กเต รูปํ. ตตฺถ จ เอเตติ ปทโต ปรตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ปสฺสสีติ ทุติยตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

ตุมฺหากํ สตฺถาติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สุวิญฺเญยฺยเมว. คจฺฉถ ตุมฺเหติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน คจฺฉถสทฺทโต ปรมฺหา ตุมฺหสทฺทมฺหา ปถมา-พหุวจนํ กตฺวา สติปิ ปทโต ปรสฺมึ ตุมฺหสทฺเท ทุติยาทีนมภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “วา ยฺวปถโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามการเต ปถโม”ติ โยวจนสฺ-เสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. เอตฺถ จ คจฺฉถาติ ปถมตฺตวิญฺญาปนตฺถํ ปทโต ปรตฺตญฺจ.

[๑๔๘] เตเมกวจเนสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทโต ปรานํ เต-เมอาเทสา โหนฺติ ‘จตุตฺถี ฉฏฺฐี’อิจฺเจเตสุ เอกวจเนสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺ-คหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ ปทโตคหณญฺจ จตุตฺถิฉฏฺฐิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ “กิญฺจาปิ เอกวจเนสูติ อนิยม-วเสน วุตฺตํ, น อํมฺหีติ วุตฺตตฺตา ปน จตุตฺถิฉฏฺเฐกวจนาเนว สงฺคณฺหาตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

เต, เมติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เตติ ททามิสทฺทโต ปรมฺหา ตุมฺห-สทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา สวิภตฺติสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตถีฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ อธิกิจฺจ อิมินา เตอาเทเส กเต รูปํ. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เย เจตฺถ เต-เมสทฺเท ถเปตฺวา วุตฺตา, เต สพฺเพ จตุตฺถิฉฏฺฐิภาววิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตว ญาติ, มม ญาตีติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

[๑๔๙] น อํมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทโต ปรานํ เต-เมอาเทสา น โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ ปทโตคหณญฺจ เต-เมคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. อิทํ ปน “ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ สมฺปตฺตมฺปิ นิวาเรติ. อยเมว วิเสโส.

[๑๕๐] วา ตติเย จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺเพสํ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทโต ปรานํ เต-เมอาเทสา โหนฺติ ตติเยกวจเน ปเร วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. จคฺ-คหณํ เต-เมคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ ปทโต-คหณญฺจ เต-เมคหณญฺจ เอกวจนคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กตํ เต, กตํ เมติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน กตสทฺทโต ปเรหิ ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ ตติเยกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน, เตเมกวจเนสุ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เต-เมอาเทเส กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณ-ผลานิ. ตานิ จ กิมุทาหรณานิ จ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๕๑] พหุวจเนสุ โวโน

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปทโต ปรานํ ยถาสงฺขฺยํ โว-โนอาเทสา โหนฺติ ตติยาพหุวจเน ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺ-คหณญฺจ ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ ปทโตคหณญฺจ ตติยคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

“นนฺวิห พหุวจนคฺคหณมกตฺตพฺพํ ตติยคฺคหณานุวตฺตนโต ตติเยกวจนสฺส จ เหฏฺฐา วุตฺตวิธานตฺตา”ติ. “น น กตฺตพฺพํ, อสติ หิ พหุวจนคฺคหเณ ‘ตติเยกวจนสฺเสว อิมินา อาเทสํ วิทธาตี’ติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา”ติ. ตทตฺถํปิ น กตฺตพฺพํ. เอวญฺจ สติ อนนฺตรสุตฺเตเนกโยคเมว กตฺตพฺพํ ภเวยฺย. น จ ตํ กตํ. เตน ญายติ “ตโต อญฺญสฺสีมินา อาเทสํ วิทธาตี”ติ. “นนุ วิกปฺปนตฺถํ วิสุํ วุตฺตนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺ”ติ. น สกฺกา ‘กตํ เต’ติอาทีนมฺปิ ทิสฺสนโต. สจฺจมกตฺตพฺพํ. เอวํ สนฺเตปิ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย วา โหติ ญาปกาย วาติ กตฺวา อตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถํ. เตนาห “พหุวจนคฺคหเณน โยมฺหิ ปถเม โว-โนอาเทสา โหนฺตี”ติ. อถ วา เอตฺถ ตติยาพหุวจนสฺเสกตฺตา พหุวจเนติ วตฺตพฺเพ พหุวจเนสูติ พหุวจนนิทฺเทโส อญฺเญสมฺปิ สงฺคหณตฺถํ. เตนาห “พหุวจนคฺคหเณน โยมฺหิ ปถเม โว-โนอาเทสา โหนฺตี”ติ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา “พหุวจเนน คหณํ พหุวจนคฺคหณํ, เตน พหุวจนคฺคหเณนา”ติ.

กตํ โว, กตํ โนตฺยุทาหรณานิ. ตานิ ปน กตํสทฺทโต ปเรหิ ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ ตติยาพหุวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน, วา ตติเย จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สวิภตฺตีนํ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ โว-โนอาเทเส กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยามาติ อิมานิ พหุวจนคฺ-คหณผลานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา อิมินา โว-โนอาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๕๒] ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อาการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ปุมาติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ปุมสทฺทโต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ สิวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทเส กเต รูปํ.

ปุมาโนติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ปุมสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา สติปิ ปุมสทฺทนฺเต สิโน อภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ปุมนฺตสฺสา สิมฺหี”ติ อธิกิจฺจ “โยสฺวาโน”ติ ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโน-อาเทเส กเต รูปํ. อิห จ “ปุมสฺส อ ปุมอ”อิติ ฉฏฺฐิสมาสํ กตฺวา ตโต “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺมึ ลุตฺเต เนตพฺเพ นีเต สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต อาเทสาเปกฺขํ ฉฏฺฐึ กตฺวา ปุมสฺสาติ วุตฺเตเยวาธิปฺเปตตฺถสิชฺฌนโต สิทฺเธ สตฺยารมฺภสฺส อนฺตคฺคหณสฺส ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต “อนฺตคฺคหเณน ‘มฆว-ยุว’อิจฺเจวมาทีนํ อนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาอาเทโส โหตี”ติ อาห.

มฆวา, ยุวาติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน มฆว-ยุวสทฺเทหิ สิวจนํ กตฺวา เตสมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อิธ อนฺตคฺคหเณน อาการาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๕๓] อมาลปเนกวจเน

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํ โหติ อาลปเนกวจเน”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ปุมนฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. “อํ เค”ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ อาลปเนกวจเนติ วจนํ ตพฺพาจกสทฺทนฺตรนิทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรน สิสฺสานํ ปริณตุปฺปาทนนฺติ.

เห ปุมนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ปุมสทฺทโต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน เจ”ติ สิวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ปุมนฺตสฺสา สิมฺหี”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อํอาเทเส กเต รูปํ. ตตฺถ จ เหติ อาลปนตฺตนิทสฺสนตฺถํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. “อาลปเน เจ”ติ วิภตฺยุปฺปตฺติกรณเมว วิเสโส.

[๑๕๔] สมาเส จ วิภาสา

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส อํอาเทโส โหติ สมาเส วิกปฺเปนา”ติ ญาป-นตฺถํ. ติปทมิทํ. ปุมนฺตคฺคหณญฺจ อํคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ อํคหณานุกฑฺฒนตฺถํ.

อิตฺถิปุมนปุํสกสมูโหติ อุทาหรณํ. ตํ ปน “อิตฺถี จ ปุมา จ นปุํสโก จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ สห ทฺวนฺทสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ สมาสสญฺญํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ สรนฺตสฺส ปกติภาวํ กตฺวา “ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ, อมาลปเนกวจเน”ติ วตฺตมาเน อิมินา ปุมนฺตสฺส อมาเทสํ กตฺวา “อํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค”ติ นิคฺคหิตสฺส วคฺคนฺเต กเต เนตพฺเพ นีเต สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๕๕] โยสฺวาโน

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาโนอาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ปุมนฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

[๑๕๖] อาเน สฺมึมฺหิ วา

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส สฺมึมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อาเนอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สวิภตฺติคฺคหณญฺจ ปุมนฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. “เหฏฺฐา สติปิ วิภาสคฺคหเณ อิธ วาคฺคหณกรณํ อนนฺตรสุตฺตสฺส วิภาสคฺคหณํ น วตฺตเต”อิติ ญาปนตฺถํ.

ปุมาเนติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ปุมสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ปุมนฺตสฺสา สิมฺหี”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ปุมนฺตสฺส สวิภตฺติสฺส อาเนอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ ปน ตโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ตฺยธิกิจฺจ “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมิโน เออาเทเส กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๑๕๗] หิวิภตฺติมฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส อาเนอาเทโส โหติ หิมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ปุมนฺตคฺคหณญฺจ อาเนคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

ปุมาเนหิ, ปุมาเนภีติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ปุมสทฺทโต หิวิภตฺตึ กตฺวา “ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ, อาเน สฺมึมฺหิ วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปุมนฺตสฺส อาเน-อาเทเส กเต ปจฺฉิมสฺมึ หิวิภตฺติยา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ ภิอาเทเส กเต รูปานิ. ปุน วิภตฺติคฺคหณํ ยถาธิกตสวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ. เตนาห “ปุน วิภตฺติคฺคหณํ กิมตฺถํ, สวิภตฺติคฺคหณนิวตฺตนตฺถนฺ”ติ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหเณนา”ติอาทิมาห.

ยุวาโนติ ยุวสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน ยุวสทฺทนฺตสฺส อานาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ยุวานาติ ยุวสทฺทโต โยวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน อานาเทสํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ยุวานนฺติ ยุวสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน อานาอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ยุวาเนติ ตโต ทุติยาโยวจนํ กตฺวา วุตฺต-นเยน อาเนอาเทสํ กตฺวา “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ปุมุโนติอาทีสุ “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทโส จ “สฺมา นา”ติ วตฺตมาเน “ฌลโต จา”ติ สฺมาวจนสฺส นาอาเทโส จ วิเสโส.

[๑๕๘] สุสฺมิมา วา

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส อาการาเทโส โหติ สุสฺมึ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. ปุมนฺตคฺคหณญฺจ วิภตฺติคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เหฏฺฐา วาคฺคหเณ สติปิ อิธ วาคฺคหณกรณํ อนนฺตร-สุตฺตสฺส วาคฺคหณนานุวตฺตนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

ปุมาสูติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ปุมสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา “ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ, หิวิภตฺติมฺหิ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปุมสทฺทนฺตสฺส อาการาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺเสการ-กรณเมว วิเสโส.

[๑๕๙] อุ นามฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “ปุมสทฺทนฺตสฺส นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ อา-อุอาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. ปุมนฺตคฺคหณญฺจ วิภตฺติคฺคหณญฺจ อา-คหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ อาคหณานุ-กฑฺฒนตฺถํ.

ปุมานา, ปุมุนาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ปุมสทฺทโต นาวิภตฺตึ กตฺวา “ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ, หิวิภตฺติมฺหิ จ, สุสฺมิมา วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปุมสทฺทนฺตสฺส อา-อุอาเทเส กเต รูปานิ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๖๐] อ กมฺมนฺตสฺส จ

กิมตฺถมิทํ. “กมฺมสทฺทนฺตสฺส นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ อุ-ออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. วิภตฺติคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ อุคฺคหณญฺจ นามฺหิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

กมฺมุนา, กมฺมนาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน กมฺมสทฺทโต นาวิภตฺตึ กตฺวา ตโต “หิวิภตฺติมฺหิ จ, สุสฺมิมา วา, อุ นามฺหิ จา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา กมฺมสทฺทนฺตสฺส อุ-ออาเทเส กเต รูปานิ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺ-คหเณน มฆว-ยุวอิจฺเจวมาทีนํ อนฺตสฺส อาอาเทโส โหติ กฺวจิ นา-สุ อิจฺเจเตสู”ติอาทิมาห. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป

ทุติโย ปริจฺเฉโท

------------------------

ตติยปริจฺเฉท

[๑๖๑] ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺหมฺเหหิ นํวจนสฺส อากํอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปท-มิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. ตุมฺหากํ, อมฺหากนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ นํวจนํ กตฺวา อิมินา นํวจนสฺสากมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๖๒] วา ยฺวปฐโม

กิมตฺถมิทํ. “ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ อปฐโม โย อากํอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ อากํคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตุมฺหากํ ปสฺสสิ, อมฺหากํ ปสฺสสีติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ตสฺสากมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ตตฺถ จ ปสฺสสีติ อิทํ ปน ทุติยตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตานิ ปน เตเหว ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ ตสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ตุมฺเหหิ, อมฺเหหีติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

คจฺฉถ ตุมฺเห, คจฺฉาม มยนฺติ อิมานิปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตุมฺเหติ ตุมฺหสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวา “วา ยฺวปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพ-นามการเต ปฐโม”ติ โยวจนสฺเสการํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. มยนฺติ อมฺหสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส”ติ อธิกิจฺจ “มยํ โยมฺหิ ปฐเม”ติ อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส มยํอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๖๓] สสฺสํ

กิมตฺถมิทํ. “เตหิ ตุมฺห-อมฺหสทฺเทหิ สสฺส วิภตฺติสฺส อํอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตุมฺหมฺหคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ตุมฺหํ ทียเตติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุพฺพปุพฺพกานิ มูโลทาหรณานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. ตตฺถ จ ตุมฺหนฺติ ตุมฺหสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ, วา ยฺวปฐโม”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา สสฺส วิภตฺติสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตตฺถ จ ทียเต, ปริคฺคโหติ อิมานิ จตุตฺถิฉฏฺฐิภาว-วิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๖๔] สพฺพนามการเต ปฐโม

กิมตฺถมิทํ. “สพฺเพสํ สพฺพนามานํ อการโต ปโร ปฐโม โย เอตฺต-มาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. โยคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สพฺเพสํ นามานิ สพฺพนามานิ. สพฺพนามานํ อกาโร สพฺพนามกาโร. ตโต สพฺพนามการโต.

สพฺเพ, เย, เตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน สพฺพ-ย-ต-กึ-ตุมฺห-อมฺห-อิมอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน ปฐมาโยวจนํ กตฺวา “วา ยฺวปฐโม”ติ อธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. เอตฺถ จ เกติ กึสพฺพสฺส “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กการาเทโส โหติ.

เทวาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน เทวาทิสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

อมูติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อมุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ โยวจนสฺส โลปํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

สพฺโพติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สพฺพาทิสทฺเทหิ สิวจนํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ตตฺถ จ โสติ เอตฺถ ตสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา ตการสฺส “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ อธิกิจฺจ “เอตเตสนฺโต”ติ สการาเทโส โหติ. โกติ เอตฺถ วุตฺตนเยน กึสทฺทสฺส กการาเทโส โหติ. อยนฺติ อิทํ ปน อิมสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา”ติ อธิกิจฺจ “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี”ติ อิมสทฺทสฺส อยมาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

อิธ ปน “สพฺพนามการเต”ติ วุตฺเตเยว “วา ยฺวปฐโม”ติ อิโต โย-คหณสฺสานุวตฺตนโต อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธปิ ปฐมคฺคหณกรณํ อุตฺตรสุตฺตตฺถํ. “นนุ ปฐโมติ อวุตฺเต ‘ทุติยาโยวจนสฺเส’ติ สงฺกา สิยา”ติ. น สิยา. กสฺมา. ยทิ ปน สพฺพนามการโต ทุติยาโยวจนสฺเสตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ภเวยฺย. อิทเมวา-วจนียํ ภเวยฺย “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ อการนฺตโต ทุติยาโยวจนสฺเสการาเทสสฺสุป-ลพฺภนโต. “นนุ ตตฺถ วิกปฺปวเสน วุตฺตตฺตานิจฺจวิธานตฺถมิทนฺติ สกฺกา มนฺตุนฺ”ติ. “น สกฺกา, ตตฺถ จ วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถตฺตา”ติ. ตสฺส ปน กฺวจตฺถตา ตตฺเถว วุตฺตา. ภวเตฺววํ, กสฺมา จ ตตฺถ น วุตฺตนฺติ. อิธ ตสฺสุปฺปตฺติโต อวคนฺตพฺพสฺสตฺถสฺสาวิกรณตฺถนฺติ. ยทิ เอวํ อุตฺตรสุตฺเตปิ ทฺวนฺทฏฺฐมฺหา สพฺพ-นามมฺหา อการนฺตโต โยวจนสฺเสการาเทสสฺส วุตฺตตฺตา ตทตฺถํปิ น วตฺตพฺพํ ภเวยฺยาติ. น น วตฺตพฺพํ. กสฺมา. “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ เอตฺถ วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถตฺตา เตน กตฺถจิ นิยตวเสน สิยา, กตฺถจิ น สิยาติ เอเกกสฺเสว รูปทฺวยุปฺปาทนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติปิ มนฺตพฺพโต. ตสฺมา ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมิห ปฐมคฺคหณํ กตํ. เตนาห “ปฐมคฺคหณมุตฺตรสุตฺตตฺถนฺ”ติ.

[๑๖๕] ทฺวนฺทฏฺฐา วา

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา สพฺพนามการโต ทฺวนฺทฏฺฐา โย ปฐโม วิกปฺเปน เอตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. โยคหณญฺจ สพฺพนามคฺคหณญฺจ อการคฺคหณญฺจ ปฐมคฺคหณญฺจ เอคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ทฺวนฺเท ฅิโต ทฺวนฺทฏฺโฐ. ทฺวนฺทวเสน ฅิโต เอตฺถาติปิ ทฺวนฺทฏฺโฐ. ตสฺมา ทฺวนฺทฏฺฐา.

กตรกตเมติ อุทาหรณํ. ตํ ปน “กตโร จ กตโม จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ สห ทฺวนฺทสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ จสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “ปกตี จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาวํ กตฺวา สมาสตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา “ชินวจน-ยุตฺตํ หี”ตฺยธิกิจฺจ “ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ ลิงฺคํ ถเปตฺวา “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ตฺยธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุ-ปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺย-นิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺ”ติ พหุวจนโยวิภตฺตึ กตฺวา “วา ยฺวปฐโม, สพฺพนามการเต ปฐโม”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺเสตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ ปน วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ ปเนตฺถ วาคฺคหเณน อิมินา-เทสมกตฺวา “อโต เนน, โส วา”ตฺยธิกิจฺจ “สพฺพโยนีนมาเอ”ติ โยวจนสฺเสการา-เทโสว วิเสโส. เหฏฺฐา วาคฺคหเณ สติปิ อิธ วาคฺคหณกรณํ อนนฺตรสุตฺตสฺส วาคฺคหณานุวตฺตนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. กิมุทาหรณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

[๑๖๖] นาญฺญํ สพฺพนามิกํ

กิมตฺถมิทํ. “อิธ วุตฺตเมตฺตํ ถเปตฺวา ยํ อญฺญํ ‘สพฺพนามานํ นํมฺหิ จ, สพฺพโต นํ สํสานนฺ’ติอาทินา วุตฺตวิธานํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ทฺวนฺทฏฺฐานํ สพฺพ-นามานํ น กตฺตพฺพนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณญฺจ ทฺวนฺทฏฺฐคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สพฺเพสํ นามานิ สพฺพนามานิ. สพฺพนามานํ วิหิตํ สพฺพนาเมหิ วา สพฺพนามิกํ. “เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก”ติ อธิกิจฺจ “ตมธีเต เตน กตาทิ สนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑชีวิกตฺเถสุ จา”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ณิกปจฺจโย โหติ. “สพฺพนาเมสุ นิยุตฺตํ, สพฺพนาเมสุ สนฺนิธานนฺ”ติ วา อตฺเถ เตเนว ณิกปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปุพฺพาปรานนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุพฺพาปรานนฺติ “ปุพฺพา จ อปรา จา”ติ อตฺเถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา ตโต ฉฏฺฐิ-พหุวจนํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ตฺยธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ เจ”ติ อการสฺ-เสการาเทเส สมฺปตฺเต “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ อาเทสทฺวยมฺหิ จ สมฺปตฺเต “สพฺพนามการเต ปฐโม, ทฺวนฺทฏฺฐา วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตํ สพฺพํ ปฏิเสเธตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

[๑๖๗] พหุพฺพีหิมฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพนามานํ วุตฺตปฺปการานํ วิธานมญฺญเมตฺตํ ถเปตฺวา พหุพฺพีหิมฺหิ สมาเส สติ น กตฺตพฺพนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สพฺพนามคฺ-คหณญฺจ นคฺคหณญฺจ อญฺญคฺคหณญฺจ สพฺพนามิกคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

ปิยปุพฺพายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปิยปุพฺพายาติ “ปิโย ปุพฺโพ ยสฺสา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อมาทโย ปรปเทภี”ตฺยธิกิจฺจ “อญฺญ-ปทตฺเถสุ พหุพฺพีหี”ติ สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต ปิย-ปุพฺพสทฺทโต อิตฺถิวาจกตฺตา “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อธิกิจฺจ “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โก”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สวิภตฺติสฺส สาอาเทเส สมฺปตฺเต “สพฺพนามการเต ปฐโม, นาญฺญํ สพฺพนามิกํ”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนนฺ”ติ สวิภตฺติสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อถ วา วุตฺตนเยน กตสมาสโต ปิยปุพฺพสทฺทโต สตฺตมฺเยกวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา วุตฺตนเยน อายาเทสํ กตฺวา ตสฺสาปิ “เนตาหิ สฺมิมายยา”ติ ปฏิเสเธ สมฺปตฺเต อิมินาว ปฏิเสเธ กเต รูปํ.

ปิยปุพฺพานนฺติ ตโต นํวจนํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ นํวจนสฺส สํ-สานมาเทเส สมฺปตฺเต “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ จา”ติ เอการาเทเส จ สมฺปตฺเต อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

ปิยปุพฺเพติ วุตฺตนเยน กตสมาสโต ปิยปุพฺพสทฺทโต อาปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สตฺตเมฺยกวจนํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โก”ตฺยธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สมาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต”ติ อนฺตสฺส อการํ กตฺวา “อโต เนน, โส วา, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ อธิกิจฺจ “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมึโน เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปิยปุพฺพสฺสาติ ปิยปุพฺพสทฺทโต อาปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สวิภตฺตึ กตฺวา “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สาอาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา วุตฺตนเยน อาการสฺส อการาเทสํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สาคเม กเต รูปํ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “เจติ กิมตฺถํ สพฺพนามิกวิธานํ โหตี”ติ อาห.

ตตฺถ จ ทกฺขิณปุพฺพสฺสํ, ทกฺขิณปุพฺพสฺสาติ “ทกฺขิณา จ ปุพฺพา จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท”ติ วุตฺตนเยน สมาสํ กตฺวา วิภตฺติโลปาทิญฺจ กตฺวา ทกฺขิณปุพฺพสทฺทโต อา-ปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สฺมึ-สวิภตฺติโย กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โก”ติ อธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สฺมึ-สานํ สํ-สาเทสํ กตฺวา “สํสาเสฺวก-วจเนสุ จา”ติ อธิกิจฺจ “โฆ รสฺสนฺ”ติ อาการสฺส รสฺสํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ อธิกิจฺจ “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ”ติ สาคเม กเต รูปานิ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

[๑๖๘] สพฺพโต นํ สํสานํ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพโต สพฺพนามโต นํวจนสฺส สํ-สานํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สํ จ สานํ จ สํสานํ. อิธ ปน สพฺพคฺคหณํ เหฏฺฐา อการโตติ นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา ตทปคมกรณตฺถํ.

สพฺเพสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺเพสํ, สพฺเพสานนฺติ สพฺพสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นํวจนสฺส สํ-สานํอาเทเส กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ เจ”ติ อการสฺส เอตฺเต กเต รูปานิ.

สพฺพาสํ, สพฺพาสานนฺติ สพฺพสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อา-ปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต นํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส สํ-สานมาเทเส กตฺวา อนการนฺตตฺตา เอการาเทสสฺมึ อกเต รูปานิ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. กึสทฺทสฺส “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กาเทโสว วิเสโส.

อมูสํ, อมูสานนฺติ เอตฺถ “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีโฆว วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๖๙] ราชสฺส ราชุ สุนํหิสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทโส โหติ สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สพฺพคฺคหณํ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณามโต ฉฏฺฐฺยนฺตวเสน เนสํ สมฺพนฺโธ โหติ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

ราชูสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ราชูสูติ ราชสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺส ราชสทฺทสฺส ราชุอาเทสํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

ราชูภีติ เอตฺถ “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ ภฺยาเทโสว วิเสโส. ราชาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ราชสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ ราชสทฺเท สฺวาทีน-มภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สฺยา เจ”ติ สิโน อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณมวธารณตฺถนฺ”ติอาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นาม เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กฺวจิ นิวตฺตนํ.

ราเชสูติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน ราชสทฺทโต สฺวาทโย กตฺวา สติปิ ราชสทฺทโต สฺวาทิมฺหิ จคฺคหเณน อิมินาเทสมกตฺวา อาทฺยนฺตานมการสฺส “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ เอการาเทสํ กตฺวา อิตรสฺส อการสฺส เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ทีเฆ กเต รูปานิ.

[๑๗๐] สพฺพสฺสิมสฺเส วา

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอกาโร โหติ สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สุนํหิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ปุน สพฺพคฺคหณมิมสฺเส วาติ วุตฺเต “สุหิสฺวกาโร เอ, สพฺพนามานํ นํมฺหิ จา”ติ นิจฺจเมตฺตสฺส วิหิตตฺตา อิมสทฺทนฺตสฺส วิกปฺเปน เอตฺตตฺถมิทนฺติ สงฺกา สิยา. ตํนิวตฺตนตฺถํ.

เอสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอสูติ อิมสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส เอการาเทเส กเต รูปํ. เอสํ, เอหีติ อิมานิปิ วุตฺตสทิสาเนว. เอสนฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน นํวจนสฺส สํอาเทโสว วิเสโส. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

เอเตสูติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน เอตสทฺทโต สฺวาทโย กตฺวา อาทฺยนฺตานํ “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ เอการาเทสํ กตฺวา อิตรสฺส ตเมวาธิกิจฺจ “สพฺพนามานํ นํมฺหิ จา”ติ เอการาเทสํ กตฺวา ตโต นํวจนสฺส วุตฺตนเยน สมาเทเส กเต รูปานิ.

[๑๗๑] อนิมิ นามฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส นามฺหิ วิภตฺติมฺหิ อน-อิมิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพคฺคหณญฺจ อิมคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อน จ อิมิ จ อนิมิ. ทฺวนฺทวิสโย วิคฺคโห. จคฺคหณํ วาคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ อเนกตฺถตฺตา หิ นิปาตานํ.

อเนน, อิมินาติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อเนนาติ อิมสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อนาเทสํ กตฺวา อการนฺตตฺตา “อโต เนนา”ติ นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. กิมุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๗๒] อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อนปุํสกสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อยมาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพคฺคหณญฺจ อิมคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

อยนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อิมสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อยมาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. “ปุริโส, อิตฺถี”ติ อนปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

อิทนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อิมสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา นปุํสกตฺถ-วาจกตฺตา อิมินาเทสมกตฺวา “อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก”ติ อิมสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อิทมาเทเส กเต รูปํ. ตตฺถ จ จิตฺตนฺติ นปุํสกลิงฺคตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ติฏฺฐตีติ สฺยนฺตตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. อิมนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๗๓] อมุสฺส โม สํ

กิมตฺถมิทํ. “อมุสทฺทสฺส อนปุํสกตฺถวาจกสฺส มกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. มณฺฑูกคติกวเสน วาคฺคหณญฺจ อนปุํสกคฺคหณญฺจ สิมฺหิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อสูติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อมุสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา, อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา มการสฺส สการาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. ราชา, อิตฺถีติ อนปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

อมุโก, อมุกาติ วาคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ อมุโกติ อมุสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถา”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพโต โก”ติ กการาคมํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรมฺปิ ตํสทิสเมว. “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจโย จ “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิโลโป จ วิเสโส.

อทุนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อมุสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา นปุํสกตฺถวาจกตฺตา อิมินาเทสมกตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก”ตฺยธิกิจฺจ “อมุสฺสาทุนฺ”ติ อมุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส อทุํอาเทเส กเต รูปํ. เอตฺถ จ ปุปฺผนฺติ นปุํสกตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. วิโรจตีติ สฺยนฺตตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

อมุนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อมุสทฺทโต อํวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อมุสทฺเท อนปุํสกตฺเต จ สิโน อภาวา อิมินาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหีเต กเต รูปํ. ตตฺถ จ ปสฺสสีติ กมฺมตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๗๔] เอตเตสนฺโต

กิมตฺถมิทํ. “เอต-ตอิจฺเจเตสํ อนปุํสกตฺถวาจกานํ ตกาโร สการมาปชฺชเต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนปุํสกคฺคหณญฺจ สิมฺหิคฺคหณญฺจ สํคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตญฺจ ตญฺจ เอตตา. เตสํ เอตเตสํ.

เอโสติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอโสติ เอตสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตการสฺส สการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เอสาติ เอตฺถ “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิโลโปว วิเสโส. อิตรานิ วุตฺตสทิสานิ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

เอตนฺติ เอตฺถ “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิสฺส อํอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิกรณเมว วิเสโส.

[๑๗๕] ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส นตฺตํ โหติ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณญฺจ ตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อนนฺตรสุตฺเต สติปิ ตคฺคหเณ อิธ ตคฺคหณกรณํ ตสทฺทสฺ-เสว สงฺคหณตฺถํ.

นายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ นายาติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต นาวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, เอตเตสนฺโต”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา ตการสฺส นตฺตํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนมิ”ติ นาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว.

นนฺติ ตสทฺทโต อํวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน ตการสฺส นตฺเต กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว. เนติ ตสทฺทโต ปถมาโยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน นตฺเต กเต “วา ยฺวปถโม”ติ อธิกิจฺจ “สพฺพนามการเต ปถโม”ติ โยวจนสฺเสตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทุติยาพหุวจเนปิ ตาทิสเมว รูปํ.

เนสูติ ตสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน นตฺเต กเต “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺเสตฺเต กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว.

นมฺหีติ ตสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน นตฺเต กเต “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ สฺมึโน มฺหิอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว.

นาภีติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ จ กเต ตโต หิวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน ตการสฺส นตฺตํ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ หิวิภตฺติยา ภฺยาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. เอตฺถ จ ถเปตฺวา อาทฺยนฺตทฺวยํ อิตรานิ ปุมนปุํสกสาธารณตฺตา ตพฺพิเสเสน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อาทฺยนฺตทฺวยํ ปน อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ.

[๑๗๖] สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตํ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺส สพฺพนามสฺส ตการสฺส สพฺพสฺเสว อตฺตํ โหติ ส-สฺมา-สฺมึ-สํ-สาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณญฺจ สพฺพคฺคหณญฺจ ตคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ สพฺพตฺถคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

อสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อสฺสาติ ตสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, สพฺพสฺสิมสฺเส วา, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตสทฺทสฺส อตฺเต กเต “สาคโม เส”ติ สาคเม กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว. อสฺมาติ มูโลทาหรณํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตถา ปุพฺพปุพฺพกานิ มูโลทาหรณานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. สพฺพานิ ตานิ นยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

อสฺสํ, อสฺสาติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต สฺมึ-สวิภตฺติโย กตฺวา วุตฺตนเยน ฆสญฺญํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ, สพฺพโต โก”ตฺยธิกิจฺจ “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สฺมึ-สานํ สํ-สาเทเส กเต วุตฺตนเยน ตสทฺทสฺส อตฺเต กเต “สาคโม เส”ตฺยธิกิจฺจ “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ”ติ สการาคเม กเต รูปานิ. อิตรานิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ. ตานิ วุตฺตสทิสาเนว. กิมุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตสทิสาเนว. อตฺตภาโว จ อิตฺถิวาจกตฺตา อุวณฺณตฺตา จ ปสญฺญํ กตฺวา ปตฺตมาคมฺม สํ-สาเทสกรณญฺจ วิเสโส.

[๑๗๗] อิมสทฺทสฺส จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส อตฺตํ โหติ ส-สฺมา-สฺมึ-สํ-สาสุ วิภตฺตีสุ สพฺพตฺถ ลิงฺเคสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สพฺพคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ สพฺพตฺถคฺคหณญฺจ ส-สฺมา-สฺมึ-สํ-สาคหณญฺจ อตฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ อตฺตคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ.

อสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อสฺสาติ อิมสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “สพฺพสฺสิมสฺเส วา, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ, สสฺมาสฺมึสํสาสฺวตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ อิมินา อิมสทฺทสฺส อตฺตํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สาคเม กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺ-คหณผลํ. อสฺมาติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เอติสฺสํ, เอติสฺสาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๗๘] สพฺพโต โก

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพโต สพฺพนามโต กการาคโม โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาป-นตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “สพฺพโต นํ สํสานนฺ”ติ เอตฺถ สติปิ สพฺพโตคหเณ ปุน สพฺพโตคหเณ ปโยชนํ สยเมว วกฺขติ.

สพฺพโกติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺพโกติ สพฺพสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปถโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา กการาคมํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ อธิกิจฺจ “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ยโกติอาทีนิ วุตฺตสทิสาเนว. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๗๙] ฆปโต สฺมึสานํ สํสา

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพโต สพฺพนามโต ฆ-ปสญฺญาโต สฺมึ-สานํ วิภตฺตีนํ สํ-สาอาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพนามคฺ-คหณญฺจ สพฺพคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

สพฺพสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสาติ สพฺพ-สทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต สฺมึ-สวิภตฺติโย กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ อธิกิจฺจ “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “สพฺพนามการเต ปฐโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ, สพฺพโต โก”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา สฺมึ-สานํ สํ-สาอาเทเส กเต “สํสาเสฺวกวจเนสุ จา”ติ อธิกิจฺจ “โฆ รสฺสนฺ”ติ ฆสฺส รสฺเส กเต “สาคโม เส”ตฺยธิกิจฺจ “สํสา-เสฺวกวจเนสุ เจ”ติ สาคเม กเต รูปานิ. ปจฺฉิมานิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ.

ตตฺถ จ สพฺพายนฺติ สพฺพสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา วาคฺคหเณน สฺมึโน อิมินาเทสมกตฺวา “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ ยมาเทเส กเต รูปํ.

สพฺพายาติ สพฺพสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา สวิภตฺติยา วาคฺคหเณน อิมินาเทสมกตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ อธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนนฺ”ติ อายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิมิสฺสนฺติอาทีนิ วุตฺตสทิสาเนว. อมุสฺสนฺติอาทีสุ “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ตฺยธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญญฺจ ตํนิมิตฺตาเทส-วิธานญฺจ วิเสโส.

อิตฺถิยํ, อิตฺถิยาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ วุตฺตสทิสานิ. สวิภตฺติยา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ตฺยธิกิจฺจ “ปโต ยา”ติ ยาเทโสว วิเสโส. อมุโยติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๘๐] เนตาหิ สฺมิมายยา

กิมตฺถมิทํ. “เอตาหิ สพฺพนามาหิ ปฏิลทฺธฆ-ปสญฺญาหิ สฺมึวจนสฺส ‘ฆโต นาทีนมิ’ติ จ ‘ปโต ยา’ติ จ สมฺปตฺตา เย อาย-ยาเทสา, เต เนว โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สพฺพนามคฺคหณญฺจ ฆปโตคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ “สฺมึโน อาย-ยา”ติ วตฺตพฺเพ “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เอติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอติสฺสนฺติ เอตสทฺทโต วุตฺต-นเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน “ฆโต นาทีนมิ”ติ อายาเทเส สมฺปตฺเต “สพฺพนามการเต ปฐโม, ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา วุตฺตนเยน “ฆปโต สฺมึสานํ สํสา”ติ สมาเทเส กเต “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ”ตฺยธิกิจฺจ “เอติมาสมี”ติ อาการสฺส อิการํ กตฺวา “สาคโม เส”ตฺยธิกิจฺจ “สํสาเสฺวกวจเนสุ เจ”ติ สาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

เอตายนฺติ เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา อายาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวา “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ สฺมึโน ยมาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

ตายาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ตสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา สฺมึโน อภาวา อิมินา ปฏิเสธมกตฺวา “อาย จตุตฺเถก-วจนสฺส ตู”ตฺยธิกิจฺจ “ฆโต นาทีนมิ”ติ อายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๘๑] มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา มโนคณาทิโต สฺมึ-นานํ อิ-อาอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ “มโนคณโต สฺมึนานมิอา”ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ อาทิคฺคหณมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ คณสทฺทสฺเสว มโนปภุตีนํ สงฺคหณโต. เตนาห “อิห โจปริ จ อาทิคฺคหเณนา”ติอาทิ.

มนสีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มนสีติ มนสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา “ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺมึโน อิการาเทสํ กตฺวา อิทเมว อธิกิจฺจ “ส สเร วาคโม”ติ สการาคเม กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สิรสิ, สิรสฺมินฺติ อิมานิ วุตฺตสทิสาเนว. มนสาติ มนสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิมินา นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา “ส สเร วาคโม”ติ สการาคมญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตตฺถ จ นาวจนสฺส “อโต เนนา”ติ เอนาเทโส จ สรโลปปฺปกติภาโว จ โหติ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

มโนติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มโนติ มนสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา สติปิ มนสทฺเท สฺมึ-นานํ อภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺต-สทิสาเนว. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “อาทิคฺ-คหเณนา”ติอาทิมาห.

พิลสีติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ พิลสีติ พิลสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา มโนคณตฺเต อสติปิ อิธาทิคฺคหเณน สฺมึโน อิการาเทสํ กตฺวา “ส สเร วาคโม”ติ เอตฺถานุวตฺติตาทิคฺคหเณน สการาคเม กเต รูปํ. อิตรานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๘๒] สสฺส โจ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา มโนคณาทิโต สสฺส โอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. มโนคณาทิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหเณน อพฺยคฺคมนโส นโรติอาทีสุ มนสทฺทโต สิวจนสฺโสการาเทโส โหติ. เอวํ ยสฺมึ ยสฺมึ กเต ยํ ยํ สิชฺฌติ, ตํ ตํ อิธ จคฺคหเณน กตฺตพฺพํ.

มนโส, ตปโสติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มนโสติ มนสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สสฺโสการาเทสํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺต-นเยน สการาคเม กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๘๓] เอเตสโม โลเป

กิมตฺถมิทํ. “เอเตสํ มโนคณาทีนํ อนฺโต โอตฺตมาปชฺชเต วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. มโนคณาทิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ โลเปติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ วิภตฺติโลปเมวีหาธิปฺเปตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ มโนคณาทีนมนฺโต โลโปปลพฺภติ.

มโนมยนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มโนมยนฺติ มนสทฺทโต “มนสา ปกตนฺ”ติ อตฺเถ “ตปฺปกติวจเน มโย”ติ มยปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน พฺยญฺชนานํ โลปํ กตฺวา “มโนคณาทิโต สฺมึนาน-มิอา”ติ อธิกิจฺจ อิมินา มนสทฺทนฺตสฺส โอการาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา มโนมยสทฺทสฺส ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว.

เตโชสเมนาติ “เตชสา สโม”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สห ตปฺปุริสสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา อิมินา เตชสทฺทนฺตสฺส โอการา-เทสํ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต นาวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน นา-วจนสฺเสนาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว.

ตโปคุเณนาติ เอตฺถ “ตโปเอว คุโณ”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ อธิกิจฺจ “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ สห กมฺมธารยสญฺญาย สมาสกรณเมว วิเสโส.

สิโรรุเหนาติ เอตฺถ ปน “สิรสฺมึ รุหตี”ติ วิคฺคโห จ สมาสนฺตโต สฺยุปฺ-ปตฺตาทิกรณญฺจ วิเสโส. อาโปสเมน, วาโยสเมนาติ อาทิคฺคหณผลานิ.

ตตฺถ จ อาโปสเมนาติ “อาเปน สโม”ติ วิคฺคเห “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ อธิกิจฺจ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สห ตปฺปุริสสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา อสติปิ มโน-คณตฺเต อิธาทิคฺคหเณน อาปสทฺทนฺตสฺโสการาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตโต นาวจนสฺเสนาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว.

“นนฺวิหาทิคฺคหณสฺสาภาวา อาทิคฺคหณํ กิมตฺถนฺติ น วตฺตพฺพนฺ”ติ. น น วตฺตพฺพํ. ยถา หิ อสติปิ หิ-วาคฺคหเณ ปุพฺพสุตฺตโต อนุวตฺตมานํ วาคฺ-คหณญฺจ สนฺธาย ตตฺถ ตตฺถ วาติ กิมตฺถนฺติ วุตฺตํ, เอวมิหาปิ อสติปิ อาทิคฺ-คหเณ ปุพฺพสุตฺตโต อนุวตฺตมานาทิคฺคหณํ สนฺธาย อาทิคฺคหณํ กิมตฺถนฺติ วุตฺตนฺติ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๘๔] ส สเร วาคโม

กิมตฺถมิทํ. “เอเตเหว มโนคณาทีหิ วิภตฺตาเทสสงฺขาเต สเร ปเร สการา-คโม โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. มโนคณาทิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ สเรติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, วิภตฺตา-เทสสงฺขาตํ ปน สรเมวีห สเรติ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อญฺโญ มโน-คณาทิโต สโรปลพฺภติ. เตนาห “วิภตฺตาเทเส สเร”ติ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. มเนนาติอาทีนิ วาคฺคหณผลานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. มานสิกํ, วาจสิกนฺติ อาทิคฺคหณผลานิ.

ตตฺถ มานสิกนฺติ มนสทฺทโต “มนสา ปกตนฺ”ติ อตฺเถ “เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก”ติ อธิกิจฺจ “ตมธีเต เตน กตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺป-ภณฺฑชีวิกตฺเถสุ จา”ติ ณิกปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต “วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ จา”ติ อาทิสรสฺส วุทฺธึ กตฺวา อาทิคฺคหเณน อญฺญตรสฺมึปิ สาคมํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา มานสิกสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺย-เมว.

[๑๘๕] สนฺตสทฺทสฺส โส เภ โพ จนฺเต

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส สนฺตสทฺทสฺส สาเทโส โหติ ภกาเร ปเร, ตโต พการาคโม โหติ อนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. ฉปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ปุน สพฺพคฺคหณกรณํ ส-สรคฺคหณตฺถํ. จคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

สพฺภิเรวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺภีติ สมุ=อุปสเมตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ภาวกมฺเมสุ ต”อิตฺยธิกิจฺจ “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ กตฺตริ ตปจฺจยํ กตฺวา วา “อตีเต ตตวนฺตุตาวี”ติ วา “คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ นา”ติ มการสฺส นตฺตํ กตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต หิวิภตฺตึ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ หิโน ภฺยาเทสํ กตฺวา อิมินา สนฺตสทฺทสฺส สการาเทสํ กตฺวา อนฺเต จ พการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

สพฺภูโต, สพฺภาโวติ อิมานิ “สนฺตภูโต, สนฺตภาโว”ติ เอตฺถ สนฺต-สทฺทสฺส วุตฺตวิธาเน กเต รูปานิ. สนฺเตหีติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สกฺกาโร, สกฺกโตติ จคฺคหณผลานิ. ตานิ ปน สนฺตกาโร, สนฺตกโตติ เอตฺถ สนฺตสทฺทสฺส อสติปิ ตสฺมึ จคฺคหเณน สาเทสํ กตฺวา ปรสฺส จ เทฺวภาเว กเต รูปานิ.

[๑๘๖] สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อํ

กิมตฺถมิทํ. “สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ คจฺฉนฺต-มหนฺต-จรนฺต-ติฏฺฐนฺต-ภุญฺชนฺต-ปิวนฺต-ขาทนฺต-สหนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อมาปชฺชเต วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

คจฺฉนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คจฺฉนฺติ คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ปุพฺพกาเลกกตฺตุกานํ ตุนตฺวานตฺวา วา”ติ อธิกิจฺจ “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา “คมิสฺสนฺโต จฺโฉ วา สพฺพาสู”ติ ธาตฺวนฺตสฺส จฺฉาเทสํ กตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา คจฺฉนฺตสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “ส สเร วาคโม”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตสทฺทสฺส อํอาเทสํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ วุตฺตสทิสเมว. วาคฺคหเณนาเทสาภาโว จ “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการาทิกรณญฺจ วิเสโส.

มหํ, จรํ, ขาทนฺติ อิมานิ มห=ปูชายํ, จร=จรเณ, ขาท=ภกฺขเนตีเมสํ วุตฺตนเยน อนฺตปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปานิ. “มหนฺโต, จรนฺโต, ขาทนฺโต”ติ อิมานิ วาคฺคหณผลานิ.

อนฺโตติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน อม=โรเค, ทมุ=ทมเน, วมุ=อุคฺคิรเณ, สมุ=อุปสเมตีเมสํ วุตฺตนเยน ตปจฺจยาทึ กตฺวา “คมขนหนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ นา”ติ ธาตฺวนฺตสฺส นตฺตํ กตฺวา อาทิสทฺทสฺส ปการตฺถวาจกตฺตา อิเมสญฺจ อตปฺปการตฺตา อิมินาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๑๘๗] เสเสสุ นฺตุว

กิมตฺถมิทํ. “วุตฺตํ ถเปตฺวา เสสาสุ วิภตฺตีสุ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุปจฺจโยว ทฏฺฐพฺโพ”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. คจฺฉนฺตาทีนํคหณญฺจ นฺตสทฺทคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คจฺฉโตติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน คมุ,สปฺป=คติมฺหิ, มห=ปูชาย-มิตีเมสํ ลทฺธธาตุสญฺญาทีนํ วุตฺตนเยน “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา ปุพฺพสฺส ธาตฺวนฺตสฺส วุตฺตนเยน จฺฉาเทสํ กตฺวา คจฺฉนฺต-มหนฺตสทฺเทหิ วุตฺต-นเยน ส-สฺมึ-นาวิภตฺติโย กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา นฺตุมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ อธิกิจฺจ “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ ปฏิปาฏิยา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โต-ติ-ตาอาเทเส กเต รูปานิ. กิมุทาหรณานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๘๘] พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานํ

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺม-อตฺต-สข-ราชอิจฺเจวมาทีหิ อํวจนสฺส อานํอาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

พฺรหฺมานนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พฺรหฺมานนฺติ พฺรหฺมสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา “ส สเร วาคโม”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา อํวจนสฺส อานํอาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ราชาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ราชสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ ราช-สทฺเท อํวจนสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา อิทเมวาธิกิจฺจ “สฺยา เจ”ติ สิโน อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๑๘๙] สฺยา จ

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺมาทีหิ สิวจนสฺส อาการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. จคฺคหณํ วาจาสิลิฏฺฐํ วาคฺคหณนิวตฺตนตฺถญฺจ. พฺรหฺมตฺตสขราชาทิคฺ-คหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. พฺรหฺมาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๙๐] โยนมาโน

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺมาทิโต สรูเปกเสสวเสน คหิตานํ ปฐมาทุติยาพหุวจนานํ อาโนอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. พฺรหฺมตฺตสขราชาทิคฺคหณมิหานุ-วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. พฺรหฺมาโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พฺรหฺมาโนติ พฺรหฺมสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา โยวจนสฺส อาโนอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว.

[๑๙๑] สขโต จาโยโน

กิมตฺถมิทํ. “สขสทฺทโต โยวจนานํ อาโย-โนอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. โยคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ โยคฺ-คหณานุกฑฺฒนตฺถํ. “สขาโย, สขิโน”ติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สขาโยติ สข-สทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อาโยอาเทสํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ปน ตโต โยวจนํ กตฺวา ตสฺสีมินาว โนอาเทสํ กตฺวา “สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสู”ติ สขนฺตสฺส อิการาเทเส กเต รูปํ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๙๒] สฺมิเม

กิมตฺถมิทํ. “สขโต สฺมึวจนํ เอตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สขคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สเขติ อุทาหรณํ. ตํ ปน สข-สทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สฺมิโน เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๑๙๓] พฺรหฺมโต คสฺส จ

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺมสทฺทโต ปรสฺส อาลปเนกวจนสฺส เอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. เอการคฺคหณมิหานุวตฺตเต. จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

เห พฺรหฺเมติ อุทาหรณํ. ตํ ปน พฺรหฺมสทฺทโต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ อธิกิจฺจ “อาลปเน จา”ติ ปฐมํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ ตสฺสา คสญฺญํ กตฺวา “สฺมิเม”ติ อธิกิจฺจ อิมินา ตสฺเสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. เหติ อาลปนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ.

[๑๙๔] สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ

กิมตฺถมิทํ. “สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทโส โหติ โน-นา-นํ-สอิจฺเจเตสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

สขิโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สขิโนติ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อิตรานิ สขสทฺทโต นา-นํ-สวิภตฺติโย กตฺวา อิมินา สขสทฺทนฺตสฺสิการาเทสํ กตฺวา ปจฺฉิมสฺส “สาคโม เส”ติ สการาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปานิ. กิมุทาหรณํ อุปริเยว อาวิภวิสฺสติ.

[๑๙๕] อาโร หิมฺหิ วา

กิมตฺถมิทํ. “สขสทฺทนฺตสฺส อาราเทโส โหติ หิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สขนฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สขาเรหีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน สขสทฺทโต หิวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตร-สุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สขสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺเสตฺเต กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๙๖] สุนมํสุ วา

กิมตฺถมิทํ. “สุ-นํ-อํอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ สขนฺตสฺส อาราเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สติปิ วาคฺคหเณ อิธ วาคฺคหณกรณํ อุภเยสํปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุตฺตรตฺร นานุวตฺตนตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ภินฺนโยคกรณํ พฺยาขฺยานคารวปริหรณตฺถํ.

สขาเรสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สขาเรสูติ สขสทฺทโต สุวจนํ กตฺวา “สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสุ, อาโร หิมฺหิ วา”ติ วตฺตมาเน อิมินา สขนฺต-สฺสาราเทสํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เอตฺเต กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิตรานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เอตฺถ จ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีฆกรณเมว วิเสโส. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

[๑๙๗] พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นิ

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺมสทฺทโต สฺมึวจนสฺส นิการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ตุคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

พฺรหฺมนีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน พฺรหฺมสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา ตสฺสีมินา นิอาเทเส กเต รูปํ. กมฺมนิ, จมฺมนิ, มุทฺธนีตีมานิ ตุสทฺทคฺคหณผลานิ. ตานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๑๙๘] อุตฺตํ สนาสุ

กิมตฺถมิทํ. “พฺรหฺมสทฺทสฺสนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต ส-นาสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. พฺรหฺมคฺคหณมตฺถวสา วิภตฺติวิปริณามโต ฉฏฺฐฺยนฺตวเสน สมฺพนฺโธ โหติ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมุนาติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พฺรหฺมุโนติ พฺรหฺมสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา พฺรหฺมสทฺทนฺตสฺส อุตฺตํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สวิภตฺติสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๑๙๙] สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป จ

กิมตฺถมิทํ. “สตฺถาทีนมนฺตสฺส อาการาเทโส โหติ สิสฺมึ วิภตฺติมฺหิ, ตโต สิโลโป จ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑนตฺถํ.

สตฺถาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถาติ สาส=อนุสิฏฺฅิมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “สาสตี”ติ อตฺเถ “สาสาทีหิ รตฺถู”ติ รตฺถุปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ ราทิมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สิวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาการาเทสํ กตฺวา สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

ปิตาติ ปา=รกฺขเณตีมสฺส “ปุตฺตํ ปาตี”ติ อตฺเถ “ปาติโต ริตู”ติ ริตุปจฺจยํ กตฺวา ราทิมฺหิ ลุตฺเต ปิตุสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

มาตาติ มาน=มานเนตีมสฺส “ปุตฺตํ มาเนตี”ติ อตฺเถ “มานาทีหิ ราตู”ติ ราตุปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ราทิมหิ ลุตฺเต มาตุสทฺทโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ภาตาติ ภาส=วิยตฺติยํ วาจายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ปุพฺเพ ภาสตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ราตุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กตฺตาติ กร=กรเณตีมสฺส “กโรตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายม นู”ตฺยธิกิจฺจ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ ตุปจฺจยํ กตฺวา “นมการานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี-ตฺยธิกิจฺจ “กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมินฺ”ติ ธาตฺวนฺตสฺส ตตฺตํ กตฺวา วุตฺตนเยน กตฺตุสทฺทโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๐๐] อญฺเญสฺวารตฺตํ

กิมตฺถมิทํ. “อนนฺตเร วิหิตํ สิวิภตฺตึ ถเปตฺวา อญฺเญสุ วจเนสุ สตฺถาทีน-มนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สตฺถุปิตาทิคฺคหณมิหานุ-วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สตฺถารนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถารนฺติ สตฺถุสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สตฺถาเรหีติอาทีสุ “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ เอตฺตกรณญฺจ “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ วตฺตมาเน “ปิตาทีนมสิมฺหี”ติ รสฺสกรณญฺจ วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๐๑] วา นํมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “สตฺถาทีนมนฺโต อารตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สตฺถุปิตาทิคฺคหณญฺจ อารตฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิทํ ปน อนนฺตรสุตฺเตน นิจฺจสมฺปตฺตํ วิกปฺเปติ.

สตฺถารานนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. สตฺถานํ, ปิตูนนฺ-ติอาทีนิ วาคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ สตฺถานนฺติ สตฺถุสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา “วา นํมฺหี”ตฺยธิกิจฺจ “สตฺถุนตฺตญฺเจ”ติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “โยสุ กตนิ-การโลเปสุ ทีฆนฺ”ตฺยธิกิจฺจ “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตเรสํ ทีโฆว โหติ.

[๒๐๒] สตฺถุนตฺตญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “สตฺถุสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. นํคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณมญฺเญสํปิ สงฺคหณตฺถํ.

“นนุ สตฺถาติ คหณเมว อิหานุวตฺตเต, อถ กิมตฺถํ สตฺถุคฺคหณํ กตํ, อญฺเญสํ สงฺคหณตฺถญฺจาปิ, อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถนฺ”ติ. สติปิ สตฺถุปิตาทิคฺคหเณ สตฺถุสทฺทเมว สรูเปน คเหตฺวา อิตเรสํ อิตรวเสน คหณํ ยทฺยาราเทสวินิมุตฺโต สตฺถุสทฺโท สิยา, นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ ตทา ตทนฺตสฺสตฺตํ โหเตว. อิตเรสํ ปน อตฺตวินิมุตฺโตปิ ปโยโค สิยาติ ทีเปติ. อญฺญถา สพฺเพสํปิ สมานรูปปฺปสงฺโค สิยา. ปกติ เหสาจริยานํ, เยน เกนจิ อากาเรน อธิปฺปายวิญฺญาปนํ.

สตฺถานนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๐๓] อุ สสฺมึ สโลโป จ

กิมตฺถมิทํ. “สตฺถุปิตาทีนมนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สวิภตฺติมฺหิ, ตโต สวิภตฺติยา โลโป จ โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สตฺถุปิตาทิคฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สตฺถูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถูติ สตฺถุสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ สตฺถุสทฺทนฺ-ตสฺสาราเทเส สมฺปตฺเต ตํ พาเธตฺวา ตเมวาธิกิจฺจ อิมินา สตฺถุสทฺทนฺตสฺส อุตฺตํ กตฺวา สวิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว. ตตฺถ ปน “สาคโม เส”ติ สการาคโม จ “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สวิภตฺติยา โนอาเทโส จ วิเสโส.

[๒๐๔] สกฺกมนฺธาตาทีนญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “สกฺกมนฺธาตาทีนมนฺโต อุตฺตมาปชฺชเต สวิภตฺติมฺหิ, ตโต จ สวิภตฺติยา โลโป จ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อนนฺตรสุตฺเตเนว สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิจฺจวิธานตฺถํ.

สกฺกมนฺธาตูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สกฺกมนฺธาตูติ สกฺกมนฺธาตุ-สทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยนาราเทเส สมฺปตฺเต ตํ พาเธตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อุตฺตํ กตฺวา สวิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๐๕] ตโต โยนโม ตุ

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อาราเทสโต โยนํ โอการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ อิโต อารคฺคหณมตฺถวสา วิภตฺติวิปริณามโต ปญฺจมฺยนฺตวเสน สมฺพนฺโธ โหติ. เอตฺถ จ “กิญฺจาปิ ตโตติ อนิยมวเสน วุตฺตํ, อารคฺคหเณเนว สมฺพนฺโธ โหตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยค-สิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ตุคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ.

สตฺถาโรติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถาโรติ สตฺถุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา โยวจนสฺโส-การาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ วตฺตมาเน “ปิตาทีนมา สิมฺหี”ติ รสฺส-กรณเมว วิเสโส. จตุโรติอาทีนิ ตุคฺคหณผลานิ.

ตตฺถ จ จตุโรติ จตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา ตสฺสีธ ตุคฺคหเณโนการาเทสํ กตฺวา “วคฺคนฺตํ วา วคฺเค, มทา สเร”ติ วตฺตมาเน “ยวมทนตรลา จาคมา”ติ วา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปา-คมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ วา “ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา “ปจฺจยา-ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา รการาคเม กเต “โอ สเร จา”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน อุราเทเส วา กเต รูปํ.

คาโวติ โคสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “คาว เส”ติ อธิกิจฺจ “โยสุ จา”ติ โอการสฺสาวาเทสํ กตฺวา อิมินา โยวจนสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อุโภติ ทฺวิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส อุภาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน โยวจนสฺโสการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๐๖] ตโต สฺมิมิ

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อาราเทสโต สฺมึวจนสฺสิการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อารคฺคหณมิหานุวตฺตเต. สติปิ อนนฺตรสุตฺเต ตโตคหเณ อิธ ตโต-คหณกรณํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. ตํ สยเมว วกฺขติ.

สตฺถรีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถรีติ สตฺถุสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน อาราเทสํ กตฺวา “อญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต โยนโม ตู”ติ วตฺตมาเน อิมินา สฺมึโน อิการาเทสํ กตฺวา “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ อาการสฺส รสฺเส กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ภุวีติ ตโตคหณผลํ. ตํ ปน ภูสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา อิธ ตโตคหเณน สฺมึโน อิการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลานมิยุวา สเร วา”ติ ลสฺส อุวาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๐๗] นา อา

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อาราเทสโต นาวจนสฺส อาการาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อารคฺคหณญฺจ ตโตคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สตฺถาราติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สตฺถาราติ สตฺถุสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา “อญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต สฺมิมี”ติ วตฺตมาเน อิมินา นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ ตํสทิสาเนว. “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ วตฺตมาเน “ปิตาทีนมสิมฺหี”ติ รสฺสกรณเมว วิเสโส.

[๒๐๘] อาโร รสฺสมิกาเร

กิมตฺถมิทํ. “อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อิการสฺมินฺ”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ ปน “กิญฺจาปิ อาโรติ อนิยมวเสน วุตฺตํ, อากาโรว รสฺโส โหตี”ติ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺเสว รสฺสานุรูปตฺตา. เอวญฺจ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

[๒๐๙] ปิตาทีนมสิมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “ปิตาทีนํ อาราเทโส รสฺสมาปชฺชเต อสิมฺหิ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อารคฺคหณญฺจ รสฺสคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. สิมฺหิ ปเร อาราเทสสฺสาภาวา อสิมฺหีติ น วตฺตพฺเพปิ เอวํ วจนํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. เตนาห “อสิมฺหิคฺคหณํ โตมฺหิ ปเร อิการาเทสญาปนตฺถนฺ”ติ.

มาติโตติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ มาติโตติ มาตุสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ ปญฺจมฺยตฺเถ โตปจฺจยํ กตฺวา “ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย”ติ วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน อุการสฺส อิการาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺต-สทิสาเนว.

ทุหิติโตติ อิทํ ปน ทุห=ปูรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “กุลํ ปูเรตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ ตุปจฺจยํ กตฺวา “ยถาคมมิกาโร”ติ อิการาคมํ กตฺวา ทุหิตุสทฺทโต วุตฺตนเยน ปญฺจมฺยตฺเถ โตปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๑๐] ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํ วา

กิมตฺถมิทํ. “ตยา-ตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตมาปชฺชเต วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตฺวยา, ตฺวยีติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตฺวยาติ ตุมฺหสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ติ อธิกิจฺจ “นามฺหิ ตยามยา”ติ สวิภตฺติสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส ตยาเทสํ กตฺวา ตการสฺส อิมินา ตฺวาเทเส กเต รูปํ.

ตฺวยีติ ตุมฺหสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, สฺมึมฺหิ รญฺเญราชินี”ติ อธิกิจฺจ “ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ติ สวิภตฺติสฺส ตุมฺหสทฺทสฺส ตยิอาเทสํ กตฺวา ตการสฺส อิมินา ตฺวาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป

ตติโย ปริจฺเฉโท

-------------------------

จตุตฺถปริจฺเฉท

[๒๑๑] อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ

กิมตฺถมิทํ. “อตฺตสทฺทนฺโต อนตฺตมาปชฺชเต หิสฺมึ วิภตฺติมฺหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

อตฺตเนหิ, อตฺตเนภีติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺตเนหีติ อตฺตสทฺทโต หิวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อตฺตสทฺทนฺตสฺส อนาเทสํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺเสตฺเต กเต รูปํ. อิตรสฺมึ “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ ภฺยาเทโสว วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๑๒] ตโต สฺมึ นิ

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อตฺตโต สฺมึวจนสฺส นิอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อตฺตนีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อตฺตสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สฺมึโน นิการา-เทเส กเต รูปํ.

[๒๑๓] สสฺส โน

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อตฺตสทฺทโต สสฺส วิภตฺติสฺส โนอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺตคฺคหณญฺจ ตโตคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อตฺตโนติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อตฺตสทฺทโต สวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสานนฺตรสุตฺต-ทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

[๒๑๔] สฺมา นา (สฺมานา)

กิมตฺถมิทํ. “ตโต อตฺตสทฺทโต สฺมาวจนสฺส นาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺตคฺคหณญฺจ ตโตคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “สฺมาสฺส นา”ติ วตฺตพฺเพ “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตา-ทีหิ เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สมาสนิทฺเทโส วา.

อตฺตนาติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อตฺตสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา “อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ, ตโต สฺมึ นี”ตฺยธิกิจฺจ อิมินา สฺมาวจนสฺส นาเทเส กเต รูปํ. “นนุ ‘อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาเว’ติ อตฺตสทฺทโต สฺมา-วจนสฺส นาเทโส ลพฺภเตว, อถ กิมตฺถมิทมธีตนฺ”ติ. สิทฺเธ สติ อารทฺธสฺส อตฺถนฺตรวิญฺญาปนโต. เตนาห “ปุน ตโตคหเณน ตสฺส อตฺตโน ตการสฺส รกาโร โหติ สพฺเพสุ วจเนสุ, อตฺรโช”ติ. ภินฺนโยคกรเณนาติ ภาโว. อุทา-หรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ.

[๒๑๕] ฌลโต จ

กิมตฺถมิทํ. “ฌ-ลโต จ สฺมาวจนสฺส นาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

อคฺคินาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคินาติ อคฺคิสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌสญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สฺมาวจนสฺส นาเทเส กเต รูปํ.

ทณฺฑินาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสกรณเมว วิเสโส. อิตรทฺวยมฺปิ วุตฺตสทิสเมว. ลสญฺญกรณเมว วิเสโส.

อคฺคโยติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคโยติ อคฺคิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา สฺมาวจนสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ อธิกิจฺจ “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ ฌสฺส อตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว.

[๒๑๖] ฆปโต สฺมึ ยํ วา

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา ฆ-ปโต สฺมึวจนสฺส ยํ โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กญฺญายนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กญฺญายนฺติ กญฺญสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต กญฺญาสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา อิมินา สฺมึวจนสฺส ยมาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตตฺถ จ “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ วตฺตมาเน “ฆโต นาทีนมิ”ติ สฺมึโน อายาเทโส จ สรโลปปฺปกติภาโว จ วิเสโส.

รตฺติยนฺติ รตฺติสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา อิมินา สฺมึโน ยมาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตตฺถ จ “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ วตฺตมาเน “ปโต ยา”ติ ยาเทโสว วิเสโส. อิตรานิ วุตฺตสทิสานิ. “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสกรณเมว วิเสโส.

[๒๑๗] โยนํ นิ นปุํสเกหิ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺเพสํ โยนํ นิอาเทโส โหติ นปุํสเกหิ ลิงฺเคหิ ปเรสํ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อฏฺฐีนิ, อายูนีติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อฏฺฐีนีติ อฏฺฅิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว. อิตรานิปิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ.

ตตฺถ จ อฏฺฐีติ อฏฺฅิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ วตฺตมาเน “ฆปโต จ โยนํ โลโป”ติ โยวจนสฺส โลปํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว. อิตฺถิโยติ กิมุทาหรณํ. ตตฺถ “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสกรณเมว วิเสโส.

[๒๑๘] อโต นิจฺจํ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา อการนฺตโต นปุํสกลิงฺคโต โยนํ นิจฺจํ นิอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ยานีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ยานีติ ยสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อนนฺตร-สุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส นิอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๑๙] สึ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา อการนฺตโต นปุํสกลิงฺคโต สิวจนสฺส อํอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. นปุํสกคฺคหณญฺจ อโตคหณญฺจ วตฺตเต. “สิสฺส อนฺ”ติ วิคฺคเห “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสา”ติ วตฺตมาเน “อมาทโย ปรปเทภี”ติ สห ตปฺปุริสสญฺญาย สมาสํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ วตฺตมาเน “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต สินฺติ รูปสิทฺธิ. อถ วา สีติ ปจฺจตฺตนิทฺเทโส. อนฺติ อุปโยคนิทฺเทโส. ตทา วุตฺตนเยน สนฺธิวิธานญฺจ โหติ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สพฺพนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺพนฺติ สพฺพสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา สิวิภตฺติยา อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

[๒๒๐] เสสโต โลปํ คสิปิ

กิมตฺถมิทํ. “สึ, โส, สฺยา จ, อา สิมฺหิ, อํ นปุํสเก, ปุมนฺตสฺสา สิมฺหิ, สขโต คสฺเส วา, ฆเต จ, อวณฺณา จ เค, พฺรหฺมโต คสฺส เจ’ติเอวมาทีหิ นิทฺทิฏฺเฐ ถเปตฺวา เสสโต ปรา ค-สิอิจฺเจเต โลปมาปชฺชนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อปิคฺคหณํ ทุติยตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

โภตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โภตีติ ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธึ กตฺวา “โอ อว สเร”ติ โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ภวนฺตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อธิกิจฺจ “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ วตฺตมาเน “ภวโต โภโต”ติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา โภตีสทฺทโต “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ วตฺตมาเน “อาลปเน เจ”ติ สิวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ ตสฺส คสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา อิมินา คโลเป กเต รูปํ.

อิตฺถีติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน อาลปเนกวจนํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “ฌลปา รสฺสนฺ”ติ รสฺเส กเต วุตฺตนเยน คโลเป กเต รูปํ.

สาติ ตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยาทึ กตฺวา ตโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ อธิกิจฺจ “เอตเตสํ โต”ติ ตการสฺส สการาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

อิตฺถีติ อิตฺถีสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

โภติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ภวนฺตสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต อาลปเนก-วจนํ กตฺวา “ภวโต โภโต”ติ วตฺตมาเน “โภ เค ตู”ติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน คโลเป กเต รูปํ.

ทณฺฑีติ ทณฺฑีสทฺทโต วุตฺตนเยน อาลปเนกวจนํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “ฌลปา รสฺสนฺ”ติ รสฺสํ กตฺวา วุตฺตนเยน คโลเป กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

สตฺเถติ สตฺถุสทฺทโต วุตฺตนเยน อาลปเนกวจนาทึ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “อการปิตาทฺยนฺตานมา”ติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาการาเทสํ กตฺวา “โภ เค ตุ, ฌลปา รสฺสนฺ”ติ วตฺตมาเน “อากาโร วา”ติ อาการสฺส รสฺสํ กตฺวา วุตฺต-นเยน คโลเป กเต รูปํ. ตถา ราชาติ. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๒๑] สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “อาวุโสสทฺทโต ‘อุปสคฺคนิปาต’อิจฺเจวมาทีหิ จ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. โลปคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ เอตฺถ วิย อวธารณตฺถํ. อิห จ “อุเปจฺจตฺถํ สชฺเชนฺตี”ติ ปาทโย อุปสคฺคาติ วุตฺตา, “ปทานมาทิมชฺฌาวสาเนสุ นิปตนฺตี”ติ ยถาทโย นิปาตาติ วุตฺตา.

ตฺวํ ปนาวุโส, ตุมฺเห ปนาวุโสตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อาวุโสติ อาวุโสสทฺทโต ปฐเมกวจนพหุวจนานิ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา เตสุ ลุตฺเตสุ รูปํ. ปทโสติ ปทโสสทฺทโต ตติเยกวจนํ กตฺวา ตสฺมึ ลุตฺเต รูปํ.

เสฺวติ เสฺวสทฺทโต สตฺตมฺเยกวจนํ กตฺวา ตสฺมึ ลุตฺเต รูปํ. ป-ปราติ-อาทินา นเยน อุปสคฺเค ทสฺเสตฺวา เตเยว นามปเทหิ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ปหาโรติอาทิมาห.

ตตฺถ จ ปหาโรติ ปปุพฺพสฺส หร=หรเณตีมสฺส ปสทฺทโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “ปหรณนฺ”ติ อตฺเถ “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ วตฺตมาเน “ภาเว เจ”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธิมฺหิ กเต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ปสทฺทโต ปรสฺส สิวจนสฺส อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โลเป กเต รูปํ. เสสานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๒๒] ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสุ

กิมตฺถมิทํ. “ปุมอิจฺเจตสฺส อนฺโต โลปมาปชฺชเต ลิงฺคาทีสุ ปรภูเตสุ สพฺพสมาเสสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. โลปคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “ปุมสฺส อ ปุมอ”อิติ วิคฺคหํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฉฏฺฐิสมาสํ กตฺวา สรโลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา โลปมเปกฺขิตฺวา ฉฏฺฐฺยนฺตํ กตฺวา ปุมสฺสาติ วุตฺตํ.

ปุลฺลิงฺคนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุลฺลิงฺคนฺติ “ปุมสฺส ลิงฺคนฺ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ฉฏฺฐิสมาสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน อิมินา ปุมนฺตสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน อุการสฺส ลสญฺญํ กตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ มการสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวา “นิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺ”ติ วตฺตมาเน “พฺยญฺชเน เจ”ติ นิคฺคหิตโลปํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ ลการสฺส เทฺว-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปุมฺภาโวติ อิทํ ปน ตสฺสทิสเมว. นิคฺคหิตสฺส วคฺคนฺตกรณเมว วิเสโส. ปุงฺโกกิโลติ ตํสทิสเมว. “ปุมา จ โส โกกิโล จา”ติ อตฺเถ “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ”ติ วตฺตมาเน “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย”ติ กมฺมธารยสมาโสว วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๒๓] อํ ยมีโต ปสญฺญาโต

กิมตฺถมิทํ. “อํวจนสฺส ยมาเทโส โหติ อีโต ปสฃฺาโต วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิธ จ อีโตติ ปฏิลทฺธปสญฺญมฺปิ อิการุวณฺณํ ปฏิกฺขิปติ. ปสญฺญาโตติ อีการมฺปิ ปฏิลทฺธฌสญฺญํ ปฏิกฺขิปติ.

อิตฺถิยนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อิตฺถีสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อธิกิจฺจ “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา อิมินา อํวจนสฺส ยมาเทสํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ.

ทณฺฑินํ, โภคินนฺติ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑินนฺติ ทณฺฑีสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา ปสญฺญตฺตาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน รสฺสํ กตฺวา อิทเมวาธิกิจฺจ “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ อํวจนสฺส นํอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว. อิตฺถีหีติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๒๒๔] นํ ฌโต กตรสฺสา

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา อํวจนสฺส นํอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อํคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กโต รสฺโส ยสฺส โส กตรสฺโส. ตสฺมา กตรสฺสา. ฌโตติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

เวสฺสภุนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน เวสฺสภูสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ลสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ กตรสฺสา ลโต อํวจเน ฌสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหี”ติ อํวจนสฺส นิคฺคหีเต กเต รูปํ.

กุจฺฉินฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน กุจฺฉิสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา สติปิ ฌโต อํวจเน กตรสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน อํวจนสฺส นิคฺคหีเต กเต รูปํ.

[๒๒๕] โยนํ โน

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา โยนํ โนอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ฌคฺคหณญฺจ กตรสฺสคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ทณฺฑิโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑิโนติ ทณฺฑีสทฺทโต โย-วจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ ตํสทิสาเนว.

อคฺคโยติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคโยติ อคฺคิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญํ กตฺวา สติปิ ฌโต โยวจเน กตรสฺสาภาวา อิมินา-เทสมกตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ วตฺตมาเน “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ ฌสฺสตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ ตํสทิสาเนว.

สยมฺภุโนติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สยมฺภูสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺต-นเยน ลสญฺญํ กตฺวา “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ กตรสฺสา ลโต โยวจเน ฌสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “ลโต โวกาโร เจ”ติ เอตฺถ การคฺคหเณน โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๒๖] สฺมึ นิ

กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา ฌโต กตรสฺสา สฺมึวจนสฺส นิอาเทโส โหตี”ติ ญาป-นตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ฌคฺคหณญฺจ กตรสฺสคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ทณฺฑินีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑินีติ ทณฺฑีสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ฌสญฺญาทึ กตฺวา “นํ ฌโต กตรสฺสา”ติ วตฺตมาเน อิมินา สฺมึโน นิอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว.

พฺยาธิมฺหีติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน พฺยาธิสทฺทโต สฺมึวจนํ กตฺวา วุตฺตปฺ-ปกาเร สติปิ กตรสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ สฺมึโน มฺหิอาเทเส กเต รูปํ.

[๒๒๗] กิสฺส ก เว จ

กิมตฺถมิทํ. “กิมิจฺเจตสฺส กาเทโส โหติ วปจฺจเย ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

กฺว คโตสีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน กึสทฺทโต “สตฺตมฺยตฺเถ, กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ วตฺตมาเน “กึสมฺา โว”ติ วปจฺจยํ กตฺวา อิมินา กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา “ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย”ติ วิภตฺติ-สญฺญํ กตฺวา “สร ฯเปฯ ปกตี”ติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหเณน อวปจฺจเย ปเรปิ โก จ โหตี”ติอาทิมาห.

โก กตนฺติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ โกติ กึสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา อิธ จคฺคหเณน กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กถนฺติ กึสทฺทโต “เกน ปกาเรนา”ติ อตฺเถ “สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา”ติ วตฺตมาเน “กิมิเมหิ ถนฺ”ติ ถํปจฺจยํ กตฺวา อิมินา กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา ตโต นาวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วิภตฺติโลเป กเต รูปํ.

กุโตติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน กึสทฺทโต ปญฺจมฺยตฺเถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ โตปจฺจยํ กตฺวา สติปิ กึสทฺเท วปจฺจยสฺสาภาวา อิมินาเทสมกตฺวา อิทเมวาธิกิจฺจ “กุหึหํสุ เจ”ติ วตฺตมาเน “ตฺรโตเถสุ เจ”ติ กึสทฺทสฺส กุอาเทเส กเต รูปํ.

“นนุ จคฺคหเณน ภวิตพฺพเมวา”ติ. น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. “กิสฺส ก สพฺพตฺถา’ติ วตฺตพฺเพเวติ นิยมกรณํ ยตฺถ อนธิปฺเปตํ, ตตฺถ น โหตีติ ญาปนตฺถํ “กิสฺส ก เว”ติ อวตฺวา จคฺคหณกรณํ ยตฺถ ปนาธิปฺเปตํ, ตตฺถ ภวตฺเยวาติ ญาปนตฺถํ.

[๒๒๘] กุ หึหํสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “กิมิจฺเจตสฺส กฺวาเทโส โหติ หึ-หํอิจฺเจเตสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. กึคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กุหึ, กุหนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน กึสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กึสฺมา โว”ติ วตฺตมาเน “หึหํหิญฺจนนฺ”ติ หึ-หํ-ปจฺจเย กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา กิมิจฺเจตสฺส กฺวาเทสํ กตฺวา “ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย”ติ หึ-หํปจฺจยานํ วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา วุตฺตวิภตฺยนฺตตฺตา วิภตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ. จคฺคหเณน กึสทฺทโต วุตฺตาธิการมธิกิจฺจ “หึหํหิญฺจนนฺ”ติ หิญฺจนํ-ปจฺจเย กเต กฺวาเทโส โหติ. เตน กุหิญฺจนนฺติอาทีนิ สิชฺฌนฺติ. เอวมญฺเญปิ โยเชตพฺพา. อิมสฺสานนฺตรํ “เสเสสุ เจ”ติ สุตฺตมธีตํ.

[๒๒๙] เสเสสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “เสเสสุ วิภตฺติปจฺจเยสุ กิมิจฺเจตสฺส กาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. มณฺฑูกคตฺยา กคฺคหณมิหานุวตฺตเต. ยถาธิกตํ กึคหณญฺจ. จคฺคหณํ กคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. “กิสฺส ก เว เจ”ติ อิมสฺสานนฺตรมิมสฺมึ วตฺตพฺเพปิ อิโหจฺจารณํ มณฺฑูกคติโยปฺยธิการา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ, ยถา ยถา วุจฺจมาเน วินาว คนฺถ-ครุตายาธิปฺปายวิญฺญาปนํ โหติ, ตถา ตถา วตฺวา อธิปฺปายวิญฺญาปนํ.

โก ปกาโรติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โกติ กึสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา “กิสฺส ก เว เจ”ติ วตฺตมาเน อิมินา กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺโสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กถนฺติ ตโตว “โก ปกาโร”ติ อตฺเถ “สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา”ติ วตฺตมาเน “กิมิเมหิ ถนฺ”ติ ถํปจฺจยํ กตฺวา อิมินา กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ วิภตฺติโลเป กเต รูปํ. กถนฺติ อํวจนวเสน วุตฺตํ. ตถา กถนฺติ.

อิห จ “โก ปกาโร, กึ ปการนฺ”ติ อิมานิ อิตเรสํ อตฺถวากฺยวเสน อุทาหรณวเสน จ คหิตานิ. ยทิ หิ ตานิ เกวลมตฺถวากฺยานิ ภเวยฺยุํ, วุตฺติยํ “เสเสสุ วิภตฺติปจฺจเยสู”ติ วุตฺตตฺตา สรูเปน วตฺวา ปโยคาวจเน สติ อูนตา-ปสงฺโค สิยา. เกวลํ ปน อุทาหรณานิ ภเวยฺยุํ, ทฺวิกฺขตฺตุํ “กถํ, กถนฺ”ติ น วตฺตพฺพภาวปฺปสงฺโค สิยา”ติ.

“นนฺเวเกน ปกาเรเนว ภวิตพฺพํ, โนภยถา”ติ. “ตถา ภวติ อุภยถา, ยถา เอเกโนทกฆเฏน อมฺพเสจนครุปีณนานิ ภวนฺตี”ติ. ภวเตฺววํ. “นนฺวิทเมวานชฺฌนียํ ‘กิสฺส ก เว เจ’ติ เอตฺถ จคฺคหเณเนว สิชฺฌนโต”ติ. “สิชฺฌติ, ตถาปีทํ นิยม-กรณตฺถมธีตนฺ”ติ. สิทฺเธ สตฺยารมฺโภติ นิยมาย วา โหติ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนาย วา.

อยํ ปเนตฺถ นิยโม “สเจ กึสทฺทสฺส กาเทโส โหติ เสสวิภตฺติปจฺจเยสุ ปรภูเตเสฺวว, น ตพฺพิรหิเตสู”ติ. เตน กึสทฺทสฺส “กิเมวีทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ, กินฺเต วกฺกลิ, กินฺเต ชฏาหี”ติอาทีสุ กึสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต ปเรสํ วิภตฺติปจฺจยานมภาวา อิมินา กาเทโส น โหติ.

“นนุ เสสคฺคหเณเนวีธาปิ ภวิตพฺพํ นิยมาภาวา”ติ. อตฺเถว นิยโม เสสสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา, ยถา หิ ยํ กิญฺจิ ทพฺพชาติกํ สโมธาเนตฺวา ตโต วิสุเมกํ คเหตฺวา เสสํ ถเปตีติ วุตฺเต ยโต ยํ คหิตํ, ตโต ตเมว อวสิฏฺฐํ เสสํ นาม, น สพฺพํ, ตถา อิธาปิ กึสทฺทสฺส ปาฏิปทิกตฺตา ตโต ปรํ ภวิตพฺพา เย วิภตฺติปจฺจยา, เต สโมธาเนตฺวา ตโต วปจฺจยสฺส วิสุํ คหิตตฺตา ตทวสิฏฺฐา วิภตฺติปจฺจยา เสสา นาม โหนฺตี”ติ. ภวเตฺวว. กึสทฺทโต ปรํ ภวิตพฺพานํ วิภตฺติปจฺจยานํ วปจฺจยํ คเหตฺวา ‘กิสฺส ก เว เจ’ติ สุตฺตํ วิสุํ น วตฺตพฺพํ ตสฺสปิ ปจฺจยตฺตา อิมินาว สิชฺฌนโต”ติ. วิสโมยํ กถามคโค.

ตถาปิ ภวโต สุญฺญเมวาวลมฺพิตฺวา ปริหารเมตฺถ วกฺขาม. ยทิ ปน ตํ อวุตฺตํ ภเวยฺย, อิทมนชฺฌนียํ ภเวยฺย เสสสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา อญฺญสฺส จาเปกฺขิตพฺพสฺสาภาวา, ยทิปิ วเทยฺยุํ ‘กุ หึหํสุ จ, ตฺรโตเถสุ เจ’ติ สุตฺตทฺวยํ วตฺวา ตทนนฺตรํ วุตฺเต อเปกฺขิตพฺพา สนฺตี”ติ. ตทา ‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’ติ อิมสฺส โต-ถคฺคหณํ ถเปตฺวา เสสคฺคหณเมว อนนฺตรตฺตา วตฺตตีติ สงฺกา สิยา. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘ตํปิ วตฺวา ปจฺฉา วตฺตพฺพนฺ”ติ. ตทาปิ ‘เตฺร นิจฺจนฺ’ตีมสฺส กึคหณํ อนุวตฺตตีติ สงฺกา สิยา. น จ สกฺกา กึคหณเมเวตฺถ นตฺถีติ วตฺตุํ ‘กิสฺส ก เว เจ’ติ อิมสฺส น วตฺตพฺพตา ปฏิญฺญาตตฺตา ‘กุ หึหํสุ เจ’ติ เอตฺถ อธิปฺเปตสฺสาปิ ‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’ติ อิมินา พฺยวจฺฉินฺนตฺตา จ. ยทิ ปนาพฺยวจฺฉินฺนํ สิยา. อิหานุวตฺติตสฺส อุตฺตรตฺร นานุวตฺตนการณาภาวา วตฺติตพฺพ-เมว. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ, เตนานุกฑฺฒิตํ โจตฺตรตฺร นานุวตฺตเตอิติ, ตํ ปน มคฺคิตพฺพํ, ตทา กถํ ปนีทํ สุตฺตํ วตฺตพฺพนฺ”ติ.

ยทิ หิ ‘กิสฺส ก ปจฺจเยสู’ติ วุตฺตํ ภเวยฺย. วิภตฺติปรสฺส กึสทฺทสฺส น สิยา วิภตฺตีนมปจฺจยตฺตา. วุตฺโต หิ วิภตฺตีนมปจฺจยภาโว ‘กฺวจิ ธาตุวิภตฺติ-ปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ’ติ เอตฺถ วิสุํ วิภตฺติคฺคหณํ กุพฺพตาจริเยน. ยทิ ปน ‘กิสฺส ก วิภตฺติยนฺ’ติ วุตฺตํ ภเวยฺย, ตทา ปน ปจฺจยปรสฺส น ภเวยฺย อวิภตฺติกตฺตา เกสญฺจิ ปจฺจยานํ. ยทิ ปน ‘กิสฺส ก วิภตฺติปจฺจเยสู’ติ วุตฺตํ ภเวยฺย, ตทา อปจฺจยานํ วิภตฺตีนํ ปจฺจยานญฺจ อวิภตฺตีนํ ‘ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย’ติ ปฏิลทฺธวิภตฺติสญฺญานํ วิภตฺติปจฺจยานญฺโจปลพฺภนโต อวิภตฺติ-ปจฺจยวิวชฺชนตฺถํ วิภตฺติคฺคหณํ กตํ, อปจฺจยวิภตฺติวิวชฺชนตฺถํ ปจฺจยคฺคหณํ กตํ, ตฺวาทิวิภตฺติปจฺจยสงฺคหณตฺถํ อุภยคฺคหณํ กตนฺติ สงฺกา สิยา. ‘กิสฺส ก เว จ, เสเสสุ เจ’ติ อิเมหิ สห ทุติเยน กึคหเณน ‘กิสฺส ก วิภตฺติปจฺจเยสู’ตีมสฺส ครุกรตฺตา คนฺถครุตาปสงฺโค จ สิยา. ตถา เภสชฺชสมุฏฺฅิตโรโค วิย อโมห-ภาวตฺถํ วุตฺเตน ลกฺขเณน อุปฺปนฺโน โมหภาโว อเตกิจฺโฉ สิยา. ตสฺมา อสมฺปถมโนตริตฺวา กึสทฺทโต ปรภูเตสุ สพฺพวิภตฺติปจฺจเยสุ กึสทฺทสฺส กาเทส-ภาวทีปนตฺถํ. ‘กิสฺส ก เว เจ’ติ วตฺวา กทาจิ อญฺญตฺถปิ โหตีติ ญาปนตฺถํ จคฺคหณํ กตฺวา เตเนว ‘กิเมวีทนฺ’ติอาทีสุปิ โหตีติ สงฺกานิวตฺตนตฺถํ นิยมกรณ-วเสเนวีทมารทฺธนฺ”ติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๒๓๐] ตฺรโตเถสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “กิมิจฺเจตสฺส ตฺร-โต-ถอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ กุอาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กึคหณมิหานุวตฺตเต กุคฺคหณญฺจ. จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กุตฺราติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กุตฺราติ กึสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ วตฺตมาเน “ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ สตฺตมฺยตฺเถ ตฺรปจฺจยํ กตฺวา “กิสฺส ก เว จ, กุ หึหํสุ เจ”ติ วตฺตมาเน อิมินา กึสทฺทสฺส กฺวาเทสํ กตฺวา “ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย”ติ ตฺรปจฺจยสฺส วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา วุตฺต-วิภตฺยนฺตตฺตา วิภตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กุโตติ ตโตว “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ โตปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน กฺวาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กุตฺถาติ กึสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ วตฺตมาเน “ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ ถปจฺจยํ กตฺวา อิมินา กึสทฺทสฺส กฺวาเทสํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ สทิเสน เทฺวภาเว สมฺปตฺเต ถการสฺส “วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา”ติ ปฐมกฺขรํ เทฺวภาเวน อาเนตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๓๑] สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ โต-ถอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อุปริ “เตฺร นิจฺจนฺ”ติ วุตฺตตฺตา โต-ถคฺ-คหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อโต, อตฺถาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน โต-ถปจฺจเย กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา เอตสทฺทสฺส อการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ปจฺฉิมสฺส เทฺวภาโว วุตฺตนโยว. อิตรานิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ. ตานิ ปน เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน โต-ถปจฺจเย กตฺวา วาคฺคหเณนีมินาเทสมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๓๒] เตฺร นิจฺจํ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว เอตสทฺทสฺส อกาโร โหติ ตฺรปจฺจเย นิจฺจนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺเต ถเปตฺวา วาคฺคหณํ อิตรานีหานุวตฺตนฺเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อตฺราติ เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน ตฺรปจฺจยํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา เอตสทฺทสฺส อการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิมสฺสานนฺตรํ “เอ โตเถสุ จา”ติ สุตฺตมารทฺธํ.

[๒๓๓] เอ โตเถสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส เอตสทฺทสฺส เอกาโร โหติ โต-ถอิจฺเจเตสุ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สพฺพคฺคหณญฺจ เอตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

เอตฺโตติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สิชฺฌนโต นิรตฺถกเมวีทํ. น เจโส ปุริมปาโฐ.

[๒๓๔] อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อิการาเทโส โหติ ถํ-ทานิ-ห-โต-ธ-อิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. “อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ”ติ เอตฺถ วิย จคฺคหณมวธารณตฺถํ. สพฺพคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

อิตฺถนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิตฺถนฺติ อิมสทฺทโต “อิมินา ปกาเรนา”ติ อตฺเถ “สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา”ติ วตฺตมาเน “กิมิเมหิ ถนฺ”ติ ถํปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา”ติ วตฺตมาเน อิมินา อิมสทฺทสฺ-สิการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ถการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตโต นาวจนํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ นาวจนสฺส โลเป กเต รูปํ.

อิทานีติ ตโตว “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺมา รหิธุนาทานิ เจ”ติ ทานิปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยนีมินา อิมสทฺทสฺสิการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิหาติ ตโตว “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺมา หธา เจ”ติ หปจฺจยํ กตฺวา อิมสทฺทสฺส อิมินา อิการาเทเส กเต รูปํ.

อิโตติ อิโตว “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ โตปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิมสทฺทสฺสิการาเทเส กเต รูปํ.

อิธาติ ตโตว “อิมสฺมา หธา เจ”ติ ธปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิมสทฺทสฺส อิการาเทเส กเต รูปํ.

[๒๓๕] อ ธุนามฺหิ จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อการาเทโส โหติ ธุนาปจฺจเย ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. จคฺคหณํ อนนฺตเร วิย อวธารณตฺถํ. สพฺพคฺคหณญฺจ อิมคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

อธุนาติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อิมสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺมา รหิธุนาทานิ เจ”ติ ธุนาปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา, อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ เจ”ติ วตฺตมาเน อิมินา สพฺพสฺส อิมสทฺทสฺส อการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๓๖] เอต รหิมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว อิมสทฺทสฺส เอตาเทโส โหติ รหิมฺหิ ปจฺจเย ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สพฺพคฺคหณญฺจ อิมคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

เอตรหีติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน อิมสทฺทโต วุตฺตนเยน “อิมสฺมา รหิธุนา-ทานิ เจ”ติ รหิปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา, อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ เจ”ติ วตฺตมาเน อิมินา อิมสทฺทสฺส เอตาเทเส กเต รูปํ.

[๒๓๗] อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย

กิมตฺถมิทํ. “อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการโต อาปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

สพฺพาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺพาติ สพฺพสทฺทโต อิมินา อาปจฺจยํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติ-ภาวญฺจ กตฺวา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺ-คหเณน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว. “อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺ”ติ วตฺตมาเน “เอตเตสนฺโต”ติ สการาเทโส จ “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน วา ตเมวาธิกิจฺจ “เสเสสุ เจ”ติ วา กาเทโสว วิเสโส.

[๒๓๘] นทาทิโต วา อี

กิมตฺถมิทํ. “นทาทิโต วา อนทาทิโต วา อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อีปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อิตฺถิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วาคฺคหณํ ปนานทาทโย สมฺปิณฺเฑติ. นโท อาทิ ยสฺส สทฺทคฺคหณสฺส โส นทาทิ. ตโต นทาทิโต. อาทิสทฺโท เจตฺถ ปการตฺถวาจโก.

นทีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ นทีติ นทสทฺทโต อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว.

[๒๓๙] ณวณิกเณยฺยณนฺตุหิ

กิมตฺถมิทํ. “ณว-ณิก-เณยฺย-ณ-นฺตุอิจฺเจเตหิ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อีปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. เอกปทมิทํ. อิตฺถิคฺคหณญฺจ อีคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ณโว จ ณิโก จ เณยฺโย จ โณ จ นฺตุ จ ณวณิกเณยฺย-ณนฺตโว. เตหิ ณวณิกเณยฺยณนฺตุหิ.

มาณวีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มาณวีติ มนุสทฺทโต “มนุโน อปจฺจนฺ”ติ อตฺเถ “วา ณาปจฺเจ”ติ วตฺตมาเน “ณโวปกฺวาทีหี”ติ ณวปจฺจยํ กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ อปจฺจสทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจ”ติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจ”ติ อาทิสรสฺส วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺย-นิยมปฺปสงฺเค “อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธี”ติ วุตฺตตฺตา อการสฺส อาการวุทฺธึ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา มาณวสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อา-ปจฺจโย, นทาทิโต วา อี”ติ วตฺตมาเน อิมินา ณวโต อีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

ปณฺฑวีติ ปณฺฑุสทฺทโต “ปณฺฑุโน อปจฺจนฺ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณว-ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. นาวิกีติ “นาวาย ตรตี”ติ อตฺเถ นาวาสทฺทโต “เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก”ติ ณิกปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ณโลปํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาววุทฺธิโย กตฺวา ณิกปจฺจยนฺตตฺตา อิมินา อีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เวนเตยฺยีติ “วินตาย อปจฺจนฺ”ติ อตฺเถ วินตาสทฺทโต “วา ณาปจฺเจ”ติ วตฺตมาเน “เญยฺโย กตฺติกาทีหี”ติ เณยฺยปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ณโลปวุทฺธิ-สรโลปปฺปกติภาวาทโย กตฺวา เณยฺยปจฺจยนฺตตฺตา อิมินา อีปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

กุนฺเตยฺยีติ “กุนฺติยา อปจฺจนฺ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน เณยฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. โคตมีติ โคตมสทฺทโต “โคตมสฺส อปจฺจนฺ”ติ อตฺเถ “วา ณาปจฺเจ”ติ ณปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ณโลปํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ณปจฺจยนฺตตฺตา อิมินา อีปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คุณวตีติ คุณสทฺทโต “คุโณ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา วนฺตุปจฺจยนฺตตฺตา อิมินา อีปจฺจยํ กตฺวา “นทาทิโต วา อี”ติ วตฺตมาเน “นฺตุสฺส ตมีกาเร”ติ นฺตุสฺส ตการาเทสํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๒๔๐] ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี

กิมตฺถมิทํ. “ปติ-ภิกฺขุ-ราชสทฺเทหิ จ อีการนฺเตหิ จ อิตฺถิยํ วตฺตมาเนหิ อินีปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิตฺถิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

คหปตานีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คหปตานีติ คหปติสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน อิมินา อินีปจฺจยํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ วตฺตมาเน “ปติสฺสินีมฺหี”ติ ปติสทฺทนฺตสฺส อตฺตํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ วตฺตมาเน “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺมึ ลุตฺเต “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ทีฆนฺ”ติ วตฺตมาเน “ปุพฺโพ จา”ติ ทีเฆ กเต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ภิกฺขุนีติ ภิกฺขุสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา “วา ปโร อสรูปา”ติ ปรสรสฺมึ ลุตฺเต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. ราชินีติ ราชสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา “สรา สเร โลปนฺ”ติ ปุพฺพสรสฺมึ ลุตฺเต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ. หตฺถินีติ หตฺถีสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ทณฺฑินีติ ทณฺฑีสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. เมธาวินีติ เมธาสทฺทโต “เมธา อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วีปจฺจยํ กตฺวา เมธาวีสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตปสฺสินีติ ตปสทฺทโต “ตโป อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “ตปาทิโต สี”ติ สีปจฺจยํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ สการสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตปสฺสีสทฺทโต อินีปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๔๑] นฺตุสฺส ตมีกาเร

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส อีกาเร ปเร ตการาเทโส โหติ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. “นทาทิโต วา อี”ติ อิโต วาคฺคหณํ มณฺฑูกคตฺยานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

คุณวตีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คุณวตีตีทํ เหฏฺฐา วุตฺตํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. “กุลวตี, กุลวนฺตี”ติ อิมานิ วนฺตุปจฺจยนฺตานิ. สติมตีติ สติสทฺทโต “สติ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “สตฺยาทีหิ มนฺตู”ติ มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา คุณวตีติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อีปจฺจยาทึ กตฺวา “นทาทิโต วา อี”ติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺส ตการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

มหตีติ มห=ปูชายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา มหนฺตสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสทฺทํ นฺตุมิว กตฺวา อิมินา นฺตุสฺส ตการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๔๒] ภวโต โภโต

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทโส โหติ อีกาเร ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อีการคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

[๒๔๓] โภ เค ตุ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส โภอาเทโส โหติ เค ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. ภวนฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตี”ติ กตฺวา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “ตุคฺคหเณน อญฺญสฺมึปิ วจเน สพฺพสฺส ภวนฺตสทฺทสฺส ‘โภนฺต, ภนฺเต, โภนฺโต, ภทฺเท, โภตา, โภโต’อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตี”ติ อาห.

โภนฺตอิตฺยาทีนิ จตฺตาริ สิมฺหิ รูปานิ. ตตฺถ จ “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ สิโลโป โหติ. “โภตา, โภโต”ติ ภวนฺตสทฺทโต ตติเยกวจนํ ฉฏฺเฐกวจนญฺจ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตุมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตา-โตอาเทเส สมฺปตฺเต อิธ ตุคฺ-คหเณน สพฺพสฺเสว ภวนฺตสทฺทสฺส “โภตา, โภโต”ติ อาเทเส กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ วา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ วา วิภตฺติโลเป กเต รูปานิ. อิมสฺสานนฺตรํ “โอภาโว กฺวจิ โยสุ วการสฺเส”ติ สุตฺตมารทฺธํ.

[1] โอภาโว กฺวจิ โยสุ วการสฺส

กิมตฺถมิทํ. “ภวนฺตสทฺทสฺส วการสฺโสภาโว โหติ กฺวจิ โยสุ วิภตฺตีสู”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. ภวนฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

โภนฺโตติ ภวนฺตสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “ภวโต โภโต”ติ วตฺตมาเน อิมินา วการสฺโสการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน นฺตุมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, มยํ โยมฺหิ ปฐเม”ติ อธิกิจฺจ “นฺตุสฺส นฺโต”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ กฺวจิคฺคหณผลํ. อิมสฺสานนฺตรํ “ภวนฺตสฺส ภทฺทนฺต-ภนฺเต”ติ สุตฺตมารทฺธํ.

[2] ภวนฺตสฺส ภทฺทนฺตภนฺเต

กิมตฺถมิทํ. “ภวนฺตสทฺทสฺส ‘ภทฺทนฺต-ภนฺเต’อิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ กฺวจิ เค ปเร โยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กฺวจิ-โยคหณานีหานุวตฺตนฺเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อนนฺตรสุตฺเต ตุคฺคหเณเนว สิชฺฌนโต นิรตฺถโก เจโส. น เจโส ปุริมปาโฐ.

[๒๔๔] อการปิตาทฺยนฺตานมา

กิมตฺถมิทํ. “อกาโร จ ปิตาทีนมนฺโต จ อาตฺตมาปชฺชเต เค ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. เคคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

โภ ปุริสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริสาติ ปุริสสทฺทโต วุตฺต-นเยน อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ คสญฺญํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน ปุริสสทฺทนฺตสฺสีมินา อาการาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ คมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว. อุการสฺส อาการกรณเมว วิเสโส.

[๒๔๕] ฌลปา รสฺสํ

กิมตฺถมิทํ. “ฌ-ล-ปอิจฺเจเต รสฺสมาปชฺชนฺเต เค ปเร”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. เคคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “นนฺวสติปิ อิมสฺมึ ‘อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจ’ติ อิมินาว สิชฺฌติ ฌ-ล-ปานํ อฆตฺตา”ติ. สิชฺฌติ, เอวํ สติปิ นิยมกรณตฺถํ. สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ หิ นิยมาย วา โหติ ญาปนาย วา. อยํ ปเนตฺถ นิยโม “สเจ เค ปเร รสฺสมาปชฺชนฺติ, อุปริ สุตฺตวิสยํ ถเปตฺวา ฌ-ล-ปา วา”ติ. เตน โภติอาทีสุ โภสทฺทนฺตสฺส เค ปเร รสฺโส น โหติ.

ทณฺฑีติ ทณฺฑีสทฺทโต อาลปเนกวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส คสญฺญํ กตฺวา “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ อิวณฺณสฺส ฌสญฺญํ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน อิมินา ฌสฺส รสฺเส กเต วุตฺตนเยน คโลเป กเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว. ล-ปสญฺญากรณเมว วิเสโส.

[๒๔๖] อากาโร วา

กิมตฺถมิทํ. “อากาโร รสฺสมาปชฺชเต เค ปเร วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. เคคหณมิหานุวตฺตเต รสฺสคฺคหณญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

โภ ราเชตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ราเชติ ราชสทฺทโต อาลปเนกวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส คสญฺญญฺจ กตฺวา “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “อการปิตาทฺยนฺตานมา”ติ ราชสทฺทนฺตสฺสาการาเทสํ กตฺวา “โภ เค ตุ, ฌลปา รสฺสนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา อาการสฺส รสฺเส กเต คโลเป จ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. เสสานิ ตสฺสทิสาเนว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

--------------------------

ปญฺจมปริจฺเฉท

[๒๔๗] ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย

กิมตฺถมิทํ. “ยถา ปุริโสติอาทีสุ วิภตฺยนฺตตฺตา น วิภตฺติ โหนฺติ วตฺตพฺ-พสฺสตฺถวิเสสสฺสาภาวา, เอวํ ปญฺจมฺยาทฺยตฺเถสุ โตปจฺจยาทีนํ สมฺภูตตฺตา วตฺตพฺ-พสฺสตฺถวิเสสสฺสาภาวา ปญฺจมฺยาทโย น โหนฺติ, อตพฺพิสยตฺตา อญฺญา วิภตฺติโย จาติ สพฺพโตติอาทีนิ อนิปฺผนฺนานิ ภเวยฺยุํ, น หิ นามนิปาโตปสคฺคาขฺยาตสทฺทา ยถานุรูปํ สฺยาทิ-ตฺยาทิวิภตฺตีหิ อนิปฺผนฺนา สนฺตีติ จินฺตายํ กิมญฺเญน วิภตฺติ-กรเณน, ตฺวาทโย ปจฺจยา ทานิปจฺจยปริยนฺตา วิภตฺติสญฺญาว ทฏฺฐพฺพา”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

สพฺพโตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺพโตตีมสฺส สพฺพสทฺทโต “สพฺพสฺมา อปรนฺ”ติ อตฺเถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ โตปจฺจยํ กตฺวา ยถาวุตฺต-ยุตฺติยา วิภตฺยภาเวปิ อิมินา โตปจฺจยสฺส วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรานิ เทฺว สุวิญฺเญยฺยานิ.

กุโตติ อิมสฺส กึสทฺทโต โตปจฺจยํ กตฺวา “กิสฺส ก เว จ, กุ หึหํสุ เจ”ติ วตฺตมาเน “ตฺรโตเถสุ จา”ติ กึสทฺทสฺส กฺวาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อโตติ เอตฺถ เอตสทฺทสฺส “ตฺรโตเถสุ เจ”ติ วตฺตมาเน “สพฺพสฺเส-ตสฺสากาโร วา”ติ อการาเทสกรณเมว วิเสโส. อิโตติ เอตฺถ อิมสทฺทสฺส “อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ เจ”ติ อิการาเทสกรณเมว วิเสโส.

สพฺพทาติ อิมสฺส ปน สพฺพสทฺทโต “สพฺพสฺมึ กาเล”ติ อตฺเถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน “กึสพฺพญฺเญก-ยกุหิ ทาทาจนนฺ”ติ ทาปจฺจยาทึ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรานิ สุวิญฺ-เญยฺยาเนว.

กทาติ เอตฺถ “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน วา ตเมวาธิกิจฺจ “เสเสสุ เจ”ติ วา กึสทฺทสฺส กาเทสกรณญฺจ. อิธาติ เอตฺถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺมา หธา เจ”ติ ธปจฺจยกรณญฺจ วิเสโส. อิทานีติ เอตฺถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺมา รหิธุนาทานิ เจ”ติ ทานิปจฺจยกรณเมว วิเสโส.

[๒๔๘] กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ

กิมตฺถมิทํ. “กฺวจิ โตปจฺจโย โหติ ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

[๒๔๙] ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ

กิมตฺถมิทํ. “ตฺร-ถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมิยา อตฺเถ สพฺพนาเมหี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺถคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

สพฺพตฺร, สพฺพตฺถาติ อิเมสํ สพฺพสทฺทโต “สพฺพสฺมินฺ”ติ อตฺเถ อนนฺตร-สุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ตฺร-ถปจฺจเย กตฺวา เตสํ “ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย”ติ วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

[๒๕๐] สพฺพโต ธิ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสทฺทโต สตฺตมิยา อตฺเถ ธิปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สพฺพธีติ อิมสฺส สพฺพสทฺทโต อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา สตฺตมฺยตฺเถ ธิปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๕๑] กึสฺมา โว

กิมตฺถมิทํ. “กิมิจฺเจตสฺมา วปจฺจโย โหติ สตฺตมฺยตฺเถ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

กฺวาติ อิมสฺส กึสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพ-นาเมหี”ติ วตฺตมาเน อิมินา สตฺตมฺยตฺเถ วปจฺจยํ กตฺวา “กิสฺส ก เว เจ”ติ กึสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ ปุพฺพ-สรสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

[๒๕๒] หึหํหิญฺจนํ

กิมตฺถมิทํ. “กิมิจฺเจตสฺมา สตฺตมฺยตฺเถ หึ-หํ-หิญฺจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคฺคหณญฺจ กึคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

กุหินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน กึสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กึสฺมา โว”ติ วตฺตมาเน อิมินา สตฺตมฺยตฺเถ หึ-หํ-หิญฺจนํปจฺจเย กตฺวา “กิสฺส ก เว เจ”ติ วตฺตมาเน “กุ หึหํสุ เจ”ติ กึสทฺทสฺส กฺวาเทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๕๓] ตมฺหา จ

กิมตฺถมิทํ. “ตสทฺทโต หึ-หํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคฺคหณญฺจ หึ-หํคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ หิญฺจนํคหณนิวตฺตนตฺถํ.

ตหึ, ตหนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, หึหํหิญฺจนนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา สตฺตมฺยตฺเถ หึ-หํปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๕๔] อิมสฺมา หธา จ

กิมตฺถมิทํ. “อิมสทฺทโต ห-ธอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ สตฺตมฺยตฺเถ”ติ ญาป-นตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ อวธารณตฺถํ.

อิห, อิธาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อิมสทฺทโต “กฺวจิ โต ปญฺจมฺ-ยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี”ติ วตฺตมาเน อิมินา สตฺตมฺยตฺเถ ห-ธปจฺจเย กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อิมสทฺทสฺสิการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๕๕] ยโต หึ

กิมตฺถมิทํ. “ยสทฺทโต สตฺตมฺยตฺเถ หึปจฺจโย โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ยหินฺติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน ยสทฺทโต อนนฺตรสุตฺตสฺส วิย สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา หึปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๕๖] กาเล

กิมตฺถมิทํ. “เย อิโต ปรํ วกฺขาม, เต กาเลเยว โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. อธิกาโร อยํ.

[๒๕๗] กึสพฺพญฺเญกยกุหิ ทาทาจนํ

กิมตฺถมิทํ. “กึ-สพฺพ-อญฺญ-เอก-ย-กุอิจฺเจเตหิ กาเล คมฺยมาเน สตฺตมฺยตฺเถ ยถานุรูปํ ทา-ทาจนํอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถคฺ-คหณญฺจ สตฺตมิคฺคหณญฺจ กาลคฺคหณญฺจ อิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

กทาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กทาติ กึสทฺทโต “กสฺมึ กาเล”ติ อตฺเถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน อิมินา ทาปจฺจยํ กตฺวา “กิสฺส ก เว เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน วา ตเมวาธิกิจฺจ “เสเสสุ เจ”ติ วา กึสทฺทสฺส กาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ ตสฺสทิสาเนว. “กุ หึหํสุ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน กึสทฺทสฺส กฺวาเทโสว วิเสโส.

[๒๕๘] ตมฺหา ทานิ จ

กิมตฺถมิทํ. “ตสทฺทโต กาเล สตฺตมฺยตฺเถ ทานิ-ทาอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. จคฺคหณํ ทาคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิ-กาล-ทาคหณานิ เจหานุวตฺตนฺเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

ตทานิ, ตทาติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ตสทฺทโต “ตสฺมึ กาเล”ติ อตฺเถ อนนฺตรสุตฺตสฺส วิย สุตฺตทฺวยญฺจ อนนฺตรสุตฺตญฺจ อธิกิจฺจ อิมินา ทานิ- ทาปจฺจเย กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๕๙] อิมสฺมา รหิธุนาทานิ จ

กิมตฺถมิทํ. “อิมสทฺทโต รหิ-ธุนา-ทานิอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ กาเล สตฺตมฺยตฺเถ”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺถคฺคหณญฺจ สตฺตมิ-กาลคฺคหณานิ เจหานุวตฺตนฺเต. จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

เอตรหีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอตรหีติ อิมสทฺทโต “อิมสฺมึ กาเล”ติ อตฺเถ “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ, ตฺรถ สตฺตมิยา สพฺพนาเมหิ, กาเล”ติ วตฺตมาเน อิมินา รหิปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา, อิมสฺสิ ถํทานิ-หโตเธสุ เจ”ติ วตฺตมาเน “เอต รหิมฺหี”ติ อิมสทฺทสฺส เอตาเทสํ กตฺวา วุตฺต-นเยน วิภตฺติสญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อธุนาติ ตโตว ตสฺมึ อตฺเถ อิมินา ธุนาปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา, อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ จา”ติ วตฺตมาเน “อ ธุนามฺหิ จา”ติ อิมสทฺทสฺส อการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อิทานีติ ตโตว ตสฺมึ อตฺเถ อิมินา ทานิปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺ-สากาโร วา”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ จา”ติ อิมสทฺทสฺส อิการา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๖๐] สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสทฺทสฺส สาเทโส โหติ ทามฺหิ ปจฺจยสฺมึ วิกปฺเปนา”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สทาติ สพฺพสทฺทโต เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ทาปจฺจยํ กตฺวา อิมินา สพฺพสทฺทสฺส สาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ.

[๒๖๑] อวณฺโณ เย โลปญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “อวณฺโณ เย ปจฺจเย ปเร โลปมาปชฺชเต”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ วาคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ.

พาหุสฺสจฺจนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พาหุสฺสจฺจนฺติ พหุสฺสุต-สทฺทโต “พหุสฺสุตฺตสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ “ณฺยตฺตตา ภาเว ตู”ติ ณฺยปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจ”ติ อาทิวุทฺธึ กตฺวา อิมินา ตการคตสฺส สรสฺส โลปํ กตฺวา “ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตนฺ”ติ ยวโต ตการสฺส จการาเทสํ กตฺวา “ปรเทฺวภาโว ฐาเน”ติ ตสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ วา “ปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา “ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี”ติ วา สการคตสฺส อุการสฺส อการาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตทฺธิตตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “โยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺ”ติ อธิกิจฺจ “สินฺ”ติ สิโน อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปณฺฑิจฺจนฺติ ปณฺฑิตสทฺทโต “ปณฺฑิตสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. เวปุลฺลนฺติ วิปุลสทฺทโต “วิปุลสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺยปจฺจยาทึ กตฺวา “ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตนฺ”ติ ยวโต ลการสฺส ลการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส เทฺวภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

การุญฺญนฺติ กร=กรเณตีมสฺส “กมฺปนํ กโรตี”ติ วา เอตฺถ กร=หึสาย-มิตีมสฺส “การุณิกํ หึสตี”ติ วา อตฺเถ กร=วิกฺเขปเนตีมสฺส “ปรทุกฺขํ วิกฺขิปตี”ติ วา อตฺเถ “นนฺทาทีหิ ยู”ติ วตฺตมาเน “กตฺตุกรณปเทเสสุ เจ”ติ กตฺตริ ยุปจฺจยํ กตฺวา “อนกา ยุณฺวูนนฺ”ติ ตสฺส อนาเทสาทึ กตฺวา อนาเทสาทิสฺส “พาหุสฺ-สจฺจนฺ”ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อุการาเทสาทึ กตฺวา กรุณสทฺทโต ตทธิฏฺฐานมเปกฺขิตฺวา “กรุณสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺยปจฺจยาทึ กตฺวา ยวโต ณการสฺส “ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตนฺ”ติ ญการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน เทฺวภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โกสลฺลนฺติ กุสทฺทูปปทสฺส สล=จลนสํวรเณสูตีมสฺส “กุจฺฉิเต สลตี”ติ อตฺเถ “สญฺญายม นู”ติ วตฺตมาเน “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วา กุสทฺทูปปทสฺส สี=สเยตีมสฺส “กุจฺฉิเตน สยตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อปจฺจยํ กตฺวา วา กุสสทฺทูปปทสฺส ลู=เฉทเนตีมสฺส “กุเส ลุนาตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อปจฺจยาทึ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวาทึ กตฺวา วา กุสทฺทูปปทสฺส สา=ตนุกรเณตีมสฺส “กุจฺฉิเต ตนุ กโรตี”ตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน อปจฺจยาทึ กตฺวา วา กุสสทฺทูปปทสฺส ลา=อาทาเนตีมสฺส “กุเสน ลาตพฺพนฺ”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน กมฺมนิ อปจฺจยาทึ กตฺวา วา กุส=เฉทเนตีมสฺส “ปาปเก ธมฺเม ฉินฺทิตุํ อลนฺ”ติ อตฺเถ “ปฏาที-หฺยลนฺ”ติ อลปจฺจยาทึ กตฺวา วา กุสสทฺทูปปทสฺส ลู=เฉทเนตีมสฺส “กุโส วิย ลุนาตี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อปจฺจยาทึ กตฺวา วา เอวํ กุสลสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา เตน จ กุสลสมงฺคิมเปกฺขิตฺวา “กุสลสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

สามญฺญนฺติ สมุ=อุปสเมตีมสฺส “สมฺมติ เอเตน สีเลนา”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน กรเณ ยุปจฺจยาทึ กตฺวา สมณสทฺเทน สีลสมงฺคิมเปกฺขิตฺวา “สมณสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

โสหชฺชนฺติ สุหทสทฺทโต “สุหทสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺย-ปจฺจยาทึ กตฺวา “ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตนฺ”ติ ยวโต ทการสฺส ชการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๖๒] วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสุ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺเสว วุฑฺฒสทฺทสฺส ชาเทโส โหติ อิย-อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

เชยฺโย, เชฏฺโฐติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน วุฑฺฒสทฺทโต “สพฺเพ อิเม วุฑฺฒา, อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒ”ติ อตฺเถ “วิเสเส ตรตมิสิกิยิฏฺฐา”ติ อิย-อิฏฺฐ-ปจฺจเย กตฺวา “วุตฺตตฺถานมปฺปโยโค”ติ อตฺถวากฺยานมปฺปโยคํ กตฺวา วุฑฺฒสทฺทสฺส อิมินา ชาเทสํ กตฺวา “สรโลโป ฯเปฯ ปกตี”ติ สรโลปํ กตฺวา เตเนว ปกติภาเว สมฺปตฺเต ตตฺเถว ปกติคฺคหเณนากตฺวา “สรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา”ติ วตฺตมาเน “กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต”ติ อิการสฺสาสวณฺณํ กตฺวา เชยฺย-เชฏฺฐสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “อโต เนนา”ติ วตฺตมาเน “โส”ติ สิสฺส โอการา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๖๓] ปสตฺถสฺส โส จ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทโส โหติ ชาเทโส จ อิย-อิฏฺฐอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณมิหานุวตฺตเต จคฺ-คหณญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ ยถา วุฑฺฒสทฺทสฺส อิยิฏฺเฐสุ ชาเทโส โหติ, ตถา เตเสฺวว ปสตฺถสทฺทสฺส สาเทโส โหติ ชาเทโส เจ”ติ สมฺปิณฺเฑติ.

เสยฺโย, เสฏฺโฐ, เชยฺโย, เชฏฺโฐติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน นยา-นุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๖๔] อนฺติกสฺส เนโท

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อนฺติกสทฺทสฺส อิย-อิฏฺฐปจฺจเยสุ เนทาเทโส โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

เนทิยฺโย, เนทิฏฺโฐติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อนฺติกสทฺทโต “สพฺเพ อิเม อนฺติกา, อยมิเมสํ วิเสเสน อนฺติโก”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยา-ทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๖๕] พาฬฺหสฺส สาโธ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส พาฬฺหสทฺทสฺส สาธาเทโส โหติ อิย-อิฏฺฐ-ปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๖๖] อปฺปสฺส กณฺ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส อปฺปสทฺทสฺส กณฺอาเทโส โหติ อิย-อิฏฺฐปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เสสํปิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยเมว. สรโลปอวณฺณภาโวว วิเสโส.

[๒๖๗] ยุวานญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “สพฺพสฺส ยุวสทฺทสฺส กณฺอาเทโส โหติ อิย-อิฏฺฐปจฺจเยสู”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณญฺจ กณฺคหณญฺเจหานุวตฺตเต. จคฺคหณํ กณฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อิธ ปน ยุวสทฺทสฺส ยุวสทฺทวาจกตฺตา “ยุวสฺสา”ติ วตฺตพฺเพ เอวมกตฺวา ยุวานนฺติ พหุวจนนิทฺเทโส วจนวิปลฺลาสลกฺขณาวิกรณตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรน อธิปฺปาย-วิญฺญาปนํ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ ณการสฺส นการาเทโสว วิเสโส.

[๒๖๘] วนฺตุมนฺตุวีนญฺจ โลโป

กิมตฺถมิทํ. “วนฺตุ-มนฺตุ-วีปจฺจยานํ โลโป โหติ อิย-อิฏฺฐปจฺจเยสู”ติ ญาป-นตฺถํ. ติปทมิทํ. อิยิฏฺฐคฺคหณมิหานุวตฺตเต. จคฺคหณํ ตทนุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วนฺตุ จ มนฺตุ จ วี จ วนฺตุมนฺตุวิโน. เตสํ วนฺตุมนฺตุวีนํ.

คุณิโยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คุณิโย, คุณิฏฺโฐติ อิมานิ คุณ-สทฺทโต “คุโณ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา คุณวนฺตุสทฺทโต “สพฺเพ อิเม คุณวนฺโต, อยมิเมสํ วิเสเสน คุณวา”ตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจเย กตฺวา “วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺ-เฐสู”ติ วตฺตมาเน อิมินา วนฺตุปจฺจยสฺส โลปํ กตฺวา “สรโลโปมาเทสปจฺจยา-ทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

สติโย, สติฏฺโฐติ อิมานิ สติสทฺทโต “สติ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “สตฺยาทีหิ มนฺตู”ติ มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา “สพฺเพ อิเม สติมนฺโต, อยมิเมสํ วิเสเสน สติมา”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยา-ทิมฺหิ กเต รูปานิ.

เมธิโย, เมธิฏฺโฐติ อิมานิ เมธาสทฺทโต “เมธา อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วีปจฺจยํ กตฺวา เมธาวีสทฺทโต “สพฺเพ อิเม เมธาวิโน, อยมิเมสํ วิเสเสน เมธาวี”ติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

[๒๖๙] ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญชการตฺตํ

กิมตฺถมิทํ. “ยการวนฺตานํ ต-ล-ณ-ทการานํ พฺยญฺชนานิ ยถาสงฺขฺยํ จ-ล-ญ-ชการตฺตมาปชฺชนฺเต”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “ยกาโร เยสมตฺถี”ติ เต ยวนฺโต. เตสํ ยวตํ. ตลณทการานนฺติ อิมินา ตุลฺยา-ธิกรณํ. อิธ ปน ยวนฺเตหิ ต-ล-ณ-ทกาเรหิ วิสุํ กิญฺจาปิ พฺยญฺชนานิ น สนฺติ, ตถาปิ สิลาปุตฺตกสฺส สรีรํ, ‘ราหุโน มุขนฺ’ติอาทีสุ วิย อเภโทปิ เภโท-ปจารวเสน ‘ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานี’ติ วุตฺตํ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ.

เนปุญฺญนฺติ นิสทฺทูปปทสฺส ปุ=ปวเนตีมสฺส “กิเลเส ปุนาตี”ติ อตฺเถ “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ วตฺตมาเน “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตรี”ติ กตฺตริ ตปจฺจยํ กตฺวา “กฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจ”ติ ตสฺส ณการาเทสํ กตฺวา นิปุณสทฺทโต “นิปุณสฺส ภาโว”ติ อตฺเถ “ณฺยตฺตตา ภาเว ตู”ติ ณฺยปจฺจยํ กตฺวา “เตสํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “วุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจ”ติ อาทิวุทฺธึ กตฺวา “อวณฺโณ เย โลปญฺเจ”ติ อวณฺณสฺส โลปํ กตฺวา อิมินา ยวโต ณการสฺส ญการาเทสํ กตฺวา ตสฺส เทฺวภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ติณทลนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ติณทลนฺติ เอตฺถ สติปิ ตาทิมฺหิ ยการสฺสาภาวา อิธ วุตฺตวิธานํ น โหติ. อาลสฺยนฺติ เอตฺถ สติปิ ยการสฺมึ ตาทีนมภาวา น โหติ. อาโรคฺยนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ยวตํ ตลณทการานนฺติ วุตฺตตฺตา “พฺยญฺชนานนฺ”ติ วิญฺญายมาเนปิ พฺยญฺชนคฺคหณกรณํ ตทนฺโตคธานํ สรานํ วุตฺตวิธานาภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห พฺยญฺชนานีติ กิมตฺถํ, มจฺจุนาติ ตํ ปน มุส=ปาณจาเคตีมสฺส “ปเรสํ ปาณํ จชตี”ติ อตฺเถ “วชาทีหิ ปพฺพชฺชาทโย นิปผชฺชนฺเต”ติ ตฺยุปจฺจยํ กตฺวา เตเนว ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา อุการสฺส จ อการาเทสํ กตฺวา มตฺยุสทฺทโต ตติเยก-วจนํ กตฺวา ยวโตปิ สรสฺส อิธ วุตฺตวิธานมกตฺวา ยวโต ปน ตการสฺส ยถาวุตฺตยุตฺติสมฺภวโต อิธ วุตฺตวิธานํ กตฺวา เทฺวภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ยวตํ ตลณทานนฺติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ สตฺยารทฺธสฺส การคฺคหณสฺส ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต “การคฺคหณํ กิมตฺถนฺ”ติอาทิมาห. โอปมฺมนฺติ ตตฺโถทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๒๗๐] อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว

กิมตฺถมิทํ. “อมฺห-ตุมฺห-นฺตุ-ราช-พฺรหฺม-อตฺต-สข-สตฺถุ-ปิตุอิจฺเจวมาทีหิ สฺมาวจนํ นาว ทฏฺฐพฺพนฺ”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

มยา, ตยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มยา, ตยาติ อมฺห-ตุมฺห-สทฺเทหิ สฺมาวจนํ กตฺวา อิมินา สฺมาวจนํ นาวจนํ อิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ตฺยนุวตฺตมาเน “นามฺหิ ตยามยา”ติ สวิภตฺ-ติกานํ อมฺห-ตุมฺหสทฺทานํ มยา-ตยาอาเทเส กเต รูปานิ.

คุณวตาติ คุณวนฺตุสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ นาวจนมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตาเทเส กเต รูปํ.

รญฺญาติ ราชสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา อิมินา สฺมาวจนํ นาวจนมิว กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ วตฺตมาเน “นามฺหิ รญฺญา วา”ติ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺญาอาเทเส กเต รูปํ.

พฺรหฺมุนาติ พฺรหฺมสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา ตสฺสีธ วุตฺตวิธานํ กตฺวา “พฺรหฺมโต ตุ สฺมึ นี”ติ วตฺตมาเน “อุตฺตํ สนาสู”ติ พฺรหฺมสทฺทนฺตสฺส อุการา-เทเส กเต รูปํ. อตฺตนาติ อตฺตสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา ตสฺส อิมินา นา-วจนตฺเต กเต รูปํ. สขินาติ สขสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา ตสฺสีมินา นา-วจนตฺตํ กตฺวา “สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสู”ติ สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทเส กเต รูปํ.

สตฺถาราติ สตฺถุสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา ตสฺสีธ วุตฺตวิธานํ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺวารตฺตนฺ”ติ สตฺถุสทฺทนฺ-ตสฺสาราเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ตสฺส “นา อา”ติ อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปิตราติ ปิตุสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา อิมินา ตํ นาวจนมิว กตฺวา วุตฺตนเยน “อญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต สฺมึ นี”ติ วตฺตมาเน “นา อา”ติ นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ วตฺตมาเน “ปิตาทีนมสิมฺหี”ติ อาราทิสฺส รสฺเส กเต รูปํ. อิตรานิ ตํสทิสาเนว.

อาทิคฺคหเณน สเรนาติอาทึ สงฺคณฺหาติ. อาทิสทฺโท เหตฺถ ปการตฺถวาจโก. ตํ ปน สรสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา ตํ อิมินา นาวจนมิว กตฺวา “อโต เนนา”ติ ตสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปุริสาติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

------------------------

การกกปฺป

ฉฏฺฐปริจฺเฉท

[๒๗๑] ยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ยสฺมา วา อเปติ, ยสฺมา วา ภยํ ชายเต, ยสฺมา วา อาทตฺเต, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. สตฺตปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อปเนตฺวา อิโต อาททาตีติ อปาทานํ. “อิธ ปน สญฺญา-สฃฺฃิโน เอกวจเนน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘โจรา ภยํ ชายเต’ตฺยาทีเสฺววาปาทานสญฺญาย ภวิตพฺพํ, น ปน ‘คามา อเปนฺติ มุนโย, อาจริยุปชฺฌาเยหิ สิกฺขํ คณฺหาตี’-ตฺยาทีสู”ติ. น น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. อิธ สงฺขฺยายานธิปฺเปตตฺตา. น เหตฺถ สงฺขฺยา อธิปฺเปตา. “วิภตฺตีหิ วินา อตฺถสฺสา นิทฺทิสิตพฺพโต, พหุวจเน นิทฺทิสียมาเน ครุโต ปชายมานโต จ วิเธกวจเนน นิทฺเทโส กโต, น ปน สงฺขฺยาวิกรณตฺถํ, นนฺเวกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจเนน ภวิตพฺพํ, อถ กสฺมา สงฺขฺย-มนเปกฺขิตฺวา เอกวจนํ โหตีติ. กตฺถจิ ลิงฺคตฺถมตฺตเมวาเปกฺขิตฺวาปิ วิภตฺยุปฺ-ปตฺติยา ทสฺสนโต. ตถา หิ ‘เอโก เทฺว’ตฺยาทีเสฺวก-ทฺวิสทฺเทหิเอเวกตฺตทฺวิตฺตา-ภิหิเตปิ เอกวจนพหุวจนานิ โหนฺติ, อญฺญถา วุตฺตตฺถตฺตาว น สิยุํ. ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ธมฺมานํ ปวรํ, ยทิทํ สุคตวินยนฺติ เอตฺถาปิ นวุติสทฺทโต นวกฺขตฺตุํ ถเปตฺวา กเตกเสสสฺส ทสสทฺทสฺส โยวจนมฺหิ นวาเทสํ กตฺวา โยวจนสฺส จุตฺยาเทสํ กตฺวา เอวมภินิปฺผาทิตตฺตาว ฉฏฺฐิพหุวจนญฺจ น สิยา. ตสฺมา อสมฺปถมโนตริตฺวา ยโต อปคจฺฉติ, ยโต อปคจฺฉนฺติ, เยหิ วา อปคจฺฉติ, เยหิ วา อปคจฺฉนฺติ. โหเตว ตตฺถาปาทานสญฺญาติ อวคนฺตพฺพํ.

ยํ กิญฺจิ โย กโรติ, ตสฺส กโรตีติ การโกติ วตฺตพฺพโต “คามา อเปนฺตี”- ตฺยาทีสุ คามาทีนํ กิริยายานุปลพฺภนโต จ กถํ เต การกา นาม ชาตาติ. เตสมฺปิ กิริยาภินิปฺผตฺตกตฺตูปลพฺภนโต. อุปลพฺภติ หิ เตสํ กิริยาภินิปฺผตฺตกตา คามาทิมฺหิ จาสตฺยปายาทิกิริยายานุปลพฺภนโต, สติ จ ตสฺมิมุปลพฺภนโต. เอวํ คามาทีนมปายาทิกิริยาภินิปฺผตฺตกตฺตา การกตา ววตฺถเปตพฺพา. ยถา เจตฺถ เอวํ กมฺมกรณสมฺปทานาธิกรณมฺปิ. สรูปาวธารณเมว เตสํ การกตา สาธกมิตฺยปเร. เนตํ สารโต ปจฺเจตพฺพํ. กสฺมา. สามิโนปิ การกภาวาปชฺชนโต. อปิ จ กุโต นฺวิทมายาตํ, สมุปทิสฺสมานายาปายาทิกิริยาย จกฺขุวิญฺญาณสฺเสว รูปาโลกมนสิการานํ เทยฺยทายกาทายกานมิว จ ทานสฺส คามาทีนมภินิปฺผตฺตกตฺตํ ถเปตฺวา สรูปา-วธารณเมวานุปทิสฺสมานํ การกตา สาธกนฺติ. ยถิจฺฉติ, ตถา การกตฺตํ ภวตุ. อปิ ตุ ขลุ คามาทีนมปายาทิกิริยาภินิปฺผตฺตกตฺตา กตฺตุสญฺญาย ภวิตพฺพนฺติ. น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. นิปฺปริยาเยน เตสํ กิริยาภินิปฺผตฺตกตฺตาภาวโต. ยถา หฺยนฺ-นาทีนมมฺหากมุปนิสฺสาย วสตูตฺยชฺเฌสนิจฺฉาภาเวปิ ตทตฺถํว สมนฺเนน วสติ, ธมฺเมน วสตีตฺยุปจรียเต. ตถาปายาทีนํ ตพฺภาเว ภาวโต ตทภาเว จาภาวโต คามาทโย อปายาทิกิริยาภินิปฺผตฺตกาติ วิทูหฺยุปจรียนฺเตติ. ภวเตฺววมุปจาโร. เตน กาโนหานิ อุปจริตานมฺปิ หิ ปพุทฺโธ กมลวนสณฺโฑ. วนมวหสเต วิกสิต-ปุปฺผานเนเนตฺยาทีนํปิ กตฺตุสญฺญายูปลพฺภนโต, อปิ จ มุขฺยกิริยาภินิปฺผตฺตกานํ มุนิปฺปภุตีนํ กิริยาภินิปฺผตฺติยา การณภาวโต วุตฺตนเยเนว “โย กาเรติ, ส เหตู”ติ เหตุกตฺตุสญฺญาย ‘เหตฺวตฺเถ เจ’ติ ตติยาวิภตฺติยา จ ภวิตพฺพํ. น เจวํ สกฺกา วตฺตุํ เตสมุปจริตเหตุตฺตา น โหตีติ. “ภิกฺขาย วสติ, อนฺเนน วสตี”ตฺ-ยาทีสุปิ อุปลพฺภนโต. อถาปิ วเทยฺยุํ ‘ทูรนฺติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยค-วิภตฺตารปฺปโยคสุทฺธปฺปโมจนเหตุวิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยคพนฺธนคุณวจนปญฺหกถนโถกา-กตฺตูสุ เจ’ติ เหตฺวตฺเถปฺยปาทานสญฺญาย วิหิตตฺตา อปาทานสญฺญาว โหตี”ติ. ตมฺปิ น คามาทีนมปายาทิสมาโยเค อปาทานสญฺญากรณตฺถํ ‘ยสฺมาทเปตี’ตฺยาทินา สุตฺตวจนสฺส นิรตฺถกภาวาปชฺชนโตติ. สจฺจํ, ตถาปิ เทวทตฺโต ปจติ, ภิกฺขาย วสติ, อนฺเนน วสตี”ตฺยาทีสุ จริตตฺถานํ กตฺตุสญฺญาทีนมวกาสตฺตา อปาทาน-สญฺญาทโย พาธนฺเต.

อปิ จ ยถา สพฺเพสฺวภิรูเปสุ สมาหเตสุ “อภิรูปาย กญฺญา ทเทยฺยา”ติ วุตฺเต “โย สพฺเพสฺวภิรูปตโร, ตสฺเสวา”ติ วิญฺญายติ, ตเถวีหาปิ การกกณฺเฑ “สพฺเพสฺวปาทานาทีสุ การเกสุ สมาหเตสุ ‘โย กโรติ ส กตฺตาติ วุตฺตตฺตา ‘โย สพฺเพสฺวตฺตปฺปธาโน การกิโย, โสว กตฺตาติ วิญฺญายติ. น จ ปน คามาทีนํ การกิฏฺฐตา ปากฏา. ตสฺมา จ อลํ โทสาวิกรเณน. ยถิจฺฉติ, ตถา ภวตุ. อปิ ตุ ขลุ หาเปติ อาทตฺเตติ วตฺตมานิกปจฺจเยน นิทฺทิฏฺฐตฺตา ยสฺมา อเปโต อเปสฺสติ, ตถา อาทิยิ อาทิยิสฺสติ, น ตตฺถ อปาทานสญฺญาย ภวิตพฺพนฺติ. น น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, “สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถมาคจฺฉนฺตีตฺยาทีนิ วิโยปลกฺขณ-วเสเนกเทสํ คเหตฺวา วุตฺตตฺตา.

คามา อเปนฺติ มุนโยตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คามาติ คาม-สทฺทโต “ชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”ติ วตฺตมาเน “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ-ส-นํ-สฺมา-หิ-ส-นํ-สฺมึ-สู”ติ ตสฺสาปฺย-นิยมปฺปสงฺเค สติ “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา อปายโยคโต อิมินา อปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจมิวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปิ อนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติจฺฉานุ ฯเปฯ กตฺวา “เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺ”ติ เอกวจนสฺมาวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา “สรโลโป ฯเปฯ ปกตี”ติ สรโลปปฺปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว.

[๒๗๒] ธาตุนามานมุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ธาตุนามานํ ปโยเค จ อุปสคฺคโยคาทีสฺวปิ จ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อปาทานคฺคหณ-มิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ธาตโว จ นามานิ จ ธาตุนามานิ. เตสํ ธาตุนามานํ. อุปสคฺคานํ โยโค อุปสคฺคโยโค. อุปสคฺคโยโค อาทิ เยสนฺเต อุปสคฺคโยคาทโย. เตสุ อุปสคฺคโยคาทีสุ. อิธ ปน ธาตฺวาทีนฺยนิยเมตฺวา กิญฺจาปิ วุตฺตานิ, ตถาปิ เยสุ สมฺปยุตฺเตสุ อปาทานสญฺญาย อตฺโถ สมฺภวติ. ตานิเยวีธ คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา ธาตุนามานมุปสคฺคนิปาเตหิ อญฺเญสมภาวา สรูปนิทฺเทโสว นิรตฺถโก สิยา.

พุทฺธสฺมา ปราเชนฺติ อญฺญติตฺถิยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พุทฺธสฺมาติ พุทฺธสทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ทุติยาปสงฺเค ปราปุพฺพสฺส ชิ=ชเยตีมสฺส ยุตฺตตฺตา ธาตุปฺปโยเค อนนฺตร-สุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา อปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจมฺเยก-วจนสฺมาวิภตฺติมฺหิ กเต รูปํ.

หิมวตาติ หิมสทฺทโต “หิโม อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา “ตโต จ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สตฺตมิวิภตฺติปฺปสงฺเค ปปุพฺพสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ปโยคตฺตา ธาตุปฺปโยเค อิมินา อปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจมฺเยกวจนสฺมาวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาเว”ติ สฺมาวจนสฺส นา-พฺยปเทสํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตาเทเส กเต รูปํ.

อนวตตฺตมฺหาติ อนวตตฺตสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา”ติ สฺมาวจนสฺส มฺหาเทเส กเต รูปํ. อจิรวติยาติ อจิรวตีสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ วตฺตมาเน “ปโต ยา”ติ สฺมาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. อุรสฺมาติ อุรสทฺทโต วุตฺตนเยน วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สตฺตมิวิภตฺติปฺปสงฺเค นามโยคตฺตา อิมินา อปาทานสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปญฺจมฺเยกวจนสฺมาวิภตฺติมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตนเยน อปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจมิวิภตฺติปฺปสงฺเค “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ ปญฺจมฺยตฺเถ โตปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

อปสาลาย อายนฺติ วาณิชาติ เอตฺถ อป สาลายาติ สาลสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา “อป, ปริ”อิจฺเจเตสํ ปริวชฺชนตฺถานํ กมฺมปฺปวจนียสญฺญาย วิหิตตฺตา “กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต”ติ ทุติยาปสงฺเค อปอิตฺยุปสคฺคโยคตฺตา อปาทานสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปญฺจมฺเยก-วจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ วตฺตมาเน “ฆโต นาทีนมิ”ติ สฺมาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อา พฺรหฺมโลกาติ พฺรหฺมโลกสทฺทโต วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อภิวิธฺยตฺถ-วาจกสฺส อาสทฺทสฺส กมฺมปฺปวจนียสญฺญาย วิหิตตฺตา วุตฺตนเยน ทุติยาปสงฺเค อาอิตฺยุปสคฺคโยคตฺตา อปาทานสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปญฺจมฺเยกวจนํ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมาวจนสฺสาการา-เทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

อุปริ ปพฺพตา เทโว วสฺสตีติ อิทํ ปน อุปรีติ อุปสคฺคทฺวยวเสน วุตฺตํ, น อุปริสทฺทปฺปโยควเสน. อุปริสทฺโท หิ นิปาโต. อิทํ อุปสคฺควเสน วุตฺตํ. อิตรานิ จตฺตาริ ปตีตฺยุปสคฺควเสน วุตฺตานิ. สพฺพานิปิ ตานิ สุวิญฺ-เญยฺยาเนว.

ปกฺขสฺมา วิชฺฌติ มิคํตฺยาทีนิ อาทิคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ “ปกฺขสฺมา วิชฺฌตี”ตฺยตฺร ปกฺโข นาม ยโต วิชฺฌติ, ยญฺจ วิชฺฌติ, เตสมปาทานกมฺมภูตานํ การกานํ มชฺเฌ โหติ. อยํ เหตฺถ สมฺพนฺโธ “ลุทฺทโก อิโต ปกฺขสฺมา มิคํ วิชฺฌตี”ติ. เตนาห “อาทิคฺคหเณน การกมชฺเฌปี”ตฺยาทิ. อถ วา กรณํ กาโร. กาโรเอว การโก. กึ ตํ. กิริยา. ตสฺสาปิ มชฺโฌ การกมชฺโฌ นาม. ตทา อยเมตฺถ สมฺพนฺโธ “ลุทฺทโก อชฺช วิชฺฌิตฺวา ปกฺขสฺมา วิชฺฌตี”ติ. เตนาหาทิคฺ-คหเณน การกมชฺเฌปีตฺยาทิ. “กาลภาเวสุ เจ”ติ สุตฺตสฺส อปวาโทยํ. อิตรานิ ยถานุรูปํ โยเชตพฺพานิ. อปิคฺคหณผลานิ จ จคฺคหณผลานิ จ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๗๓] รกฺขนตฺถานมิจฺฉิตํ

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “รกฺขนตฺถานํ ธาตูนํ ปโยเค ยมิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อปาทานคฺคหณญฺจ โยคคฺ-คหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. รกฺขนํ อตฺโถ เยสนฺเต รกฺขนตฺถา. รกฺข=ปาลเน, ปาล=รกฺขเน, ปา=รกฺขเน, คุป=รกฺขเน, ตา=ปาลเน, อว=รกฺขเนติ- เอวมาทโย. รกฺขิตพฺพา วา อตฺถา รกฺขนตฺถา. เตสํ รกฺขนตฺถานํ. นิทฺธารณ-ลกฺขณา วา ฉฏฺฐี. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๗๔] เยน วาทสฺสนํ

กิมตฺถมิทํ. “เยน วา อทสฺสนมิจฺฉิตํ, ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อปาทานคฺคหณมิจฺฉิตคฺคหณญฺเจหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วาคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. ทิฏฺฅิ ทสฺสนํ. น ทสฺสนํ อทสฺสนํ.

อุปชฺฌายา อนฺตรธายตีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อุปชฺฌายาติ อุปปุพฺพสฺส เฌ=จินฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วชฺชาวชฺชมุปนิชฺฌายตี”-ตฺยตฺเถ “วิสรุชปทาทิโต ณ”อิติ ณปจฺจยํ กตฺวา “การิตํ วิย ณานุพนฺโธ”ติ การิตมิว กตฺวา “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณโลปํ กตฺวา “โอ อว สเร, เอ อยา”ติ วตฺตมาเน “เต อาวายา การิเต”ติ เอการสฺสายาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺ-ปสงฺเค “ยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ, รกฺขนตฺถานมิจฺฉิตนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา อปาทานสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปญฺจมฺเยกวจนํ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

มาตราติ มาน=มานเนตีมสฺส “ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตี”ติ อตฺเถ “มานาทีหิ ราตู”ติ ราตุปจฺจยํ กตฺวา “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ ราทิมฺหิ ลุตฺเต เนตพฺเพ จ นีเต กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺ-ปสงฺเค วุตฺตนเยนาปาทานสญฺญํ กตฺวา “อปาทาเน ปญฺจมี”ติ ปญฺจมฺเยกวจนํ กตฺวา “อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺตสขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาเว”ติ สฺมาวจนสฺส นา-พฺยปเทสํ กตฺวา “สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสฺ-วารตฺตนฺ”ติ มาตุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา “อญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต สฺมิมี”ติ วตฺตมาเน “นา อา”ติ นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา “อาโร รสฺสมิกาเร”ติ วตฺตมาเน “ปิตาทีนมสิมฺหี”ติ อาราเทสสฺส รสฺสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ปิตราติ ปา=ปาลเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “ธมฺเมน ปุตฺตํ ปาตี”ติ อตฺเถ “ปาติโต ริตู”ติ ริตุปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน ราทิมฺหิ ลุตฺเต นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เชตวเน อนฺตรหิโตติ วาคฺคหณผลํ. ตตฺถ เชตวเนติ เชตวนฏฺฐา ภิกฺขู วุตฺตา ยถา มญฺจสทฺเทน มญฺจฏฺฐา, จกฺขุสทฺเทน จกฺขุฏฺฐํ จกฺขุวิญฺญาณํ. อญฺญถา เตนาทสฺสเนจฺฉาว น สมฺภเวยฺย. เชตวเนติ เชตวนสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมึวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๗๕] ทูรนฺติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยคสุทฺธปฺปโมจนเหตุวิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยคพนฺธนคุณวจนปญฺหกถนโถกากตฺตูสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “ทูรตฺเถ อนฺติกตฺเถ อทฺธนิมฺมาเน กาลนิมฺมาเน ตฺวาโลเป ทิสาโยเค วิภตฺเต อารปฺปโยเค สุทฺเธ ปโมจเน เหตฺวตฺเถ วิวิตฺเต ปมาเณ ปุพฺพโยเค พนฺธเน คุณวจเน ปญฺเห กถเน โถเก อกตฺตริ จ ตํ การกํ อปาทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อปาทานคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหเณน อญฺญตฺถาปิ ปญฺจมิวิภตฺติญฺจ ฉฏฺฐิทุติยาตติยาวิภตฺติโย จ สงฺคณฺหาติ.

เอตฺถ จ ทูรตฺโถ นาม อนาสนฺนตฺโถ. ทูรานาสนฺนาสนฺติกาสมีปารกาทโย ทูรตฺถปริยายา. อนฺติกตฺโถ นาม อาสนฺนตฺโถ. อนฺติกาสนฺนาวิทูรสมีปสนฺติกาทโย อนฺติกตฺถปริยายา. อทฺธนิมฺมานํ นาม อทฺธานสฺส นิมฺมานํ. กาลนิมฺมานํ นาม กาลสฺส นิมฺมานํ. นิมฺมานนฺติ หิ นิปุพฺพสฺส มาน=ปริมาเณตีมสฺส รูปํ. ตฺวาโลโป นาม ตฺวาปจฺจยนฺตสฺส สทฺทสฺส อตฺถสมฺภเวปฺยวิชฺชมานตา. ทิสาโยโค นาม ทิสตฺถทีปเกหิ สทฺเทหิ สํโยโค.

“นนฺเววํ สนฺเต อิโต สา ทกฺขิณา ทิสา, อิโต สา ปจฺฉิมา ทิสา, อวีจิโต อุปริ ภวคฺคมนฺตเรตฺยาทีเสฺววาปาทานสญฺญาย ภวิตพฺพํ, อถ กถํ ปุพฺพโตตฺยาทีสุ โหตีติ. สรูเปกเสสวเสน คหิตตฺตา. ทิสา จ ทิสาโยโค จ ทิสาทิสาโยโคติ วตฺตพฺเพ ‘สรูปานเมกเสสฺวสกินฺ’ติ เอกเสสํ กตฺวา ทิสาโยเคติ วุตฺตํ. เตโนภยตฺถาปิ สิทฺธาวาปาทานสญฺญา.

วิภตฺตํ นาม วิภชนํ ปุถกฺกรณํ. วิภตฺตนฺติ หิ วิปุพฺพสฺส ภช=ปุถกฺ-กรเณตีมสฺส รูปํ. วิภชนํ ปน ทุวิธํ อวิภตฺติวิภชนํ วิภตฺติวิภชนญฺจ.

ตตฺถ อวิภตฺติวิภชนํ นาม โคเสฺวกํ กณฺหปฺปการํ คเหตฺวา ตํสมุทายโต อวินิมุตฺตสฺเสว คุณสมฺปธารณํ. ตํ ยถา “กณฺหา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา, สามา นารีนํ ทสฺสนียตมา”ตฺยาทีนิ. ตตฺถ หิ โคสมุทายโต วา นาริสมุทายโต วา อวินิมุตฺตาว กณฺหสามาทโย โหนฺตีติ. อีทิเสสุ ฐาเนสุ “นิทฺธารเณ เจ”ติ ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหติ.

วิภตฺติวิภชนํ นาม ยตฺร สมุทายํ หิตฺวา เอกํ ปุถกฺกตมวยวํ คเหตฺวา เตน ปุถกฺกเตนาวยเวน สห คุณสมฺปธารณํ. ตํ ยถา “ยโต ปณีตตโร วา วิสิฏฺฐตโร วา นตฺถิ ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ธมฺมานํ ปวรํ, ยทิทํ สุคต-วินยนฺ”ติอาทิ. ตตฺถ หิ ฉนฺนวุติปาสณฺเฑกเทสํ สุคตวินยญฺเจกโตว คเหตฺวา สมุทายํ กตฺวา ตตฺร ฉนฺนวุติปาสณฺเฑกเทสํ สุคตวินยโต ตฺวปกสฺส ฉนฺนวุติ-ปาสณฺเฑกเทเสน สห คุณสมฺปธารณํ โหติ. อิทเมวีหาธิปฺเปตํ.

อารปฺปโยโค นาม วิรมณตฺถสทฺทปฺปโยโค. อารติปฺปโยเคติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ ติโลปํ กตํ. เอวญฺจ กุพฺพตา ปโยเคปิ สุขุจฺจารณตฺถมกฺขรโลปํ กาตพฺพนฺติ ทสฺสิตํ โหติ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรนาธิปฺปาย-วิญฺญาปนํ.

สุทฺเธติ สุธ=สํสุทฺธิมฺหีตีมสฺสตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. ปโมจเนติ ปปุพฺพสฺส มุจ=โมจเนตีมสฺสตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. เหตูติ การณตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. วิวิตฺเตติ วิจ=วิเวจเนตีมสฺสตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. ปมาเณติ ทีฆายามติริยาทิปฺ-ปมาณตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ, น สงฺขฺยตฺถวาจเกติ. อญฺญถา สงฺเขฺยติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย ลหฺวกฺขรตฺตา สงฺขฺยาสทฺทสฺส. ปุพฺพโยเคติ ปฐมตฺถวาจกปุพฺพสทฺทปฺ-ปโยคมาห, น ทิสตฺถวาจกสฺส. อญฺญถา ทิสาโยเคตีมินาว สิชฺฌนโต วิสุํ น วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. พนฺธเนติ พนฺธ=พนฺธเนตีมสฺสตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. คุณวจเนติ คุณกถเน. ปญฺเหติ ปุจฺฉเน. กถเนติ อุทีรเณ. โถเกติ อปฺปกตฺถวาจเก สงฺคณฺหาติ. อกตฺตรีติ เหตฺวตฺเถ สงฺคณฺหาติ.

ตตฺถ หิ กตฺตุพุทฺธิ สญฺชายเต, โส จ กตฺตา น โหตีติ อกตฺตาติ วตฺตุํ สกฺกา. เหตุคฺคหเณเนว สิทฺเธ ปุน อกตฺตริคฺคหณกรณมตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ หิ นิยมาย วา โหติ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนาย วา. เตน ยตฺถ เหตุคฺคหเณน ปญฺจมิวิภตฺติ โหติ. ตตฺถาเนกรูปานิปิ ภวนฺติ. ตํ ยถา “กสฺมา เหตุนา, เกน เหตุนา, กิสฺส เหตุ, กึการณนฺ”ติอาทีนิ. ยตฺร ตฺวเนน ภวติ, น ตตฺรญฺญรูปานิ ภวนฺติ. ตํ ยถา “กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา”-ตฺยาทีนิ.

อิโตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิโตติ อิมสทฺทโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค “ยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานนฺ”ติ วตฺตมาเน อิมินา ทูรตฺถสมฺภวโต อปาทานสญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน ปญฺจมิปฺปสงฺเค “กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ”ติ ปญฺจมฺยตฺเถ โตปจฺจยํ กตฺวา “สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา”ติ วตฺตมาเน “อิมสฺสิ ถํทานิหโตเธสุ เจ”ติ อิมสทฺทสฺส อิการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

มาติโต, ปิติโตติ เอตฺถ “ปิตาทีนมสิมฺหี”ติ อิการาเทโสว วิเสโส. มจฺจุนาติ มจฺจุสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา “อมฺหตุมฺหนฺตุราชพฺรหฺมตฺต-สขสตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาเว”ติ สฺมาวจนสฺส นาพฺยปเทเส กเต รูปํ.

ทีฆโสติ ทีฆสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา, โส วา”ติ วตฺตมาเน “ทีโฆเรหี”ติ สฺมาวจนสฺส โสอาเทเส กเต รูปํ. ปุญฺญายาติ ปุญฺญสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ อาการสฺส ฆสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ วตฺตมาเน “ฆโต นาทีนมิ”ติ สฺมาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

[๒๗๖] ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ

กิมตฺถมิทํ. “ยสฺส วา ทาตุกาโม, ยสฺส วา โรจเต, ยสฺส วา ธารยเต, ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. สตฺตปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สมฺปชฺช อสฺส ททาตีติ สมฺปทานํ. เอกวจนนิทฺเทเส สมฺปทานสฺส การกตฺเต จ วิจารณา เหฏฺฐา วุตฺตนยาว. ตํ ติวิธํ -- โกจิ ยาจิตฺวา ธนํ คณฺหาติ “ยาจกานํ โภชนมุปยชตี”ตฺยาทีสุ, โกจิ เนว ยาจติ, อปิ ตุ ขลุ ทตฺตํ สาทิยติ “นารายณสฺส พลึ ททาตี”ตฺยาทีสุ, โกจิ เนว ยาจติ, นาปิ ทินฺนํ คณฺหาติ, อปิ จ ตถา โวหรียติ “พุทฺธสฺส ปุปฺผํ ปูชยตี”ตฺยาทีสุ. ตํ สพฺพมิห สมฺปทานนฺติ อธิปฺเปตํ.

สมณสฺส จีวรํ ททาตีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สมณสฺสาติ สมณสทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค อิมินา สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา “สมฺปทาเน จตุตฺถี”ติ จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “สาคโม เส”ติ สการาคเม กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๗๗] สิลาฆหนุฐาสปธารปิหกุธทุหิสฺโสสฺสูยราธิกฺขปจฺจาสุณอนุปติคิณปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถตทตฺถตุมตฺถาลมตฺถมญฺญานาทรปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิ อาสิสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมฺยตฺเถสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “สิลาฆ=กถเน, หนุ=อปนยเน, ฐา=คตินิวตฺติมฺหิ, สป=อกฺโกสเน, ธร=ธารเณ, ปิห=อิจฺฉายํ, กุธ=โกเป, ทุห=ชิฆํสายํ, ทุห=ปูรเณ, อิสฺส=อิสฺสายํ, อุสฺสูย=โทสาวิกรเณติ อิเมสญฺจ ตทตฺถวาจีนมญฺเญสญฺจ ปโยเค, ราธ=หึสาราเธสุ, อิกฺข=ทสฺสนงฺเกสูตีเมสํ ปโยเค จ, ปติ-อาปุพฺพสฺส สุ=สวเนตีมสฺส จ, อนุ-ปติ-ปุพฺพสฺส เค=สทฺเทตีมสฺส ปุพฺพกตฺตุโน จ, อาปุพฺพสฺส รุจ=พฺยตฺติยํ วาจาย-มิตีมสฺสตฺเถ จ, ตทตฺเถ จ, ตุมตฺเถ จ, อลมตฺเถ จ, มญฺญ=มาเน, อนาทเร, อปาณินิ จ, คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺส ตทตฺถวาจีนมญฺเญสญฺจ กมฺมนิ, อาปุพฺพสฺส สํส=ปสํสเนตีมสฺส ตทตฺถวาจีนมญฺเญสญฺจ ปโยเค, สมฺมุตฺยตฺเถ จ, ภิยฺยตฺเถ จ, สตฺตมฺยตฺเถ จ ตํ การกํ สมฺปทานสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. สมฺปทานคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

พุทฺธสฺส สิลาฆเตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ พุทฺธสฺสาติ พุทฺธ-สทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค วุตฺต-นเยน อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา จตุตฺเถกวจนาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตสทิสานิ.

ตว สิลาฆเต, มม สิลาฆเตติ เอตฺถ ตว, มมาติ ตุมหฺ-อมฺหสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนสวิภตฺตึ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ติ วตฺตมาเน “ตวมม เส”ติ สวิภตฺตีนํ ตุมฺห-อมฺหสทฺทานํ ตว-มมาเทเส กเต รูปานิ. เอตฺถ จ สิลาฆนํ นาม โถมนํ วณฺณกถนํ.

หนุเต ตุยฺหเมว, หนุเต มยฺหเมวาติ เอตฺถ ตุยฺหํ, มยฺหนฺติ ตุมฺห-อมฺหสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ตวมม เส”ติ วตฺตมาเน “ตุยฺหํมยฺหญฺจา”ติ ตุยฺหํ-มยฺหํอาเทเส กเต รูปานิ. เอตฺถ จ อปนยนํ นาม อปลปนํ นิพฺพจนตา ตรณํ.

สกฺยปุตฺตานนฺติ สกฺยปุตฺตสทฺทโต ฐาปโยคตฺตา วุตฺตนเยน สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา “สมฺปทาเน จตุตฺถี”ติ จตุตฺถิยาปฺยนิยมปฺปสงฺเค “วตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตี”ติ กตฺวา “พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺ”ติ พหุวจนํ กตฺวา “โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺ”ติ วตฺตมาเน “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ. เอตฺถ จ อุปฏฺฐานํ นาม อุปคมนํ. อิตรํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

ตุยฺหํ สปเต, มยฺหํ สปเตติ เอตฺถ ตุยฺหํ, มยฺหนฺติ วุตฺตนยาเนว. เอตฺถ จ สปนํ นาม โตสนตฺถํ สจฺจกรณํ.

ธารปฺปโยเค -- เตติ ตุมฺหสทฺทโต วุตฺตนเยน สมฺปทานสญฺญํ กตฺวา จตุตฺเถกวจนญฺจ กตฺวา ปทโต ปรตฺตา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ วตฺตมาเน “เตเมกวจเนสุ เจ”ติ ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส เตอาเทเส กเต รูปํ. เอตฺถ จ ธารณํ นาม อิณเทยฺยตา.

ปิหปฺปโยเค -- รูปจตุกฺกํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ ปิหนํ นาม ปตฺถนํ. กุธทุหิสฺโสสฺสูยปฺปโยคานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. เอตฺถ จ กุชฺฌนํ นาม กุปฺปนํ. ทุหนํ นาม อาหนนํ วิสุปฺปนํ วา.

กา อุสฺสูยา วิชานตนฺติ เอตฺถ วิชานตนฺติ วิปุพฺพสฺส ญา=อวโพธเน-ตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา “กียาทิโต นา”ติ นาปจฺจยํ กตฺวา “ญาสฺส ชาชนฺนา”ติ ญาธาตุสฺส ชาเทสํ กตฺวา นา-ปจฺจยนฺตสฺส “สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตี”ติ สรโลปํ กตฺวา ปรสรสฺส ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา กิตกตฺตา “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสทฺทสฺส นฺตุพฺยปเทสํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “นํมฺหิ ตํ วา”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตมาเทเส กเต รูปํ.

ราธิกฺขปฺปโยเค -- รญฺโญติ ราชสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส”ติ วตฺตมาเน “ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺโญอาเทเส กเต รูปํ. ราชานนฺติ ราชสทฺทโต อํวจนํ กตฺวา “พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานนฺ”ติ อํวจนสฺส อานมาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ ตีณิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

อายสฺมโตติ อายุสทฺทโต “อายุ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “สตฺยาทีหิ มนฺตู”ติ มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา “อายุสฺสุการาส มนฺตุมฺหี”ติ อายุสทฺทนฺตสฺส อสาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา อายสฺมนฺตุสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ปจฺจาสุณอนุปติคิณปฺปโยเค -- ภควโตติ ภคสทฺทโต “ภโค อสฺสตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “คุณาทิโต วนฺตู”ติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ภิกฺขุโนติ ภิกฺขุสทฺทโต วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ.

อาโรจนตฺเถ -- โวติ ตุมฺหสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถิพหุวจนํ กตฺวา ปทโต ปรตฺตา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ตวํมมญฺจ นวา”ติ วตฺตมาเน “ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส โวอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

ตทตฺเถ -- ปาริปูริยาติ ปาริปูริสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ วตฺตมาเน “ปโต ยา”ติ สวิภตฺติสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. อตฺถายาติ อตฺถสทฺทโต วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ ตสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

อาสิสตฺเถ -- ภวโตติ ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วตฺตมาเน “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธึ กตฺวา “โอ อว สเร”ติ โอการสฺสาวาเทสํ กตฺวา เนตฺพฺพํ เนตฺวา นามมิว กตฺวา ภวนฺตสทฺทโต วุตฺตนเยน สวิภตฺตึ กตฺวา นฺตสทฺทสฺส นฺตุพฺยปเทสํ กตฺวา สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ.

สมฺมุตฺยตฺเถ -- เมติ อมฺหสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา ปทโต ปรตฺตา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถีฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ วตฺตมาเน “เตเมกวจเนสุ เจ”ติ อมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส เมอาเทเส กเต รูปํ.

ยาเนตฺถ น วุตฺตานิ, ตานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว. อสฺมึเยว ปโยเค เหฏฺฐา อตฺถคฺคหณสฺส กตตฺตา “อาสิสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมีนญฺเจ”ติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ สตฺยารมฺภสฺส อตฺถนฺตรวิญฺญาปนโต ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “อตฺถคฺ-คหเณนาติอาทิมาห. ตตฺถ สารตฺโถ นาม อุตฺตมตฺโถ จินฺตาปนตฺโถ วา. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ จคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต “จคฺคหณํ วิกปฺปนตฺถํ วาคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถนฺ”ติ อาห. อยํ ปเนตฺถตฺโถ “จคฺคหณํ อตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถสฺสานนฺตรสุตฺเต วาคฺคหณสฺสานยนตฺถนฺ”ติ. เตน จ ปิหนิยา วิภูตโยติ เอตฺถ กมฺมสญฺญาปิ ภวติ. เสสํ วุตฺติยํ วุตฺตนเยเนว สุวิญฺเญยฺยมิติ น วิจาริตํ.

[๒๗๘] โยธาโร ตโมกาสํ

กิมตฺถมิทํ. “โย อาธาโร, ตํ การกํ โอกาสสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ยถา หิ ทพฺพานํ ปติฏฺฐา โอกาโสติ วุจฺจติ, ตถา ยมปิ กตฺตุกมฺมานํ กิริยาย ปติฏฺฐตฺตา โอกาโสติ วุตฺตํ. อิธาปิ เอกวจนนิทฺเทโส จ โอกาสสฺส การกตา จ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อุปปริกฺขิตพฺพา. ตสฺส จตุพฺพิธตา วุตฺติยํ วุตฺตนเยนาวคนฺตพฺพา.

ชเลสุ ขีรนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ชเลสูติ ชลสทฺทโต ชิน-วจนาธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค อิมินา โอกาสสญฺญํ กตฺวา “โอกาเส สตฺตมี”ติ สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวา “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ อการสฺส เอตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ปริยงฺเคติ ปริยงฺคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมฺเยกวจนํ กตฺวา “อโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอ”ติ วตฺตมาเน “สฺมาสฺมึนํ วา”ติ สฺมึวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

คงฺคายนฺติ คงฺคสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต คงฺคาสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมึวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ วตฺตมาเน “อา โฆ”ติ ฆสญฺญํ กตฺวา “ฆปโต สฺมึ ยํ วา”ติ สฺมึวจนสฺส ยมาเทเส กเต รูปํ.

ยาเนตฺถ น วุตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว. อิธ ปน กตฺตุกมฺมานํ กิริยาย ปติฏฺฐตฺตา เตสํเยโวกาสสญฺญาย ภวิตพฺพํ, อถ กถํ เชตวนาทีนโมกาสสญฺญาติ. โลกิยานมภิลกฺขิตาการวเสน. โลกาภิมตวเสน หิ สทฺทปฺปโยคา สิชฺฌนฺติ. โลกิยา จ กตฺตุกมฺมานํ กิริยายาธารกตฺเตน เชตวนาทีนิ สมธิคจฺฉนฺติ. น ปน กตฺตุกมฺมานิ. เตสญฺจ เตนากาเรนาภิมตภาโว เชตวนาทีนํ สตฺตมินิทฺเทสกรณโต วิญฺญายติ. กตฺตุกมฺมานํ วา สติปิ กิริยายาธารกตฺเต “ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ, โย กโรติ ส กตฺตา”ติ วุตฺตตฺตา โอกาสสญฺญํ พาเธตฺวา กตฺตุกมฺมสญฺญาว โหนฺติ วิสิฏฺฐวิสยาหิตาติ. ยทิ ปนาธารสฺส โอกาสสญฺญา, กถํ “สาสเน วสติ, รูเป สญฺญา, ปาปสฺมึ รมเต มโน, ธมฺเม ฅิตา สมณพฺราหฺมณา, อภิธมฺเม ติกฺขปญฺโญปิ มุยฺหตี”ตฺยาทีสุ สาสนาทีนโมกาสสญฺญา. น เหเต มุขฺยา-ธารภูตาวาสาทีนํ. นาปิ กิริยาสนฺนิสฺสยานํ สมณาทีนํ กิริยาธารณทฺวาเรน อาธารตาย วิญฺญายนฺเตติ. สจฺจเมเวตํ, อถาปิ กิริยํ ปฏิจฺจ โย อาธารตาย อธิปฺเปโต, โส โอกาสสญฺโญ โหตีติ สุตฺตตฺโถ.

สา จาธารตา โลกิยปฺปโยคทสฺสนโต วิญฺญายเต. ตตฺเถทํ วุตฺตํ โหติ, โลเกหิ ยสฺสาธารภาโว กิริยํ ปฏิจฺจาธิปฺเปโต, ตสฺโสกาสสญฺญา โหติ. สา จาธาร-ภาเวนาธิปฺเปตตา “โอกาเส สตฺตมี”ติ วุตฺตสตฺตมิทสฺสนโต วิญฺญายติ. ตเทวเมตสฺสาปิ กิริยํ ปฏิจฺจาธารภาวํ อิติ เอตฺตเกเยว สทฺทตฺเถ วิญฺญาเต, กถํ ปเนตสฺสาธารภาโว กิริยํ ปฏิจฺเจติ ปจฺฉา ยุตฺติจินฺตายํ ยสฺส ยถา สมฺภวตฺยาธารภาโว, ตสฺส ตถา ววตฺถเปตพฺโพ. ยตฺถ หิ “ภิยฺโย ขคฺคมฺหิ โอกาโส”ติอาทีสุ มุขฺยโตเอว กิริยํ ปฏิจฺจาธารภาโว สมฺภวติ, ตสฺส ตถา อาธารภาโว วิญฺญายเต. ยตฺถ ตุ “กเฏ เสติ, ถาลิยํ ปจตี”ติอาทีสุ กตฺตุกมฺมานํ กิริยาสนฺนิสฺสยานํ ธารณโต อาธารภาโว กิริยํ ปฏิจฺจ สมฺภวติ, ตตฺถ ตถา ววตฺถปียติ. อิห ตุ “สาสเน วสตี”ตฺยตฺร ยถาธารภาโว สมฺภวติ, ตตฺถ ตถา ววตฺถปียตุ. โย หิ ยสฺสายตฺโต, โส ตสฺส นิสฺสโยติ โลเก ปากฏํ. ตถา หิ ราชายตฺตํ พฺราหฺมณมุปลพฺภมานา วตฺตาโร ภวนฺติ “ราชสนฺนิสฺสิโตยํ พฺราหฺมโณ”ติ, เอวมิหาปิ สมณสฺส วาโส ปริยตฺติปฺ-ปฏิปตฺติปฺปฏิเวธสงฺขาตสฺส สาสนสฺสายตฺโตติ สาสนํ สมณสมฺพนฺธิโน วาสสฺสา-ธาโรติ ววตฺถปียติ. “รูเป สญฺญา, ปาปสฺมึ รมเต มโน”ตฺยาทีสุปิ ยโต สญฺญาทีนํ ภวตํ วิสยภาวํ ปฏิปชฺชนฺเต รูปาทโย, ตโต เตสมาธารภาเวน ววตฺถปียนฺเต. “ธมฺเม ฅิตา”ติ เอตฺถ ตุ ฐานํ สตฺติ อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ. เตนายเมตฺถตฺโถ “ธมฺเม สตฺตา”ติ. ตเทวํ ยสฺส ยถาธารภาโว สมฺภวติ, ตสฺส ตถา ววตฺถเปตพฺโพ ปณฺฑิเตหิ. น ตฺวยํ นิยโม กตฺตุกมฺมานํ กิริยาสนฺนิสฺสยานํ ธารณโต อาธาโร กิริยํ ปฏิจฺเจติ ภวเตฺววํ ยา เอตา สกมฺมิกา กิริยา, ตาสํ กมฺมานํ กถโมกาสตฺตํ. ตํ ยถา “อิทานิ พุทฺธสฺส ภควโต สาวตฺถิยํ คมนํ อุปฏฺฅิตํ, ปุพฺเพนิวาเส อนุสฺสรติ, ถเล ปติสฺสามิ, กทฺทเม ปตตี”ตฺยาทีสุ. ตตฺถ หิ คมนาทินา กตฺตุพฺยาปาเรนิจฺฉิตานํ สาวตฺถฺยาทีนํ กมฺมสญฺญาย ภวิตพฺพนฺติ. สจฺจํ, ยทา ตุ สาวตฺถฺยาทโย คมนาทินา กตฺตุพฺยาปาเรนิจฺฉิตา, ตทา ภวเตฺยว กมฺมสญฺญา สาวตฺถฺยาทีนํ. ยทา ตุ เตสํ คมนาทิกิริยาย วิสยตาธิปฺเปตา, ตทาปิ “ปาปสฺมึ รมเต มโน”ตฺยาทีเสฺวว กิมิตฺโยกาสสญฺญา น ภเวยฺย. อิจฺฉาโต หิ การกานิ ภวนฺติ. ตถา หิ “วลาหกา นิคฺคมฺม เตโช ปกาเสตี”ติ วุตฺเต เตชโส ฅิตฺยเปกฺขํ กตฺวา วลาหกสฺโสกาสตา อจฺจนฺตมสนฺนิหิตา. ตถา วลาหกสฺส ตทวยวสฺส จ เตชโส อเภทวเสน คเหตฺวา นาปิ กตฺตุตา สมฺภาวียติ. ตถา วลาหเก เตโช ปกาสตีติ วุตฺเต วุตฺตนเยน อปาทานตา กตฺตุตา วา น สมฺภาวียติ. ตถา วลาหโก ปกาสตีติ วุตฺเต เภทสนฺนิสฺสิตา อปาทานตาธิกรณตา วา นิวตฺตตีติ.

[๒๗๙] เยน วา กรียเต ตํ กรณํ

กิมตฺถมิทํ. “เยน วา กรียเต, เยน วา ปสฺสติ, เยน วา สุณาติ, ตํ การกํ กรณสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วาสทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. กรณนฺติ ครุสญฺญากรณํ กรียเต อเนนาติ กรณนฺติ อนฺวตฺถสญฺญาย การกสภาวปริทีปนตฺถํ.

ทาตฺเตน วีหึ ลุนาตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทาตฺเตนาติ ทาตฺตสทฺทโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค อิมินา กรณสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ นา-วจนสฺเสนาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

วาสิยาติ วาสิสทฺทโต วุตฺตนเยน นาวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ วตฺตมาเน “ปโต ยา”ติ นาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

สพฺเพสมฺปิ การกานํ กิริยาชนกตฺเต สติ “เยน วา กรียเต”ติ วจนํ ยถา “ราชราชา”ติ วุตฺเต วิเสสตฺถาธิคโม โหติ. เอวํ วิเสสการกตา วิกรณตฺถํ. น เจวํ วจเนน กตฺวตฺโถวคนฺตพฺโพ. เตนาติ กตฺตุโน ปกรณภูตสฺสตฺถสฺส คหิตตฺตาว กตฺตุโน ปกรณภูเต การกสมาโยเค ยํ สาธกตมํ, ตํ กรณํ นามาติ อตฺโถ-วคนฺตพฺโพ.

[๒๘๐] ยํ กโรติ ตํ กมฺมํ

กิมตฺถมิทํ. “ยํ วา กโรติ, ยํ วา ปสฺสติ, ยํ วา สุณาติ, ตํ การกํ กมฺมสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. วาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กมฺมนฺติ ครุสญฺญากรณํ กรียเตติ กมฺมนฺติ อนฺวตฺถสญฺญาย การกสภาวปริทีปนตฺถํ.

รถํ กโรตีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รถนฺติ รถสทฺทโต สฺยาทฺ-ยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค อิมินา กมฺมสญฺญํ กตฺวา “กมฺมตฺเถ ทุติยา”ติ ทุติเยกวจนํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

อิธ ปน “ยทา กโรติ, ตทา รถํ”ตฺยภิลปิตุํ น สกฺกา. ยทิ ปน สิยา, กโรตีตฺยภิลปิตุํ น สกฺกา อกตสฺส หิ รถนฺติ โวหารสฺสายุตฺตตฺตา รถสฺส จ กรณาภาวโต. “กถมิทํ ปจฺเจตพฺพนฺ”ติ. รถํ กโรตีติ นิปฺผาเทตพฺพสฺสาปิ นิปฺผนฺนสฺเสว โวหารสมฺภวา. ตถา หิ “ปฏํ วายติ, โอทนํ ปจตี”ตฺยาทินา ยสฺมึ ยสฺมึ ยํ ยํ อภินิปฺผาเทติ, ตํ ตํ พุทฺธิยา ตญฺเญว กตฺวา โวหาโร ทิสฺสติ, ตสฺมา อสมฺปถมโนตริตฺวา อิทมฺปิ กรียมานํ พุทฺธิยา ตํ วิย ปริกปฺเปตฺวา วุตฺตมิติ ทฏฺฐพฺพนฺติ.

สทฺทสตฺเถ ปน รูปํ ปสฺสติ, สทฺทํ สุณาติ, กณฺฏกํ มทฺทติ, วิสํ คิรตีตฺยาทีสุ กมฺมสญฺญาย น ภวิตพฺพํ ทสฺสนาทีหิ กตฺตุพฺยาปารภูเตหิ รูปาทีนํ วิสยานํ กรียมานสฺส ยสฺส กสฺสจิ อติสยสฺสาภาวา, เยน ทสฺสนาทีนํ รูปาทิวิสยตฺถตา ภเวยฺย. “นนุ จ ทสฺสนาทีหิ รูปาทีนํ วิสยภาวาปตฺติ สิชฺฌตี”ติ. ตนฺน, ยโต วิสยภาวาปตฺติ นาเมสา อินฺทฺริเยนตฺถสฺส สมฺพนฺธคมนํ ตญฺจ ปฐมเมโวปชายเต, ตสฺมึตฺยุปชาเต ทสฺสนาทีนิ สญฺชายนฺตีติ. สจฺจเมตํ สภาวจินฺตายํ, อิทํ ปน อนุปปริกฺขิตฺวา โลกาภิมตํ. โลกาภิมตวเสน จ สทฺทปฺปฏิปตฺติ. ตถา หิ ปฐม-มวิญฺญาโต วิสโย สมุปชาเตสุ ทสฺสนาทีสุ ญาโตว ภวตีตฺยโต ทสฺสนาทินิมิตฺต-มวิจาริตํ. ญาตตฺถมวลมฺพิตฺวา อภิวิธียเต ทสฺสนาทีหิ ปตฺโต วิสโยติ. ตโต สิทฺธา กมฺมสญฺญาติ วิจารณา กตา. อิธ ปน ขีณาสวตฺตา วิหตญฺเญยฺยาวรณตฺตา ปภินฺนปฺปฏิสมฺภิทตฺตา ธีมตา มหากจฺจายนตฺเถเรน ตํ สพฺพํ ปริวชฺเชตฺวา อตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถ-วาคฺคหณาธิกาเร “ยํ กโรติ, ตํ กมฺมนฺ”ติ วุตฺตํ. เตนาห วุตฺติยํ “ยํ วา กโรตี”ตฺยาทิ.

[๒๘๑] โย กโรติ ส กตฺตา

กิมตฺถมิทํ. “โย กโรติ, โส กตฺตุสญฺโญ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิห จ ครุสญฺญากรณํ กโรตีติ กตฺตาติ อนฺวตฺถสญฺญาย การกสภาวปริทีปนตฺถํ. สพฺเพสมฺปิ กิริโยปนิสฺสยตฺตา การกตฺเต สติปิ ปุเนวํ วุตฺตตฺตา ยถา “ราชราชา, รูปรูปํ, ปทฏฺฐานนฺ”ติอาทีสุ วิสิฏฺฐตรา ราชาทโย วิญฺญายนฺเต, เอวํ สพฺพการกสโมธาเน โย สปฺปธาโน, โส กตฺตา นามาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อหินา ทฏฺโฐตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อหินาติ อหิสทฺทโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค อิมินา กตฺตุสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ วตฺตมาเน “กตฺตริ เจ”ติ ตติเยกวจเน กเต รูปํ. ครุเฬนาติ เอตฺถ “อโต เนนา”ติ เอนาเทโสว วิเสโส. อิตรานิ วุตฺตสทิสานิ.

อิหาภินิปฺผนฺนวตฺถุกิริยาภินิปฺผตฺติยา ปวตฺตํ สาธนมิติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยํ ปน อวิชฺชมานสรูปตฺตา กิริโยปชนนสมตฺถตาสุญฺญํ, ตํ กถํ สาธนํ สิยา. ยทา จ ตํ น สาธนํ, ตทา เตน นิปฺผาทียมานาปิ กิริยา น สมฺภวตีติ ตตฺถ สาธฺยสาธนภาวปฺปฏิปาทนมนตฺถกํ. อโต ตทฺทีปกวจนญฺจปฺปโยคารหํ ภเวยฺย. ตํ ยถา “ชายเต สํโยโค, สพฺภิ โหติ สมาคโม”ติ. ยโต ชายเตติ สทฺทสฺสายมตฺโถ สรูปํ ปฏิลภตีติ. น จ สโต สรูปปฺปฏิลาโภ ยุชฺชติ, ปเคว ตสฺส ปฏิลทฺธ-สรูปตฺตา. ตเทวํ ยสฺส สรูปมิทานิ ลทฺธพฺพํ, ตํ กถํ วิชฺชตีติ สกฺกา วตฺตุํ. อวิชฺชมานญฺจ ตํ กถํ กิริยาย กตฺตุภาวํ ยาติ. อกตฺตริ จ ตสฺมึ กถํ ‘โย กโรติ, ส กตฺตา’ติ กตฺตุสญฺญํ ปฏิลภตีติ. อิธ ปน อปเร เอวํ วณฺณยนฺติ “สตฺติรูเป ฅิตสฺส พฺยตฺติรูปคมนํ ชายติ, ตโต ตเทว ชายเตอิติ. เตสํปิ วาเท ยทตฺถิ สตฺติรูปํ, น ตํ ชายเต. ยญฺจ ชายเต พฺยตฺติรูปํ, ตํ นตฺเถว สตฺยวตฺถายนฺติ กถํ อวิชฺชมานสฺส ชายติ, ยทิ ปเนวํ เตสมธิปฺปาโย สิยา, ยทา พฺยตฺติรูปํ ชายเต, ตทา สตฺติรูปาวิภาเคเนว ปริจฺฉิชฺชติ. น จาวิภาเคน คหิตํ, ฆฏมฺหา ปโฏ วิย สตฺติรูปโต พฺยตฺติรูปมญฺญํ สิยา. ยทิ หิ สตฺติรูปโต พฺยตฺติรูปมตฺถนฺตรภูตเมว ชายเต, ตทา สตฺติรูปวิลกฺขณญฺจ พฺยตฺติรูปํ ภเวยฺย, น เจวํ, อโต สตฺติรูปาวิภาเคน พฺยตฺติรูปสฺส สมฺภวโต ปริจฺเฉทโต อนญฺญตฺเต วิญฺญาเต สตฺติรูปสฺส เกวลสฺสาปิ ปเคว ฅิติสมฺภวา วิชฺชมาโนว ชายตีติ. ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. ตตฺถ ภวตมปฺยนีวาริตเมตํ สตฺยวตฺถายมวิชฺชมานเมว พฺยตฺติรูป-มุตฺตรกาลมุปชายตีติ.

เอตฺตาวตา จ อมฺหากํว ปโยชนํ, ตสฺส ตุ พฺยตฺติรูปสฺส สตฺติรูปวิภาเคน นิพฺพตฺติยา สติ ตทา กถมิทมุปยุชฺชติ สตฺติรูปโต อนญฺญตํ พฺยตฺติรูปสฺส, เอตฺตาวตา จ สตฺติรูปโต พฺยตฺติรูปมนญฺญนฺติ น สกฺกา ปฏิญฺญํ กาตุํ, กถํ หิ นาม สตฺติรูเป ฅิเต ปจฺฉาปจฺจยนฺตรโต ชายมานํ พฺยตฺติรูปํ ตโต อญฺญํ น ภเวยฺย. อปิ จ อยเมว เตสํ โทโส, เย เอวํ วทนฺติ “สตฺติรูเป ฅิเต พฺยตฺติรูปมุปชายตี”ติ. เตเนวมวิชฺชมานสฺส สํโยคสฺส ชาติยา กตฺตุภาวานุปปตฺติโต สํโยโค ชายเตติ ปททฺวยมสมฺพนฺธํ สิยาติ เอวํ โหติ สมาคโมติอาทิ วุจฺจเต. เนว ปรมตฺถวเสน สทฺทปฺปโยโค. โลกสงฺเกตสิทฺโธ หิ สทฺทปฺปโยโค. โลโก หิ สํโยโค ชายตีติ วตฺตา ปฐมเมว อญฺโญญฺญาภิมุขมตฺถทฺวยมุปลภติ.

เอตฺตาวตา จสฺส สํโยคพุทฺธิ สญฺชายติ. ตสฺเสทานิ พุทฺธิยํ ปติฏฺฅิตสฺส วิชฺชมานสฺเสว คหิตสฺส อุตฺตรกาลภาวินิยา ชายติกิริยาย กตฺตุภาวมาคมฺม สทฺทปฺปโยคกโรติ สํโยโค ชายติอิติ. ตเทวํ สพฺพตฺถ ชายมานสฺส ปฐมาวตฺถามตฺต-ทสฺสนโต พุทฺธิมฺหิ วิชฺชมานสฺเสว ปติฏฺฅิตสฺส อุตฺตรกาลภาวินิยา ชายติกิริยาย กตฺตุภาโว ลพฺภเตเวติ ภวเตฺยว สญฺโญโค ชายตีตฺยาทีสุ กตฺตุสญฺญาติ. ภวเตฺววํ, ‘อภาโว โหตี’ตฺยาทีสุ กถมสโต สาธนภาโวติ. โลกาภิมตวเสน. อวิชฺชมานํปิ หิ โลโก วิชฺชมานํ วิย มญฺญติ. อญฺญถาหํ คจฺฉามีติ โวหาราภาโวว สิยา. น หิ รูปารูปสนฺตานวินิมุตฺโต อหํสทฺทาภิเธยฺโย ปทตฺโถ สมฺภวติ. นาปิ นามรูปธมฺมานํ ปรมตฺถโต ฐานนิสชฺชาทิกิริยา สมฺภวติ. ยทิ หิ สิยา, อพฺยาปารตาว ธมฺมานํ หียเต. อปิ ตุ ขลุ ตถา ตถา ปวตฺเต ธมฺเม ปฏิจฺจ โลกปริกปฺปวเสน โวหาร-สํสิทฺธิ “กณฺหาวตฺตนิสิขา คจฺฉตี”ติ ยถา. ตเทวํ กิริยาการกสมฺพนฺธสฺส โลก-สมฺมุติสิทฺธตฺตา โลกสฺส จ สสวิสาโณทุมฺพรปุปฺผขํปุปฺผาภาวาทิสทฺทาภิเธยฺยสฺส ปทตฺถสฺส ตถา วิกปฺปนโต กิมิติ สาธนตา ภเวยฺย. อญฺญถา สสวิสาณาทิลิงฺคานํ ลิงฺคตฺถสฺเสวาภาวา “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ ปฐมาปิ น ภเวยฺย. กา กเถตราสํ, เตเนว จ สิชฺฌติ “ตรูนํ วนํ, จตุรงฺคินี เสนา, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, กาสาวธารินา วิวิธรุจิรเทหปฺปภาสมุชฺชลสิรินา โลกมฺหิ จรตา ภควตา วิย สญฺจยานุราคินา วิชฺชุชฺชาลชลิตินฺทุจาปาวนทฺเธน สญฺจารินา เหมาจเลน โลโก นิจฺจุสฺสวโยโค วิย สตตํ อจฺฉริยพฺภุโต วิย จ อาสิ ปุราติอาทิ. น หิ ปรมตฺถโต “ตรุวินิมุตฺตํ วนํ, องฺควินิมุตฺตา จ องฺคิกา สนฺติ. นาปิ กาสาวธารินา วิวิธรุจิรเทหปฺปภา-สมุชฺชลสิรินา โลกมฺหิ จรตา ภควตา วิย สญฺจยานุราคินา วิชฺชุชฺชาลชลิตินฺทุ-จาปาวนทฺเธน สญฺจารินา เหมาจเลน โลโก นิจฺจํ อุสฺสเว นิโยชิโต นิจฺจ-มจฺฉริยพฺภุตภาวญฺจ ปาปิโต อาสิ ปุราติ. ปรมตฺถโต ตาทิสสฺเสว เหมาจลสฺสา-ภาวาวจนโต วจนนฺตรโมตรติ. ยทิ สภาวโต ตาทิโส เหมาจโล น สมฺภวติ, กถํ ตสฺโสปมฺมสิทฺธิ. ยโต สพฺพตฺเถโวปมานเมวมตฺถมุปยุชฺชติ, กถํ นาโมปเมยฺยสฺส สรูปกิริยาคุณาติสยา วิวฏา ภวนฺตีติ. ยถา “ควโช รูปวา”ติ วุตฺเต “กีทิโส ควโช”ติ ปุฏฺโฐ ยสฺส โครูปํ สุวิทิตํ, ตสฺเสวํ วเทยฺย “โค วิย ควโช”ติ. วิญฺญาตสรูโป หิ โคภาโว อวิญฺญาตสรูปสฺส รูปาติสยปฺปกาสเน สมตฺโถ โหติ. ตถา นีลุปฺปลทลมิว โลจนํ, สพฺพญฺญู ธมฺมราชา วิย ธมฺมเสนาปติ ธมฺมํ เทเสตีติอาทีสุ น เจห ภวโต อธิปฺปาเยโนปเมยฺยสฺส รูปาติสยสมฺปาทโก วิทิต-สรูโป เหมาจโล สมฺภวติ. สมฺปตีทิโสธิปฺปาโย สิยา “โยยํ ภควา กาสาวธารี วิวิธรุจิรเทหปฺปภาสมุชฺชลสิรี จรนฺโต เหมาจโล วิย สญฺจยานุราคี วิชฺชุชฺชาลชลิตินฺทุ-จาปาวนทฺโธ จรนฺโต วิญฺญายตีติ. เอวมปิ ตสฺส นิจฺจุสฺสวสํโยคาทิสมฺพนฺธาภาวา-กตฺตุตา น สมฺภวติ, น เจวํ สกฺกา วตฺตุํ, ตํสทิสตฺตา ภควติเยว เหมา-จลาทิสทฺโท สมุปฺปตติ “สีโหยํ มาณวโก”ติอาทีสุ วิย. ตโต ตุลฺยาธิกรณตา สมฺภวโต กาสาวธาริยาทิสทฺเทหิ กตฺตุตา สมฺภวตีติ. “นีลุปฺปลทลมิว โลจนนฺ”ติอาทีสุ วิย เภทนิพนฺธนสฺเสว สทฺทสฺส ปยุตฺตตฺตาติ. อุจฺจเต. เนห กวิโน อุปมาโน-ปเมยฺยตาธิปฺปาโย. กิญฺจาเปตฺถ อุปมาโน อิวสทฺโท ทิสฺสติ, อถ กินฺติ เจ, สมุเปกฺขา, อถ กา สา สมุเปกฺขา. ยตฺถ วตฺตา เอวํ ทสฺเสติ “อีทิสํ นาเมทํ วตฺถุ กสฺสจิ อสทิสํ วตฺถุ วุตฺตนเยน ภินฺนมปิ เอกมิโวปฏฺฐาติ วิพฺภนฺตพุทฺธิโน, ตโต เจห โย โส ภควา วุตฺตปฺปกาโร, โส วุตฺตปฺปการเหมาจโลติ วิญฺญายติ วิพฺภนฺตพุทฺธินาติ. ตโตยํ เหมาจลาทิสทฺโท ภควติเยว นิรุฬฺโห วิพฺภนฺตพุทฺธึ ปฏิจฺเจติ กาสาวธาริยาทิสทฺเทหิ ตุลฺยาธิกรณตฺตา สมฺภวติเยว เหมาจเลนาตฺยาทิ-กตฺตุปฺปโยโค. ภวเตฺววํ, เภทนิพนฺธนสฺเสว สทฺทสฺโสปมาโนปเมยฺยสมฺพนฺธาภาเว กสฺมา ปโยโคติ เจ. สมุเปกฺขตาทีปนตฺถํ. ยเถว หิ อิวสทฺโทยํ สทิสตฺถํ ทีเปติ, ตเถว สมุเปกฺขตฺถํ, อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตเทวํ สพฺพตฺเถว โลกสงฺเกตโต โวหารสํสิทฺธิ. อาห จ “สงฺเกตวจนํ สจฺจํ, โลกสมฺมุติการณนฺ”ติอาทิ.

[๒๘๒] โย กาเรติ ส เหตุ

กิมตฺถมิทํ. “โย กตฺตารํ กาเรติ, โส เหตุสญฺโญ โหติ กตฺตุสญฺโญ เจ”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. กตฺตุคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

โส ปุริโส ตํ ปุริสํ กมฺมํ กาเรตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โส ปุริโสตีทํ ปฐมาวเสน วุตฺตํ. “นนฺเวตฺถีมินา กตฺตุสญฺญาสมฺภวา ‘กตฺตริ เจ’ติ ตติยาย ภวิตพฺพนฺ”ติ. น ตตฺถ กตฺวตฺถสฺส ติปจฺจเยนาภิหิตตฺตา. อภิหิตสฺส จ ปุน วจเน ปโยชนาภาวา. ตถา หิ ยทา ปน ยตฺถ กมฺมตฺโถ กตฺวตฺโถ จ เยน เกนจิ วิภตฺติปจฺจเยนาภิหิโต, ตทา ยถา “กฏํ กโรตี”ติอาทีสุ กมฺมตฺถสฺส ทุติยาย วิภตฺติยาภิหิตตฺตา ปุน ทุติยาวิภตฺติ น โหติ, ตถา ตตฺถาปิ ทุติยา-ตติยาวิภตฺติโย น โหนฺติ อตฺตนา วตฺตพฺพสฺสตฺถวิเสสสฺสาภาวา. ตํ ยถา “ภุตฺโต โอทโน เทวทตฺเตน, โภตฺตพฺโพ โภชนีโย โภชฺโช, ภุตฺโต โอทโน เทวทตฺเตนาติ-อาทีสุ. “ภาวกมฺเมสุ ต, ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา, โณฺย เจ”ติ ตปจฺจยาทีนํ กมฺมนิ สมฺภูตตฺตา น ทุติยาวิภตฺติ โหตีติ ลิงฺคตฺถมตฺตํ ปนาเปกฺขิตฺวา ปฐมาว. ตถา “โภชฺชเต โอทโน ภวตา”ติอาทีสุ “อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี”ติ เตวิภตฺติยา กมฺมนิ สมฺภูตตฺตา. “คามํ คโต เทวทตฺโต, คจฺฉติ คามํ เทว-ทตฺโต”ติอาทีสุปิ “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ, กตฺตริ ปรสฺสปทนฺ”ติ ตปจฺจยาทีนํ กตฺตริ สมฺภูตตฺตา วุตฺตนเยน ปฐมาว.

“นนุ จ ยถา ‘ภุชฺชเต’ติอาทีสุ ‘อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี’ติ เต-วิภตฺติยา กมฺมนิ สมฺภเว สติปิ ‘ภาวกมฺเมสุ โย’ติ กมฺมนิ ยปจฺจโย สมฺภวติ, ตถา อิธาปิ ภวิตพฺพนฺ”ติ. น ตตฺถาปิ ยปจฺจยสฺส กมฺมวจนิจฺฉายาภาวโต. น หิ ตตฺถ ยปจฺจโย กมฺมตฺถวาจโก เอกสฺเสวตฺถสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ วจเน ปโยชนาภาวา. เอวํ สนฺเต กสฺมา ภาวกมฺมคฺคหณํ กตนฺติ เจ. “ภาวกมฺมวิสเย ยปจฺจโย โหตี”ติ ยปจฺจยวิสยภาวปริทีปนตฺถํ. เตน กิมายาตนฺติ เจ. รูปสํสิทฺธิ.

“นนฺวิธาปิ กมฺมกตฺตุวิสเย ภวิตพฺพเมวา”ติ. น เหฏฺฐา วิย รูปสํสิทฺธิยาภาวา วิสุํ วตฺตพฺพสฺส จ อตฺถวิเสสสฺสาภาวโต. ตํ ปุริสนฺติ เอตฺถ ปน “กึ ปโยชก-พฺยาปารํ ปฏิจฺจ กมฺมสญฺญา ภวติ, อถ สพฺยาปารํ ปฏิจฺจ กตฺตุสญฺญาติ. พลวตรตฺตา กมฺมสญฺญาย ภวิตพฺพํ. เอตฺถ หิ กมฺมภาโว ปธานภูตปฺปโยชก-พฺยาปารสมฺพนฺธิตาย ปธาโน. อิตโร คุณภูตสพฺยาปารสมฺพนฺธิตาย อุปสชฺชนิภูโต. น จ เตสุ ปธาโน ปโรโธ ยุตฺโต. ยทิ หิ คุณภูโต ปทตฺโถ ปธานสนฺนิสฺสิต-มปนียการิยํ สนิพนฺธนํ การิยมุปฏฺฐาเปติ. ตถา จ สติ ผลรูเป น ปธาโน ปโรโธ กโต ภเวยฺย. น จ คุณานมยํ ปกติปธาโน ปโรโธ นาม. ยโต ปธาโน-ปการาย สํวตฺตนฺเต คุณา. ปธาโน ปโรธญฺจ กุรุมานา คุณมตฺตเมว ปชเหยฺยุํ. ตโต ปธานภูตปฺปโยชกพฺยาปารนิพนฺธนา กมฺมตาว สมฺปชฺชติ. ตตฺถ จ “คติ ฯเปฯ สยาทีนํ การิเต วา”ติ วิกปฺเปน ทุติยา ภวติ. สติ หิ สิทฺเธ ตทตฺถมสฺส วจนํ. เตเนว โหติ เตน ปุริเสนาติ. ภวเตฺววํ,

เนกฺขํ คีวํ เต การิสฺสํ ขุชฺเช คนฺตฺวา กุสาวตึ

สํคามํ โอตริตฺวาน สีหนาทํ นที กุโส.

สาวตฺถึ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรติ, คามํ คนฺตฺวา ฅิโต, สาวตฺถึ คนฺตฺวา อาคจฺฉตีติอาทีสุ กถํ กมฺมตา สมฺภวติ. ตตฺถ หิ คมนาทีนิ ตทงฺคตฺตา คุณ-ภูตานิ. อิตรานิ จ ตพฺพิเสสตฺตา ปธานภูตานิ. เตสุ จ ปธานสนฺนิสฺสิเตน วิธินา ภวิตพฺพนฺติ กุสาวติปฺปภุตีนโมกาสาปาทานตา สมฺภวติ, น กมฺมตา. ตถา อปาทานสุตฺเต ตฺวาโลเป กมฺมาธิกรเณสูติ น วตฺตพฺพํ, ปาสาทาเปกฺขตีติอาทีสุ สพฺพทา กมฺมาธิกรณภาวสมฺภวา อาโรหนาทีนํ อปฺปธานตฺตา อเปกฺขนาทีนญฺจ ปธานตฺตา ตนฺนิพนฺธเนน วิธินา ภวิตพฺพนฺติ. วุจฺจเต.

ทุวิโธ หิ วตฺตุโน อธิปฺปาโย สามญฺญาธิปฺปาโย วิเสสาธิปฺปาโย จ. ตตฺถ ยทา ปุพฺพกาลภาวินมุตฺตรกาลภาวินญฺจ กิริยาสามญฺญวิเสสํ พุทฺธิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สทฺทสิทฺธิมารภเต, ตทายํ นฺยาโย สโมตรติ, กิเมตฺถ ปธานนิพนฺธนํ ภวติ, อเถตรนิพนฺธนนฺติ. ยทา ปน การิสฺสนฺติอาทิกมุตฺตรกาลภาวินํ กิริยาวิเสสมน-เปกฺขิตฺวา ปุพฺพกาลภาวินํ กิริยาสามญฺญมเปกฺขติ, ตทา ปจฺฉากาลภาวิโน กิริยาวิเสสสฺสานเปกฺขิตตฺตา อเปกฺขิตคุณนิพนฺธเนน วิธินา ภวิตพฺพนฺติ โก โทโส กมฺมตาปาทาเน. ยทิ จ สิยา ปจฺฉาปิ อุตฺตรกาลภาวิกิริยาหิ สมฺพนฺธสมฺภวโต ปธานสนฺนิสฺสิเตน วิธินา ภวิตพฺพนฺติ. ตนฺน, ปุพฺพปฺปวตฺตาภิสงฺขารปฺปฏิเสธน-สมตฺถสฺส ยสฺส กสฺสจิ อภาวา, น หิ อวิญฺญาตกฺขเณ วิหตสฺส วิญฺญาตกฺขเณเยว ชีวิตานุสนฺธาปนํ ยุตฺตํ. นาปิ ตํ ปุริสํ กมฺมํ กาเรตีติอาทีสุ เหตุกตฺตุวิสเยสุ คุณปฺปธานพฺยาปารานํ เอกปทปริจฺฉินฺนตฺตา “เนกฺขํ คีวํ เต การิสฺสนฺ”ติอาทีสุ วิย คุณปฺปฏิพนฺธเนน วิธินา ภวิตพฺพนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ภินฺนปทปริจฺฉินฺเนสุ ปน “ปจิตฺวา โอทโน ภุญฺชเต”ตฺยาทีสุ อุภยาธิปฺปายสฺส สมฺภวโต กทาจิ “ปจิตฺวา โอทนํ ภุญฺชเต”ติปิ ปโยโค สิยา “เนกฺขํ คีวํ เต การิสฺสนฺ”ติอาทีนิ วิยาติ เจ. น อีทิสสฺเสว ปโยคสฺสาภาวา. น หิ กทาจิปิ ปโยควิจกฺขณา ตาทิสํ ปโยคมภิปฺปโยเชนฺติ. ยถา น กทาจิปิ นีลาทิสทฺเทน ตํ คุณสมเวตํ ปฏาทิก-มตฺถมนเปกฺขิตฺวา สามญฺญตฺถเมวาเปกฺขิตฺวา นีลนฺติ ปโยคํ กตฺวา ปจฺฉา ปโฏติ ปโยเชนฺติ, เอวมีทิเสสุ ฐาเนสุ ปโยคานุรูปโต วิเสสาธิปฺปาโยว มนสิกาตพฺโพ, อญฺญตฺร สามญฺญาธิปฺปาโย อญฺเญสํ ตทนุรูปตฺตา. อิจฺฉานุปุพฺพิกา หิ สทฺทปฺ-ปฏิปตฺตีติ.

กาเรตีติ กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส อิมินา ปฏิลทฺธเหตุสญฺญา-ทิสฺส เหตุกตฺตุโน สมฺภวา “ธาตูหิ เณณยณาเปณาปย การิตานิ เหตฺวตฺเถ”ติ เณปจฺจยนฺตสฺส “การิตานํ โณ โลปนฺ”ติ ณมฺหิ ลุตฺเต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ กตวุทฺธิโน “ธาตุปจฺจเยหิ วิภตฺติโย”ติ วิภตฺติมฺหิ กเต รูปํ.

ตสฺส ปุริสสฺสาติ เอตฺถ “กฺวจิ ทุติยาฉฏฺฐีนมตฺเถ, ตติยาสตฺตมีนญฺเจ”ติ วตฺตมาเน “ฉฏฺฐี เจ”ติ ตติยตฺเถ ฉฏฺฐี. หาเรตีตฺยาทีนิ หร=หรเณ, ปฐ=พฺยตฺติยํ วาจายํ, ปจ=ปาเก, ธร=ธารเณตีเมสํ รูปานิ. ยเมตฺถ น วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๒๘๓] ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี

กิมตฺถมิทํ. “ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามิสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กิริยาภิสมฺพนฺธาภาวา เนห การกตา สมฺภวติ. เอตฺถ จ ปริคฺคโหติ สํสทฺทาภิเธยฺยาว วุตฺโต. โส หิ ปริคฺคยฺหตีติ ปริคฺคโหติ วุจฺจติ. วาคฺคหเณนตฺถวิกปฺปเน น สามิ. สมูห-สมีป-วิการา-วยวาทิเภเท สงฺคณฺหาติ. เตน “ยสฺส วา ปริคฺคโห, ยสฺส วา สามี, เยสํ วา สมูโห”ติอาทินา นเยนตฺโถ โยเชตพฺโพ.

สามีติ ครุสญฺญากรณํ สฃฺฃิโน สภาวปริทีปนตฺถํ. สามีติ หิ สํสทฺทโต “สํ อสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “ตทสฺสตฺถีติ วี เจ”ติ วตฺตมาเน “ทณฺฑาทิโต อิกอี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ มชฺเฌ ฅิตสฺส ทีฆํ กตฺวา อนฺตสฺส จ มการาเทสํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ.

ตสฺส ภิกฺขุโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขุโนติ ภิกฺขุสทฺทโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ อิมินา สามิสญฺญํ กตฺวา “สามิสฺมึ ฉฏฺฐี”ติ ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ลสญฺญํ กตฺวา “ฌลโต สสฺส โน วา”ติ สสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. อตฺตโนติ เอตฺถ สวิภตฺติสฺส “อตฺตนฺโต หิสฺมิมนตฺตํ, ตโต สฺมึ นี”ติ วตฺตมาเน “สสฺส โน”ติ โนอาเทโสว วิเสโส.

[3] เตสํ ปรมุภยปตฺติมฺหิ

กิมตฺถมิทํ. “เตสํ อปาทานาทีนํ ฉนฺนํ การกานํ อุภยมฺหิ สมฺปตฺเต ยํ ปรํ, ตญฺเญว โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

คาวํ โทหตีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คาวนฺติ โคสทฺทโต อปาย-กิริยาย สมฺภวโต อปาทานสญฺญาย จ, โทหนกิริยาย กมฺมตฺถสมฺภวโต กมฺม-สญฺญาย จ สมฺภเว ปรตฺตา อิมินา กมฺมสญฺญํ กตฺวา “กมฺมตฺเถ ทุติยา”ติ ทุติเยกวจนํ กตฺวา “คาว เส”ตฺยธิกิจฺจ “อวํมฺหิ จา”ติ โคสทฺทนฺตสฺส อาวาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

ธนุนาติ ธนุสทฺทโต สราปคมนํ ปฏิจฺจ อปาทานสญฺญาย จ, กิริยา-สาธกตมํ ปฏิจฺจ กรณสญฺญาย จ สมฺภเว ปรตฺตา อิมินา กรณสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ ตติเยกวจเน กเต รูปํ.

กํสปาติยาติ กํสปาติสทฺทโต โภชนาปคมนํ ปฏิจฺจ อปาทานสญฺญาย จ โภชนาธารกตฺตา โอกาสสญฺญาย จ สมฺภเว ปรตฺตา อิมินา โอกาสสญฺญํ กตฺวา “โอกาเส สตฺตมี”ติ สตฺตมฺเยกวจนญฺจ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุ-วณฺณา ฌลา”ติ วตฺตมาเน “เต อิตฺถิขฺยา โป”ติ ปสญฺญํ กตฺวา “อาย จตุตฺเถก-วจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิ”ติ วตฺตมาเน “ปโต ยา”ติ สฺมึวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ.

อิจฺฉาโต หิ การกานิ ภวนฺตีติ คาวํ โทหตีตฺยาทีสุ คาวาทีนํ กมฺมาทิ-ภาเวนิจฺฉิตตฺตา อปาทานภาโว จ น สมฺปชฺชติ. ตถาติ “วลาหกา นิคฺคมฺม เตโช ปกาสตี”ติ วุตฺเต เตชโส ฅิตฺยเปกฺขํ กตฺวา วลาหกสฺโสกาสตา อจฺจนฺต-มสนฺนิหิตา. ตถา วลาหกสฺส จ ตทวยวสฺส จ เตชโส อเภทวเสน คเหตฺวา นาปิ กตฺตุตา สมฺภาวียติ. ตถา “วลาหเก เตโช ปกาสตี”ติ วุตฺเต วุตฺตนเยน นาปาทานตา วา กตฺตุตา วา น สมฺภาวียติ. ตถา “วลาหโก ปกาสตี”ติ วุตฺเต เภทสนฺนิสฺสิตาปาทานตาธิกรณตา วา นิวตฺตตีติ.

“นนฺเวโกเยว พลิพทฺโท ยทา สยํ คจฺฉติ, ตมญฺโญ ตสฺมึเยว ขเณ ปสฺสติ, อถญฺโญ เตเนว ยาติ, อปโร ตสฺส ติณํ ททาติ, ตสฺส สรีรโต เสทา นิปตนฺติ, วิสาณญฺจ ตสฺส สนฺตกํ, ตสฺมึ ปุริโส อุปวิฏฺโฐ, อิตโร ตํ นิวตฺเตตุ-กาโม อาลปติ, ตทา เอกกฺขเณเยว วตฺตาโร ภวนฺติ ‘พลิพทฺโท คจฺฉติ, พลิพทฺทํ ปสฺสามิ, พลิพทฺเทน ยาติ, พลิพทฺทสฺส ทียเต, พลิพทฺทมฺหา นิปตนฺติ, พลิพทฺทสฺส วิสาณํ, พลิพทฺเท อุปวิฏฺโฐ, โภ พลิพทฺท ติฏฺฐา’ติ, เอวเมกสฺส เอกกฺขเณเยว กตฺตาทิภาโว สมฺปชฺชตี”ติ. วิสมมิทํ นิทสฺสนํ. เยน คาวาทีสุ จ วลาหกาทีสุ จ เอโกเยว วตฺตา. อิธ ปน พหโว, ยตฺถ เจโก, กถํ ตตฺเถกกฺ-ขเณ ภินฺนาธิปฺปาโย ภินฺนปฺปโยโค วา สิยาติ. ยตฺถ จ พหโว วตฺตาโร, ตตฺถ โกนาเมกกฺขเณ ภินฺนาธิปฺปายปฺปโยคานํ นิวาริตา. เอวเมกสฺส วตฺตุโน เอกกฺขเณเยว เอกสฺมึ อตฺเถ ภินฺนาธิปฺปายปฺปโยคาภาวโต วินาปิ โยคารมฺเภนา-ธิปฺเปตตฺถสิชฺฌนโต อลํ สุตฺตวจเนน, น เจโส ปุริโม ปาโฐ.

[๒๘๔] ลิงฺคตฺเถ ปฐมา

กิมตฺถมิทํ. “ลิงฺคตฺเถ ปฐมาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ลิงฺคสฺส อตฺโถ ลิงฺคตฺโถ. ตสฺมึ ลิงฺคตฺเถ. “ลิงฺคตฺเถ วิภตฺยุปฺปตฺยาภาวา ลิงฺคตฺถาภิธาเน”ติ อตฺโถ ยุชฺชติ. เอตฺถ จ ลีนํ องฺคนฺติ ลิงฺคํ. ลีนนฺติ อปากฏํ. องฺคนฺติ อวยโว. อิทํ วุตฺตํ โหติ “ยถา ปน กทลิรุกฺขานํ คพฺภปตฺตมปากฏมงฺคํ, เอวํ ปุริโส”ติ-อาทีนํปิ นิปฺผนฺนปทานํ ปฐมํ ถเปตพฺพรูปํ. อปากฏตฺตาวยวตฺตา จ ลิงฺคนฺติ วุตฺตํ. เตน ตทฺธิตสมาสกิตกาขฺยาตวิภตฺยนฺตานมลิงฺคตา วิญฺญายติ. น หิ “วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ, รญฺโญ ปุริโส”ติ สิทฺธานํ วาสิฏฺฐ-ราชปุริสสทฺทานํ “ปจติ ปุริโส”ติอาทีนํ ปฏิลทฺธาขฺยาตนามวิภตฺติกานญฺจาปากฏตา สมฺภวติ. น จ “การโก, ปจตี”ติอาทีนํ กร-ปเจตฺยาทิธาตุรูปมปากฏตฺตาวยวตฺตา จ ลิงฺคนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุํ “ธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยา”ติ เอตฺถ วิสุํ ธาตุคฺคหณโต นามวิภตฺย-ธิการตฺตา จ. เตเนวิจฺฉิตานิจฺฉิตสงฺคหวิวชฺชนํ กตฺตุกาโม “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจ”ติ อาห. อถ วา ลิงฺคนามปาฏิปทิกสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา สกฺกตคนฺเถ จตฺถวโต ธาตุปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตสฺส ปาฏิปทิกสญฺญาย วิหิตตฺตา “ปร-สมญฺญา ปโยเค”ติ วจนโต สกฺกตคนฺเถ นิทฺทิฏฺฐานํ โฆสาโฆสูปธาทิสญฺญาน-ญฺจาปริจฺจาคา, อญฺญตรสฺมึ วา สกฺกตคนฺเถ ธาตุปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺคนฺติ วจนโต จ ปรสมญฺญาวเสนาห “ลิงฺคตฺเถ ปฐมา”ติ. อญฺญตฺร ปน ปาฏิปทิกตฺถมตฺเต ลิงฺคตฺถมตฺเต ปริมาณมตฺเต วจนมตฺเต จ ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ตตฺถ จ ปาฏิปทิกตฺโถ นาม ปาฏิปทิกาภิเธยฺยา สตฺตา. สา ปน วิสุํ อตฺถิ-สกฺกา-ลพฺภา-จ-วาห-อหเอวมาทีสุ ลพฺภติ. น หิ ตตฺถ ปุมิตฺถินปุํสกลิงฺคภาโว วา ขาริโทณาทิปริมาณภาโว วา เอกตฺตาทิวจนภาโว วา สมฺภวติ.

ลิงฺคนฺติ “อยํ อิตฺถี, อยํ ปุริโส, อยํ นปุํสโก”ติ สญฺชานนเหตุโก วตฺถุโน วิสทาวิสโทภยรหิตากาโร. โส หิ ลีนสฺส ปุมิตฺถินปุํสกตฺถสฺส คมนโต วา ลิงฺคนโต วา ลิงฺคนฺติ วุจฺจติ. อถ วา

ถนเกสวตี อิตฺถี มสฺสุมา ปุริโส สิยา

อุภินฺนมนฺตรํ เอตํ อิตโรภยมุตฺตโกติ

วุตฺตา ถนเกสาทโยปิ.

อิมสฺมึ ปนตฺเถ อวิญฺญาณกสฺส ปุมิตฺถาทิภาโว วุตฺตนเยน สุวิญฺเญยฺโยว. ลิงฺคมตฺเต “รุกฺโข, ปญฺญา, จิตฺตนฺ”ติอาทิ. เอตฺถ จ สตฺตาวินิมุตฺโต วุตฺตากาโร สมฺภวตีติ ปาฏิปทิกตฺถวินิมุตฺตเมว ลิงฺคํ. สทฺโท หิ ปฐมํ สตฺตาภิธายโก. ตโต ตํ มุเขน ตสฺส ลิงฺเคน วา วจเนน วา โยโค วุตฺโต. ตโตว ลิงฺคปริมาณ-วจนานิ ตโต วิสุํ วุตฺตานิ. ปริมาณมตฺเต โทโณ ขารี อาฬฺหกนฺติ. เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ปาฏิปทิกตฺโถ ลิงฺคํ วา สมฺภวติ. ปริมาณญฺเจตฺถ อธิกํ. ตสฺมา ตตฺถ น สิชฺฌตีติ ปริมาณคฺคหณํ กตํ. วจนนฺติ เอกตฺตาทิ. เอโก เทฺวติ-อาทีสุ เอกาทิสทฺเทเนว เอกตฺตาทิโน วุตฺตตฺตา เอกวจนาทีนมภาวปฺปสงฺเค วจนคฺคหณํ กตํ. เตน ตตฺถ วจนมตฺเต อุทีรณมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหตีติ เอวมติปปญฺจิตํ.

นิปฺปปญฺเจน ปน มหากจฺจายเนน วิสทาวิสโทภยรหิตาการสหิตสฺส ตพฺพินิ-มุตฺตสฺเสโวปสคฺคาทิปทตฺถสฺส ลีนสฺส คมนโต ลิงฺคนโต ปรสมญฺญาวเสน วา สทฺทเมว ลิงฺคนฺติ คเหตฺวา หตฺถิปทํ วิย ปทชาตสงฺคาหกํ, ภควโต วรปาท-ปงฺกชสมภินิวิฏฺฐจกฺกลกฺขณํ วิย จ วิวิธลกฺขณสงฺคาหกํ วุตฺตปฺปการตฺถสงฺคาหกํ ลกฺขณมารภตา “ลิงฺคตฺเถ ปถมา”ติ วุตฺตํ. อสฺส ปน สุตฺตสฺโสปสคฺคานํ เกสญฺจิ นิปาตปทานญฺจตฺโถ อาขฺยาตกิตกตทฺธิตสมาสาภิหิตตฺโถ จ วิสโย. ตตฺถ อุปสคฺค-นิปาตตฺโถ กตฺตุตาทิวินิมุตฺตตฺตา นาญฺญวิสยโต วิสโย. อาขฺยาตาทีหิ วุตฺตตฺโถ ปน กตฺตาทิภาวสฺสาขฺยาตาทีหิ วุตฺตตฺตา ปุน ทุติยาตติยาทีหิ วตฺตพฺโพเยว นตฺถีติ อตพฺพิสยโต วิสโย.

ตถาขฺยาตาภิหิเต อตฺเถ ตาว “ภควา ธมฺมํ เทเสติ, เตน ธมฺโม ปกาสียเต”ตฺยาทิ. เอตฺถ จ “เทเสติ, ปกาสียเต”ติ เอตฺถ “กตฺตริ ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทานิ ภาเว จ กมฺมนี”ติ กตฺตุกมฺมนิ วิภตฺยุปฺปตฺติสมฺภวา “ภควา, ธมฺโม”ติ คหิตสฺส กตฺตุกมฺมภาโว วิภตฺติยาเยวาภิหิโตติ ตโต ตติยาทิวิภตฺยุปฺ-ปตฺติ น โหติ. อถ โข ลิงฺคตฺถมตฺตํ ปนาเปกฺขิตฺวา ปฐมาว.

ตถา กิตกาภิหิเต “คามํ คโต เทวทตฺโต, ภควตา ธมฺโม เทสิโต”ติอาทีสุ “พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ, ภาวกมฺเมสุ ตา”ติ ตปจฺจเยน กตฺตุกมฺมุโนภิหิตตฺตา. ตทฺธิตาภิหิเต ปน “วสิฏฺฐสฺส อปจฺจํ, นาวาย ตรติ, มนสิ สนฺนิธาปิตนฺ”ตฺยาทีสฺ-วตฺเถสุ ณ-ณิกาทีนํ สมฺภูตตฺตา สามิกรณาทิภาโว ตทฺธิตาภิหิโตเวติ ปฐมาว สมฺมา ปวิสติ. สมาสาภิหิเตปิ “สมฺปตฺตมุทกมิมํ คามํ, ชิตานิ อินฺทฺริยานิ อเนน สมเณนาติ กมฺมาทีสฺวตฺเถสุ สมาสสฺส สมฺภูตตฺตา กมฺมาทโย สมาสาภิหิตาติ ปฐมาว ปติฏฺฐํ ลภติ. อภิหิตฐาเนปิ อตฺตโน วิสยตฺตา วิภตฺยุปฺปตฺติ กสฺมา น โหตีติ เจ. ยถา ‘ธมฺมํ เทเสตี’ติอาทีสุ กมฺมุโน ทุติยายาภิหิตตฺตา ปุน ทุติยา น โหติ, เอวมตฺตนา วตฺตพฺพตฺถวิเสสาภาวา. ปกาสียเตติอาทีสุ กมฺมนิ เตวิภตฺยุปฺปตฺติสมฺภเวปิ อตฺตโน วิสยตฺตา “ภาวกมฺเมสุ โย”ติ ยปจฺจโย วิย ภวตูติ เจ. ตนฺน, ตตฺถ รูปสํสิทฺธิสมฺภวา อิธ จ ตทภาวโต.

ปุริโสตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริโสติอาทิกานิ ตีณิ สุวิญฺ-เญยฺยานิ. เทฺวติ ทฺวิสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยนฺ”ติ วตฺตมาเน “โยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว เจ”ติ สวิภตฺติสฺส ทฺวิสทฺทสฺส เทฺวอาเทเส กเต รูปํ. จ-เวตฺยาทีนิ จาทีหิ สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ วตฺตมาเน “สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจ”ติ วิภตฺติ-โลเป กเต รูปานิ. สงฺคหกาโร ปน “ลิงฺคกตฺตุกมฺมกรณสมฺปทานาปาทานสามิ-ภูมทิสาโยคาลปเนสุ ปฐมา โหตี”ติ อาห.

ลิงฺคตฺเถ

ตถาคโต ชิโน พุทฺโธ โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

มุนินฺโท สุคโต นาโถ โคตโม สกฺยปุงฺคโวติ.

กตฺวตฺเถ

โย โพธิรุกฺขํ โรเปติ โย จ ปพฺพชิโต นโร

โย จ สตฺถุกโร พิมฺพํ ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ.

กมฺมตฺเถ

“โย โว อานนฺท มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา”ติ.

กรณตฺเถ

ปรวิตฺตมทินฺนํ ตํ กาเยน วจสาปิ วา

โย ภิกฺขุ เถยฺยจิตฺโต โส ฐานา จาเวติ คณฺหติ.

อาวิกตา หิสฺส ผาสุ โหติ, อชฺฌาสยํ อาทิพฺรหฺมจริยนฺติ. เอตฺถ จ สงฺคหการสฺสาธิปฺปาโย “เถยฺยจิตฺเตน อาวิกตาย อชฺฌาสเยน อาทิพฺรหฺมจริเยนาติ วตฺตพฺเพ ปจฺจตฺเตน นิทฺเทโส”ติ. ตตฺถ จ ยทิ เถยฺยจิตฺโตติ จิตฺตนิทสฺสนํ, นปุํสกลิงฺคตฺตา เถยฺยจิตฺตนฺติ วตฺตพฺพํ สิยา, ตสฺมา เถนนํ เถยฺยํ. ภาเว ณฺยปจฺจโย. ตํ อสฺส อตฺถีติ เถยฺยํ. เถยฺยํ จิตฺตํ ยสฺส โส เถยฺยจิตฺโต. เถยฺยญฺจ ตํ จิตฺตญฺจาติ เถยฺยจิตฺตํ. ตํ อสฺส อตฺถีติปิ เถยฺยจิตฺโตติ ปุคฺคล-นิทสฺสนวเสน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ตทา ฐาเนเยว ปฐมา. สงฺคหการกสฺส ปน ลิงฺควิปริยายกรณเมว ปติสรณํ.

สมฺปทาเน

ยํ ปาปํ ปกตํ กมฺมํ พาลิเส เยหิ จินฺติตํ

น เทติ นรกํ ตํ เต น จ ปสฺสามิ อิสฺสเรติ.

อปาทาเน

ปาปกมฺเมสฺวสนฺตุฏฺฅิ มิจฺฉาชีโว มหิจฺฉตา

มิจฺฉาทโย อิเม ธมฺมา พุทฺโธ ทูรตโร ภเวติ.

“มิจฺฉาปกาเรหิ อิเมหิ ธมฺเมหี”ติ วุตฺตํ โหติ.

สามฺยตฺเถ

สพฺเพ พุทฺธา พลปฺปตฺตา ปจฺเจกานญฺจ ยํ พลํ

อรหนฺตานญฺจ เตเชน รกฺขํ พนฺธามิ สพฺพโสติ.

ภูมตฺเถ

โลเก ชาโตว สมฺพุทฺโธ ภควา จิตฺตมิสฺสโร

วิสเย นปฺปมชฺเชยฺย ปทุมํ วิย โสภตีติ.

“จิตฺเต”ติ วุตฺตํ โหติ.

ทิสาโยเค “เยน ภควา, เตนุปสงฺกมี”ติ.

อาลปเน “อติกฺกนฺตํ โภ โคตม, อุฏฺเฐหิ วีร วิชิตสงฺคาม สตฺถวาห อณณวิจรโลเก”ติ. สพฺพเมตํ ลิงฺคตฺถตฺตานติกฺกมนโต ยถาโยคมิมสฺส โจปริ สุตฺตสฺส จ วิสโย”ติ.

[๒๘๕] อาลปเน จ

กิมตฺถมิทํ. “อาลปนตฺเถ จ ปฐมาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถคฺคหณํ ปฐมคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ. ตสฺมึ อาลปเน. อิมสฺส วิสุํ วจนํ สิทฺเธ สตฺยารมฺภสฺส นิยมาย สํวตฺตนโต “อาลปเน สติ ลิงฺคตฺเถ ปฐมาวิภตฺติเยว โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จคฺคหณํ ปฐมคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

โภ ปุริสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โภติ ภวนฺตสทฺทโต อิมินา อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ คสญฺญํ กตฺวา “ภวโต โภโต”ติ วตฺตมาเน “โภ เค ตู”ติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภอาเทสํ กตฺวา “เสสโต โลปํ คสิปี”ติ คมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ภวนฺโตติ ภวนฺตสทฺทโต อิมินา โยวจนํ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสฺส นฺตุพฺยปเทสํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, มยํ โยมฺหิ ปถเม”ติ วตฺตมาเน “นฺตุสฺส นฺโต”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตอาเทเส กเต รูปํ.

ราชาติ ราชสทฺทโต อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส คสญฺญญฺจ “โภ เค ตู”ติ วตฺตมาเน “อการปิตาทฺยนฺตานมา”ติ อนฺตสรสฺสาการาเทสํ กตฺวา “โภ เค ตุ, ฌลปา รสฺสนฺ”ติ วตฺตมาเน “อากาโร วา”ติ อาการสฺส รสฺเส กเต วุตฺต-นเยน คโลเป กเต รูปํ. ราชาโนติ ราชสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “พฺรหฺมตฺต-สขราชาทิโต อมานนฺ”ติ วตฺตมาเน “โยนมาโน”ติ โยวจนสฺสาโนอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

เหติ เหสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา วิภตฺติโลเป กเต รูปํ. สเขติ สข-สทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสา คสญฺญํ กตฺวา “สขโต คสฺเส วา”ติ คสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. สขิโนติ สขสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา “โยนมาโน”ติ วตฺตมาเน “สขโต จาโยโน”ติ โนอาเทสํ กตฺวา “สขนฺตสฺสิ โนนานํเสสู”ติ สขสทฺทนฺตสฺสิการาเทเส กเต รูปํ.

[4] เสสา กมฺมกรณสมฺปทานาปาทานสามฺยาทินิทฺเทเสสุ

กิมตฺถมิทํ. “เสสา ทุติยาตติยาจตุตฺถิปญฺจมิฉฏฺฐิสตฺตมิวิภตฺติโย กมฺมกรณ-สมฺปทานาปาทานสามฺยาทินิทฺเทเสสุ โหนฺตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อาทิคฺคหเณโนกาสตฺตมาห. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

อิทํ ปน สญฺญาธิการนิยมปริภาสาวิธิสุตฺเตสุ กตมํ สุตฺตํ, ยทิ สญฺญาสุตฺตํ, ตทนุรูปวเสน วตฺตพฺพํ, อถ อธิการสุตฺตํ อุปริเยว ‘กรเณ ตติยา’ติอาทินา มหตา สุตฺตปฺปพนฺเธเนว สุวิญฺเญยฺยตฺตา นิรตฺถกเมว สิยา. ยทิ ปน สิยา นิยโมติ, ตถาปิ น วตฺตพฺพํ กรณาทีสฺวญฺญาสํ วิภตฺตีนํปิ ทิสฺสนโต. นาปิ ปริภาสา วินาปิ ตาย ‘กรเณ ตติยา’ติอาทินาว สิชฺฌนโต. นาปิ วิธิสุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ อุปริเยว วิธานสฺส ทิสฺสนโต. เอเตหิ จ วินิมุตฺตํ สุตฺตํ นาม นตฺถิ, น เจตํ โปราณกสุตฺตํ. ‘กรเณ ตติยา’ติอาทีนํ ปน โปราณกถา ตตฺถ ตตฺถ สญฺญา-สุตฺเตสุ อปาทานมิจฺจเนน กฺวตฺโถติอาทีนิ วตฺวา เตสญฺเญวาหรณโต วิญฺญายติ. อถาปิ เจทํ โปราณกสุตฺตํ สิยา. เสสคฺคหเณน ปถมญฺเญว ถเปตฺวา เสสา คเหตพฺพา ภเวยฺยุํ. เอวํ สนฺเต กตฺตริ ตติยาวิธายกํ กตฺตุคฺคหณํ กฺว นาม ปวิฏฺฐํ. ตสฺมา ยาเนตฺถ อธิกานีติ วุตฺตานิ, เตสฺวเปมนีเย ฐาเน เปมสฺส อกตฺตพฺพโต เปมมกตฺวา ยถาวุตฺเตเสฺวว สุตฺเตสฺวาทโร กาตพฺโพ. เอวํ หิ สุยฺยเต สงฺเขโปปชนิตวิพฺภนฺตพุทฺธีหิ มนฺเทหิ อูนมิทนฺติ มญฺญมาเนหิ สุทตฺต-กิสิว-นิรุตฺติ-มหานิรุตฺติโต กานิจิ สุตฺตานิ อิห ปกฺขิตฺตานีติ, น เจตานิ สุปริสุทฺเธ ปุริมโปตฺถเก สํทิสฺสนฺตีติ.

[๒๘๖] กรเณ ตติยา

กิมตฺถมิทํ. “กรณการเก ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

มนสาติ มนสทฺทโต “เยน วา กรียเต ตํ กรณนฺ”ติ กรณสญฺญํ กตฺวา อิมินา ตติเยกวจนญฺจ กตฺวา “มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา”ติ นาวจนสฺสาการาเทสํ กตฺวา ตเมว อธิกิจฺจ “ส สเร วาคโม”ติ สาคเม กเต รูปํ.

สงฺคหกาโร ปน “กรณกตฺตุกมฺมปญฺจมิสตฺตมฺยตฺเถ นิปาตปฺปโยเค ปฏิกฺเขเป ปจฺจตฺเต กุจฺฉิตงฺเค อิตฺถมฺภูเต กิริยาปวคฺเค ปุพฺพสทิสสมานูนกลหนิปุณมิสฺสก-สขิลาทิโยเค เหตฺวตฺเถ กาลทฺธาเน วิเสสเน มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ จ ตติยา โหตี”ติ อาห.

กรเณ -- ตาว

รุกฺขํ ฉินฺทติ ขคฺเคน สีสํ หตฺเถน โสธเย

ตจฺฉติ วาสิยา ทารุ๊ สตฺเถน ปสโว หตาติ.

กตฺตริ -- สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติ.

กมฺมนิ -- ติเลหิ เขตฺเต วปติ, สํวิภเชถ โน รชฺเชนาติ.

ปญฺจมฺยตฺเถ -- สุมุตฺตา มยํ เตน มหาสมเณนาติ.

สตฺตมฺยตฺเถ -- เตน โข ปน สมเยนาติ.

นิปาตปฺปโยเค -- สํโฆ สหาปิ คคฺเคน วินาปิ คคฺเคน อุโปสถํ กเรยฺย สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ, สพฺเพหิ เม ปิเยหิ มนาเปหิ นานาภาโว วินาภาโว, อลนฺเต อิธ วาเสนาติ.

ปฏิกฺเขเป -- กินฺเต อิธ วาเสน, กึ มุณฺฑเกน สมเณน, กินฺเต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, กินฺเต อชินสาฏิยา, กินฺเต วกฺกลิ อิมินา ปูติกาเยน, กึ เม เอเกน ติณฺเณน ปุริเสน ถามทสฺสินาติ.

ปจฺจตฺเต -- อตฺตนาว อตฺตานํ สมฺมนติ, มณินา เม อตฺโถติ.

กุจฺฉิตงฺเค -- ปิฏฺฅิยา ขุชฺโช, ปาเทน ขญฺโช, กาณํ ปสฺสติ เนตฺเตนาติ.

อิตฺถมฺภูเต -- ภินฺเนน สีเสน โลหิเตน ปคฺฆรนฺเตน, อูนปญฺจพนฺธเนน ปตฺเตน, ปริพฺพาชกํ ติทณฺฑเกนาทฺทกฺขีติ.

กิริยาปวคฺเค -- เอกาเหเนว พาราณสึ ปายาสีติ. กิริยาปวคฺโค จ นาเมตฺถ กิริยาย อาสุํ ปรินิฏฺฐาปนํ.

ปุพฺพาทิโยเค -- มาเสน ปุพฺโพ, ปิตรา สทิโส, มาตรา สโม, กหาปเณนูโน, อสินา กลโห, วาจาย กลโห, อาจาเรน นิปุโณ, วาจาย นิปุโณ, คุเฬน มิสฺสโก, ติเลน มิสฺสโก, วาจาย สขิโลติ.

เหตฺวตฺเถ -- วิชฺชาย วสติ, ธมฺเมน วสตีติ.

กาเล -- กาเลน ธมฺมสฺสวนํ, กาเลน ธมฺมสากจฺฉาติ.

อทฺธาเน -- โยชเนน ธาวตีติ.

วิเสสเน -- โคตฺเตน โคตโม นาโถ,

สาริปุตฺโตติ นาเมน วิสฺสุโต ปญฺญวา จ โส

ตทหุปพฺพชิโต สนฺโต ชาติยา สตฺตวสฺสิโก

โสปิ มํ อนุสฺสาเสยฺย สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺตเกน

ชาติยา ขตฺติโย พุทฺโธ โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล

สิปฺเปน นฬกาโร โส เอกูนตฺตึส วยสา,

สุภทฺท วิชฺชาย สาธุ, ปญฺญาย สาธุ, ตปสา อุตฺตโม, วณฺเณน อภิรูโปติ.

มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ -- ญาเณน ปสีทิโต, ญาเณน อุสฺสุกฺโกติ.

ตตฺถ จ “กรเณ ตติยา, สหาทิโยเค จ, กตฺตริ จ, เหตฺวตฺเถ จ, สตฺตมฺยตฺเถ จ, เยนงฺควิกาโร, วิเสสเน จ, มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา”ตีเมสํ วิสเย ถเปตฺวา อวเสสา “กตฺตริ เจ”ติ สุตฺเต จคฺคหเณเยว สโมสรนฺติ. ตทตฺถํ หิ ตสฺสุปาทานนฺติ.

[๒๘๗] สหาทิโยเค จ

กิมตฺถมิทํ. “สหาทิโยเค สติ ตทตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สหสทฺโท อาทิ เยสนฺเตติ สหาทโย. อาทิคฺคหเณน สทฺธึ-สมํ-นานา-วินา-อลมิจฺเจวมาทโย คหิตา. เตสํ โยโค สหาทิโยโค. ตสฺมึ สหาทิโยเค. ภาเว สตฺตมี.

จสทฺทคฺคหเณน สหาทิสทฺทานํ อตฺถสมฺภเวปิ โหตีติ ทสฺเสติ. เตเนว สิชฺฌติ “เทวทตฺโต ราชคหํ ปาวิสิ โกกาลิเกน ปจฺฉาสมเณนา”ติอาทิ. เตนาห “สหาทิโยคตฺเถ”ติ. อยํ ปเนตฺถ ปทจฺเฉโท “สหาทิโยเค อตฺเถ จา”ติ. สหสทฺเทน จ โยโค กิริยา-คุณ-ทพฺพสมวาเยสุ สมฺภวติ.

ตตฺถ กิริยาสมวาเย “วิตกฺเกน สห วตฺตนฺตี”ตฺยาทีสุ. คุณสมวาเย “ปุตฺเตน สห ถูโล”ติอาทีสุ. ทพฺพสมวาเย “อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริเกหิ สห อาจริยุปชฺฌายานํ ลาโภ”ติอาทีสุ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

มหตาติ มหนฺตสทฺทโต อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจีมินา ตติเยกวจนํ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสทฺทสฺส นฺตุพฺยปเทสํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ตาเทเส กเต รูปํ.

[๒๘๘] กตฺตริ จ

กิมตฺถมิทํ. “กตฺตริ การเก ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จสทฺทคฺคหเณน อิตฺถมฺภูต-ลกฺขณาทีสฺวปิ โหติ. ตํ “กรเณ ตติยา”ติ สุตฺเตเยว วุตฺตํ.

รญฺญาติ ราชสทฺทโต “โย กโรติ ส กตฺตา”ติ กตฺตุสญฺญํ กตฺวา “กรเณ ตติยา”ติ วตฺตมาเน อิมินา ตติเยกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ราชสฺส รญฺโญราชิโน เส”ติ วตฺตมาเน “นามฺหิ รญฺญา วา”ติ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺญาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๘๙] เหตฺวตฺเถ จ

กิมตฺถมิทํ. “เหตฺวตฺเถ เหตุปฺปโยเค จ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺ-คหณํ โยคคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. เตนายมตฺโถ สมฺภวติ “เหตุปฺปโยเค เหตฺวตฺเถ จา”ติ. เตเนวีทํ สิชฺฌติ “เกน เหตุนา วสตี”ติ.

อนฺเนนาติ อนฺนสทฺทโต “กรเณ ตติยา, สหาทิโยเค จา”ติ วตฺตมาเน อิมินา ตติเยกวจนํ กตฺวา “อโต เนนา”ติ เอนาเทเส กเต รูปํ. วิชฺชายาติ เอตฺถ “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตู”ติ วตฺตมาเน “ฆโต นาทีนมิ”ติ นาวจนสฺสายา-เทโสว วิเสโส. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙๐] สตฺตมฺยตฺเถ จ

กิมตฺถมิทํ. “สตฺตมฺยตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. เตนาติ ตสทฺทโต นาวจนสฺส “อโต เนนา”ติ เอนาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙๑] เยนงฺควิกาโร

กิมตฺถมิทํ. “เยน พฺยาธิมตา องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต, ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อิธ ปน องฺคสทฺโท สมุทายวาจโก. วิการสทฺโท อญฺญถาภาววาจโก. เตน “เยน พฺยาธินา สรีรสฺส วิกตฺยญฺญถาภาโว วิญฺญายติ, ตตฺถ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ อตฺโถ. องฺคสทฺโท ปน “รถงฺคํ, ฌานงฺคนฺ”ติอาทีสุ กิญฺจาปิ อวยเว ทิสฺสติ, ตถาปีห “องฺคมสฺส อตฺถี”ติ อตฺเถ “สทฺธาทิโต เณ”ติ ณปจฺจยนฺโต วา องฺค=คติมฺหิ-อิจฺเจตสฺส “องฺคียเต”อิติ กมฺมนิ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ อปจฺจยนฺโต วา อธิปฺเปโตติ. สมุทายวาจโก วา ยถา อนงฺโคติอาทีสุ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙๒] วิเสสเน จ

กิมตฺถมิทํ. “วิเสสนตฺเถ จ ตติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. วิเสสียเต วิเสสิตพฺพํ เยน ตํ วิเสสนํ. ตสฺมึ วิเสสเน.

โคตฺเตนาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตปสาติ ตปสทฺทโต อเนน นาวจนํ กตฺวา “มโนคณาทิโต สฺมึนานมิอา”ติ ตสฺสาการาเทสํ กตฺวา ตเมวา-ธิกิจฺจ “ส สเร วาคโม”ติ สาคเม กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. จคฺ-คหเณน “ปกติยาวาภิรูโป, เยภุยฺเยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมึสุ, วิสเมนูปธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ วิกฺกิณาติ, สหสฺเสน อสฺสเก วิกฺกิณาตี”ตฺยาทีสุปิ โหติ. “กตฺตริ เจ”ติ สุตฺเต จคฺคหเณเนว สิชฺฌนโต ตติยคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ วา. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

[๒๙๓] สมฺปทาเน จตุตฺถี

กิมตฺถมิทํ. “สมฺปทานการเก จตุตฺถิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. สมฺปทานคฺ-คหเณน เจตฺถ ทานาโรจนธารณสิลาฆหนุฐาสปธารปิหกุธทุหิสฺโสสฺสูยราธิกฺขปจฺจาสุณ-อนุปติคิณปุพฺพกตฺตาโรจนตฺถตทตฺถตุมตฺถาลมตฺถมญฺญานาทรปาณินิ คตฺยตฺถกมฺมนิ อาสิสตฺถสมฺมุติภิยฺยสตฺตมฺยตฺถาทิเก สงฺคณฺหาติ.

[๒๙๔] นโมโยคาทีสฺวปิ จ

กิมตฺถมิทํ. “นโมโยคาทีสุ จ จตุตฺถิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ จตุตฺถิคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อปิสทฺโท จตุตฺถึเยว สมุจฺเจติ. เตติ ตุมฺหสทฺทโต อเนน จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ วตฺตมาเน “เตเมกวจเนสุ เจ”ติ ตุมฺหสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส เตอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙๕] อปาทาเน ปญฺจมี

กิมตฺถมิทํ. “อปาทานการเก ปญฺจมิวิภตฺติ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. ตเถโวทาหรณานิ. อปาทานคฺคหเณน เจตฺถ อปายภยาทานธาตุนาโมปสคฺคนิปาตปฺปโยคการกมชฺฌรกฺขนตฺถปฺปโยคาทสฺสนทูรนฺ-ติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยเค วิภตฺตารปฺปโยคสุทฺธปฺปโมจนเหตุวิวิตฺตปฺปมาณ-ปุพฺพโยคพนฺธนคุณวจนปญฺหกถนโถกากตฺตาทิเก สงฺคณฺหาติ.

[๒๙๖] การณตฺเถ จ

กิมตฺถมิทํ. “การณตฺเถ จ ปญฺจมิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺถาทโย สุวิญฺเญยฺยาว. จคฺคหณํ ปญฺจมิคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ.

[๒๙๗] กมฺมตฺเถ ทุติยา

กิมตฺถมิทํ. “กมฺมตฺเถ ทุติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

คาวนฺติ โคสทฺทโต อเนน ทุติเยกวจนํ กตฺวา “คาว เส”ติ วตฺตมาเน “อวํมฺหิ เจ”ติ โคสทฺทนฺตสฺส อาวาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

วีหโยติ วีหิสทฺทโต ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา “อาลปเน สิ คสญฺโญ”ติ วตฺตมาเน “อิวณฺณุวณฺณา ฌลา”ติ ฌสญฺญํ กตฺวา “ปญฺจาทีนมตฺตนฺ”ติ วตฺตมาเน “โยสฺวกตรสฺโส โฌ”ติ ฌสฺส อตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

สงฺคหกาโร ปน “กมฺมตฺเถ, ตติยาฉฏฺฐิสตฺตมฺยตฺเถ, เอนโยเค, จตุตฺถฺยตฺเถ, กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค, กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต จ ทุติยา โหตี”ติ อาห.

กมฺมตฺเถ อิมินาว สิชฺฌติ. ตติยาฉฏฺฐิสตฺตมฺยตฺเถ “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีน-มตฺเถ, ตติยาสตฺตมีนญฺจา”ติ สิชฺฌติ. เอนโยเค “ปุพฺเพน คามํ รมณียนฺ”ติ. เอตฺถ จ ปุพฺเพนาติ ปุพฺพสฺมินฺติ วตฺตพฺเพ “สตฺตมฺยตฺเถ เจ”ติ ตติยา. คามนฺติ “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐฺยตฺเถ”ติ วตฺตพฺเพ ฉฏฺฐีนนฺติ พหุวจนํ “ทุติยาปญฺจมีนญฺเจ”ติ วิหิตฉฏฺฐฺยตฺถสฺสาปิ สงฺคหณตฺถนฺติ

ปญฺจมฺยตฺเถ ทุติยา. เอวญฺจ สติ ตติยาสตฺตมีนมฺปิ ฉฏฺฐฺยตฺถตฺตา ‘ตติยาสตฺตมีนญฺเจ’ติ น วตฺตพฺพนฺติ เจ. อุตฺตรสุตฺตตฺถํ. ตตฺเถว วตฺตพฺพนฺติ เจ. ปุถอุจฺจารณํ ‘ฉฏฺฐีนมตฺเถ’ติ สามิฉฏฺฐฺยตฺถสฺสาปิ สงฺคหณตฺถํ. อญฺญถา “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ติ วตฺวา “ตติยาสตฺตมีนํ, ฉฏฺฐี จ, ทุติยาปญฺจมีนญฺเจ”ติ วุตฺเต ปจฺจาสตฺตินฺยาเยน ตติยตฺถาทโยว “ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ติ สงฺคหิตาติ สงฺกา สิยา. “ตติยาสตฺตมีนญฺเจ”ติ วุตฺเต ปญฺจมฺยตฺถสงฺคหณตฺถํ “ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ติ วจเน ปโยชนา-ภาวา อญฺเญสํปิ ฉฏฺฐฺยตฺถานํ สงฺคโห กโตติ วิญฺญายติ. อถ วา “ตติยา-สตฺตมีนมตฺเถ, ทุติยาปญฺจมีนมตฺเถ”ติ วุตฺตตฺตา น เต ฉฏฺฐฺยตฺถา. อถ โข ตติยาทิกตฺถาว. ฉฏฺฐีนนฺติ พหุวจนํ สามฺยตฺถสฺเสวาเนกธา ภินฺนตฺตา.

คามนฺติ เอตฺถ ปน “ตติยาสตฺตมีนญฺเจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน ปญฺจมฺยตฺเถปิ ทุติยา โหติ. “ทุติยาปญฺจมีนญฺเจ”ติ อิโต สีหคติกวเสน ปญฺจมิคฺคหณํ “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ติ เอตฺเถวานุวตฺตยิสฺสาม. อิโต ทุติยคฺคหณํ มณฺฑูกคติยา ตตฺเถว วา.

จตุตฺถฺยตฺเถ “ปจฺจาโรเจมิ ตํ เทว, สพฺพภูตานมิสฺสรา”ติ. ตตฺถปิ ‘สมฺปทาเน เจ’ติ สตฺตมิวิหิตตฺตา ‘ตติยาสตฺตมีนญฺเจ’ติ ทุติยา โหตี”ติอาทินา นเยน วุตฺตากาเรน โยเชตพฺพํ. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค “กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค”ติ สิชฺฌติ. กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต “กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต”ติ สิชฺฌตีติ.

[๒๙๘] กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค

กิมตฺถมิทํ. “กาลทฺธานํ ทพฺพ-คุณ-กิริยาหิ อจฺจนฺตสญฺญุตฺเต ทุติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ทุติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อจฺจนฺตํ สํโยโค อจฺจนฺตสํโยโค. “นิรนฺตรสํโยโค”ติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ หิ ทพฺพ-คุณ-กิริยาหิ อจฺจนฺตสํยุตฺเต กาเล “มาสํ มํโสทนํ ภุญฺชติ, สารทํ รมณียา นที, มาสํ สชฺฌายตี”ติ, ตาหิเยว อจฺจนฺตสํยุตฺเต อทฺธาเน “โยชนํ วนราชิ, โยชนํ ทีโฆ ปพฺพโต, โกสํ สชฺฌายตี”ติ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๒๙๙] กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต

กิมตฺถมิทํ. “กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต ทุติยาวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. เอกปท-เมวีทํ. ทุติยคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กมฺมปฺปวจนีเยหิ ยุตฺตํ กมฺมปฺปวจนียยุตฺตํ. ตสฺมึ กมฺมปฺปวจนียยุตฺเต. กมฺมปฺปวจนียาติ เจตฺถ สกฺกตคนฺเถ วิหิตสญฺญานิทฺเทโส. ตถา หิ ปพฺพชิตมนุ ปพฺพชึสูติอาทีสุ ลกฺขเณ วตฺตมานสฺส อนุสทฺทสฺส กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. เอตฺถ หิ ปุริมสฺส ปพฺพชิตภาโว ปจฺฉิมสฺส ปพฺพชิตภาวสฺส อุปลกฺขณํ.

นทิมนฺววสิตา พาราณสีติอาทีสุ ตสฺเสว ตติยตฺถสฺส กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ หิ “พาราณสี นทิยา สห อวสิตา อวพทฺธา”ติ อตฺโถ. “อนุสาริ-ปุตฺตํ ปญฺญวา”ติอาทีสุ ตสฺเสว หีนตฺถวาจกสฺส กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ หิ “สาริปุตฺตสฺส อุกฺกฏฺฐปญฺญตาทีปเนเนวีตรสฺส ตทนุคตภาโว ปญฺญาย นิหีนภาโว วิญฺญายตี”ติ. ลกฺขเณ อิตฺถมฺภูตาขฺยาเน ภาเค วิจฺฉาโยเค ปติ-ปริ-อนุอิจฺเจเตสํ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา.

ลกฺขเณ ตาว -- รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตเต จนฺโท, รุกฺขํ ปริ, รุกฺขมนูติ. ตตฺถ หิ รุกฺโข วิชฺโชตมานสฺส จนฺทสฺส อุปลกฺขณภาเวน คหิโตติ.

สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, มาตรํ ปริ, มาตรมนูติ อิตฺถมฺภูตาขฺยาเน. อเนน ปกาเรน อิตฺถํ, ปวตฺตํ ภูตํ, อิทํ ปการมาปนฺนนฺติ อิตฺถมฺภูตํ. ตสฺสาขฺยานํ อิตฺถมฺภูตาขฺยานํ. ตสฺมึ อิตฺถมฺภูตาขฺยาเน. ตตฺถ จ ปจฺจาทีหิ ยุตฺตตฺตา “เทวทตฺตสฺส มาตริ สาธุตาปนฺนตา วิญฺญายตี”ติ.

“ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา, มํ ปริ, มํ อนุ, ตํ ทียตู”ติ ภาเค. เอตฺถ จ ภาโคติ โกฏฺฐาโส. อิทํ วุตฺตํ โหติ “โย เจตฺถ มม ภาโค, โส ทียตู”ติ.

“รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ วิชฺโชตติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ อนู”ติ วิจฺฉาโยเค. นานาธิกรณานํ เอกกฺขเณ วตฺตุมิจฺฉโต พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา. อภิ-อิจฺเจตสฺส ภาวตฺถํ วชฺเชตฺวา ตีสฺวตฺเถสุ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. อุทาหรณํ ปน ปตฺยาทีนํ วิย โยเชตพฺพํ.

สุสิตฺตนฺติอาทีสุ สุสทฺทสฺส ปูชาโยเค. อติสิตฺตนฺติอาทีสุ อติสทฺทสฺส อติกฺกมเน จ กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา. เอตฺถ จาติกฺกมนํ นาม กตฺตพฺพสฺ-สาติกฺกมิตฺวา กรณํ. อปิสทฺทสฺส ปทตฺเถ สมฺภาวเน อนุญฺญายํ ครเห สมุจฺจเย กมฺมปฺปวจนียสญฺญา วุตฺตา.

ปทตฺเถ -- อิโต เจปิ โส ภวํ โคตโม โยชนสเตปิ วิหรติ, อลเมว สทฺเธน กุลปุตฺเตน อุปสงฺกมิตุนฺติ. เอตฺถ หิ อปิสทฺโท เอกนฺตสทฺทตฺโถ. ตถา “เตลสฺสาปิ สิยา พินฺทู”ติ เอตฺถาปิ พินฺทุสทฺทสฺสตฺโถ อปิสทฺเทน วิญฺญายตีติ.

สมฺภาวเน -- อปิ สตธาภิตฺถเวยฺย, อปิ สหสฺสธาภิตฺถเวยฺย, อปิ พุทฺธ-มภิตฺถเวยฺยาติ.

อนุญฺญายํ -- อปิ พุทฺธมภิตฺถวตุ, อปิ ราชานมภิตฺถวตูติ.

ครหาโยเค -- อปิ วสลมภิตฺถเวยฺย, อปิ ทุสฺสีลมภิตฺถเวยฺยาติ.

สมุจฺจเย -- อปิ พุทฺธมภิตฺถว ปูชเยติ.

เอวํ กานิจิ ฉฏฺฐิตติยาสตฺตมิปฺปสงฺเค กมฺมตาปาทานตฺถํ คหิตานิ, กานิจิ เอกสญฺญาธิการตฺตานิ ฆาตสรสาธกคติสญฺญาพาธนตฺถํ คหิตานิ. อิธ ปน สร-วิเสสานํ สพฺพถา นาธิปฺเปตตฺตา ยานิ กมฺมตาปาทนตฺถํ คหิตานิ, ตาเนวา-ธิปฺเปตานิ. เตเนวีทํ สิชฺฌติ “ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติ-สทฺโท อพฺภุคฺคโต”ติอาทิ. สกฺกตคนฺเถ นิทฺทิฏฺฐายปิ สญฺญาย คหณํ “ปรสมญฺญา ปโยเค”ติ วจนโต วิญฺญายติ. อถ วา กมฺมํ ปวจนียํ เยสนฺเต กมฺมปฺปวจนียา. เตหิ ยุตฺตํ กมฺมปฺปวจนียยุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ “เยสํ นิปาโตปสคฺคานํ ยุตฺตฏฺฐาเน กมฺมปฺปวจนียํ โหติ, เตหิ ยุตฺตฏฺฐาเน ทุติยา โหตี”ติ.

[๓๐๐] คติพุทฺธิภุชปฐหรกรสยาทีนํ การิเต วา

กิมตฺถมิทํ. “คมุ,สปฺป=คติมฺหิ, พุธ=ญาเณ, ภุช=ปาลนพฺยวหรเณสุ, ปฐ= พฺยตฺติยํ วาจายํ, หร=หรเณ, กร=กรเณ, สี=สเยอิจฺเจวมาทีนํ กมฺมนิ การิเต สติ ทุติยา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. การิเตติ “ธาตูหิ เณณยณาเปณาปย การิตานิ เหตฺวตฺเถ”ติ วิหิตการิตปจฺจเย สงฺคณฺหาติ. “โย กาเรติ ส เหตู”ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ปธานนิพนฺธเนน ภวิตพฺพนฺติ “กมฺมตฺเถ ทุติยา”ตีมินาว สิชฺฌนโต อิมสฺสุจฺจารณํ วิกปฺปนตฺถํ.

[5] คตฺยตฺเถ จ

กิมตฺถมิทํ. “คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺสตฺเถ คมฺยมาเน ยุตฺตฏฺฐาเน ทุติยา-วิภตฺติ โหตีติ ญาปนตฺถํ. อิธ ปน คตฺยตฺถสฺส กมฺมุโน ทุติยา “กมฺมตฺเถ ทุติยาตีมินาว สิชฺฌติ. สิลาฆาทิสุตฺเต คตฺยตฺถกมฺมนิ จตุตฺถิยา วิหิตตฺตา ตทปวาทนฺติ เจ. ตนฺน ตสฺสานิยตตฺตา. ตตฺเถว หิ วุตฺติยํ วุตฺตํ “คตฺยตฺถกมฺมนิ ทุติยา เจติ. ตสฺมา อลมสฺส วจเนน, น เจตํ โปราณกํ.

[๓๐๑] สามิสฺมึ ฉฏฺฐี

กิมตฺถมิทํ. “สามิสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ. อญฺญตฺถ ปน สํ-สามิ-สมีป-สมูหา-วยว-วิการฏฺ-ฐาเน-สมฺพนฺธ-เวสาคติ-พฺยาธิ-สจฺจาลิก-สุกต-ทุกฺกฏ-ปริมาณ-ปูรณ-คุณ-สุหิตตฺถา-นฺตปจฺจยา-พฺยย-ตพฺพ-ชนน-มรณ-คณนาวรณ-สุข-ทุกฺข-โรหณ-โรปน-เฉทน-กสฺสน-เลขน-สงฺขาร-ฉาโยปลทฺธิ-สนฺทน-สงฺฆาต-วิสิเลส-สญฺโญค-สมวาย-กมฺมาปราธ-ขโยปจย-พฺยสน-โภค-ลกฺขณาทิมชฺฌนฺต-สํสคฺค-สมฺภารตฺต-โหม-ถุติ-นินฺทา-ปสํสา-เทฺวภาว- ปริโยสาน-สญฺญาโยค-ตาป-วิธิ-ปทาธิการ-สํหิตา-พลิ-โวหาร-กาล-โคตฺต-ปวร-ญาติ-สตฺตุ-วจน-เหตุโยค-กตฺตุ-กมฺม-รุชโยคานาทร-นิทฺธารณ-สามิสฺสราธิปติ-ทายาท-สกฺขิ-ปติภู-ปสุต-กุสล-สตฺตมิปญฺจมฺยตฺถ-ตุลฺโยปมาณ-กิมลมตฺถ-สริจฺฉาทิโยเค ฉฏฺฐีติ อติปฺปญฺจิตา.

สํโยเค ตาว ปหูตํ เม ธนํ สกฺกาติ.

สามิโยเค สกฺโก เทวานมินฺโทติ.

สมีเป อมฺพวนสฺส อวิทูเรติ.

สมูเห ราสิ สุวณฺณสฺสาติ.

อวยเว มนุสฺสสฺเสว เต สีสนฺติ.

วิกาเร ภฏฺฐธญฺญานํ สตฺตูติ.

ฐาเน จาตุมหาราชิกานํ ฐานนฺติ.

สมฺพนฺเธ ปุตฺตา ปิตสฺส พหโวติ.

เวเส อโห มลฺลสฺส มณฺฑนนฺติ.

อาคติโยเค ยาทิสโก เตสํ วณฺโณ โหติ, ตาทิสโก มยฺหํ วณฺโณ โหตีติ.

พฺยาธิมฺหิ ภควโต วสฺสูปคตสฺส ขโร อาพาโธ อุปฺปชฺชตีติ.

สจฺจโยเค อวิสํวาทนกา โลกสฺสาติ.

อลิกโยเค สมณสฺส โคตมสฺส มิจฺฉาวจนนฺติ.

สุกตทุกฺกฏโยเค สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, ตุยฺเหเวตํ สุกตํ, ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏนฺติ.

ปริมาเณ ติลานํ มุฏฺฐีติ.

ปูรเณ วสฺสานํ ตติเย มาเสติ.

คุณโยเค ปญฺญาย ปฏุภาโวติ.

สุหิตตฺเถ ปูรํ นานาปฺปการสฺส อสุจิโน, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺสาติ.

อนฺตปจฺจยโยเค สงฺขาตุํ โนปิ สกฺโกมิ มุสาวาทสฺส โอตฺตปฺปนฺติ.

อพฺยยโยเค วสลสฺส กตฺวาติ.

ตพฺพโยเค มหาเสนาปตีนํ อุชฺฌาเปตพฺพนฺติ.

ชนนโยเค มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาวาย, พีชํ ภวสฺส วิญฺญาณนฺติ.

มรณโยเค เตสํ เตสํ สตฺตานํ จุตีติ.

คณเน สิปฺปิกานํ สตํ นตฺถีติ.

อาวรณโยเค โมโห เญยฺยสฺสาวรโณติ.

สุขทุกฺขโยเค สุขนฺเต, ทุกฺขนฺเตติ.

โรหเณ นตฺถิ นาสาย รุหณาติ.

โรปเน วณสฺส โรปนํ เตลนฺติ.

เฉทเน มหโต รุกฺขสฺส เฉทโน ผรสูติ.

กสฺสเน ปถวิยา กสฺสโกติ.

เลขเน หตฺถิโน เลขา, กํสปาติยา เลขาติ.

สงฺขาเร พีชานํ อภิสงฺขาโรติ.

ฉายาโยเค มหโต ปพฺพตกูฏสฺส ฉายาติ.

อุปลทฺธิโยเค อริยธนสฺส ปฏิลาโภติ.

สนฺทเน ปุญฺญานํ อภิสนฺโทติ.

สงฺฆาเต สุวณฺณสฺส ปิณฺฑนฺติ.

วิสิเลเส สนฺธิโน โมกฺโขติ.

สญฺโญเค โหตุ โน อชฺช สมาคโมติ.

สมวาเย สมณสฺส โคตมสฺส สํมุขีภาโวติ.

กมฺมาปราเธ ภิสกฺกสฺส ทุกฺขุปฺปตฺติ, รญฺโญ อปราโธติ.

ขเย อญฺชนานํ ขยํ ทิสฺวาติ.

อุปจเย วมฺมิกานญฺจ สญฺจยนฺติ.

พฺยสเน ทุกฺกฏกมฺมการิโน โภคพฺยสนํ สมฺปชฺชตีติ.

โภเค มหโต โภคกฺขนฺธสฺสานุภาโวติ.

ลกฺขเณ สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ, อโห กาณสฺส อตินิปาโตติ.

อาทิมชฺฌนฺตโยเค กึ สีลสฺส อาทิ, กึ มชฺฌํ, เอรณฺโฑ อนฺโต รุกฺขานนฺติ.

สํสคฺเค กสฺส ภนฺเต ปญฺญา สมฺมา ปสฺสตีติ.

สมฺภาเร โพธิยา สมฺภาโรติ.

อตฺตนิ เอโส เม อตฺตาติ.

โหเม อคฺคิโน โหโมติ.

ถุติมฺหิ พุทฺธสฺส ภควโต ถุตีติ.

นินฺทาโยเค ติตฺถิยานํ นินฺทา อุทปาทีติ.

ปสํสาโยเค อโห พุทฺธสฺส ภาสิตนฺติ.

เทฺวภาเว โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา, เอกสรานํ เทฺวภาโวติ.

ปริโยสาเน พฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานนฺติ.

สญฺญาโยเค พุทฺธานํ ภควนฺตานํ โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภา สจฺฉิกา ปญฺญตฺติ, ยทิทํ พุทฺโธติ, อิมสฺส เวยฺยากรณสฺส สกฺกปญฺโหเตฺววาธิวจนนฺติ.

ตาปโยเค มหานาคสฺส ตาโปติ.

วิธิโยเค สิกฺขาปทานํ ปญฺญตฺตีติ.

ปทโยเค สพฺพธมฺมานํ ปทํ สีลนฺติ.

อธิการปฺปโยเค มคธานํ มหามตฺโตติ.

สํหิตาโยเค พฺยญฺชนานํ สนฺธีติ.

พลิโยเค กุเวรสฺส พลีติ.

โวหาเร มคธานํ วาณิชฺชาติ.

กาเล ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน, มาสสฺส ทฺวิกฺขตฺตุํ ภุญฺชตีติ.

โคตฺตโยเค กสฺสปสฺส โคตฺโตติ.

ปวเร กิตฺตกา ภควโต ปวราติ.

ญาติโยเค อยนฺเต สสุโร เทวาติ.

สตฺตุโยเค สปตฺติ เต ปุเรติ.

วจเน มม วจเนน ปาเท วนฺทาหีติ.

เหตุโยเค ตํ กิสฺส เหตูติ.

กตฺตริ น เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วาติ.

กมฺมนิ สหสา กมฺมสฺส กตฺตาโรติ.

รุชโยเค เทวทตฺตสฺส รุชตีติ.

อนาทเร อกามกานํ มาตาปิตูนํ รุทนฺตานํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ปพฺพชตีติ.

นิทฺธารเณ ฉนฺนวุตีนํ ปาสณฺฑานํ ธมฺมานํ ปวรํ, ยทิทํ สุคตวินยนฺติ.

สามิสฺสราทิโยเค โคณานํ สามิ, โคณานํ อิสฺสโร, โคณานํ อธิปติ, โคณานํ ทายาโท, โคณานํ สกฺขี, โคณานํ ปติภู, โคณานํ ปสุโต, โคณานํ กุสโลติ.

สตฺตมฺยตฺเถ กุสลา นจฺจคีตสฺสาติ.

ปญฺจมฺยตฺเถ หิตสฺส วา สุขสฺส วา กึ ภายามีติ.

ตุลฺโยปมาเณ มาตุ สทิโส, ปิตุ สโมติ.

กิมลมตฺเถ กึ จตุฏฺฐสฺส, อลํ ตสฺส วิปฺปฏิสารายาติ.

สริจฺฉาทิโยเค มาตุ สรติ, มาตุ อิจฺฉติ, ปิตุ อชฺเฌติ, กณฺฑสฺส ปติกุรุเต, สรสฺส ปติกุรุเตติ.

เอตฺถ จ สามิสฺสราทิโยเค นิทฺธารเณ อนาทเร ทุติยาตติยาปญฺจมีสตฺตมฺยตฺเถ จ “สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุตกุสเลหิ, นิทฺธารเณ จ, อนาทเร จ, ฉฏฺฐี จ, ทุติยาปญฺจมีนญฺเจ”ติ ฉฏฺฐี สิชฺฌติ. เย เจตฺถ วุตฺตาวเสสา, สพฺเพ เต ปโยคา “ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณเนว คยฺหมานตฺตา อิมินาว สิชฺฌนฺตีติ.

[๓๐๒] โอกาเส สตฺตมี

กิมตฺถมิทํ. “โอกาสการเก สตฺตมิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

ภควตีติ ภควนฺตสทฺทโต “โยธาโร ตโมกาสนฺ”ติ โอกาสสญฺญํ กตฺวา อิมินา สตฺตมฺเยกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ตฺยธิกิจฺจ “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส ติอาเทเส กเต รูปํ.

สงฺคหกาโร ปน “ภูมตฺเถ สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุตกุสเลสุ นิทฺธารณานาทรกมฺมกรณนิมิตฺตสมฺปทานาปาทานปจฺจตฺโตปาธฺยธิกิสฺสรวจนมณฺฑิตุสฺ-สุกฺกกาลภาเวสุ สตฺตมีวิภตฺติ โหตี”ติ อาห.

ภูมตฺเถ

ขีรํ ชเล ติเล เตลํ เวชยนฺเต สุชํปติ

คงฺคายํ มธุรา วุตฺถา อากาเส เฑนฺติ ปกฺขิโนติ.

สามิสฺสราทิโยเค โคสุ สามี, โคสุ อิสฺสโร, โคสุ อธิปติ, โคสุ ทายาโท, โคสุ สกฺขี, โคสุ ปติภู, โคสุ ปสุโต, โคสุ กุสโลติ.

นิทฺธารเณ สมเณสุ สมณสมฺมโตติ.

อนาทเร ชีวมาเนเยว ภควติ พลํ ปริหายตีติ.

กมฺมนิ ยตฺถ กตฺถจิ คจฺฉติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, ปุริสสฺส พาหาสุ คเหตฺวา,

สุนฺทราวุโส อิเม อาชีวกา ภิกฺขูสุ อภิวาเทนฺตีติ.

กรเณ นคฺคา หตฺเถสุ ปิณฺฑาย จรนฺติ, สมฺปฏิจฺฉามิ มตฺถเกติ.

นิมิตฺเต อนุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ.

สมฺปทาเน สํเฆ โคตมิ เทหิ, สํเฆ ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ,

ยา ปลาลมยํ มาลํ นารี ทตฺวาน เจติเย

อลตฺถ กญฺจนมยํ มาลํ โพชฺฌงฺคิกญฺจ สาติ.

อปาทาเน กทลีสุ คเช รกฺขนฺตีติ.

ปจฺจตฺเต อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมินฺติ.

อุปธิโยเค อธิกิสฺสรวจเน อุปขาริยํ โทโณ, อุปนิกฺเข กหาปณํ, อธินจฺเจ โคตมีติ.

มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ญาณสฺมึ ปสีทิโต, ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโกติ.

กาเล มาเส มาเส กุสคฺเคนาติ.

ภาเว อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ, อจิรปกฺกนฺเต อายสฺมนฺเต อานนฺเทติ.

ตตฺถ จ “โอกาเส สตฺตมี, สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุตกุสเลหิ, นิทฺธารเณ จ, อนาทเร จ, กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี, สมฺปทาเน จ, ปญฺจมฺยตฺเถ จ, กาลภาเวสุ จ, อุปาธฺยธิกิสฺสรวจเน, มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา เจ”ตีเมสํ วิสเย ถเปตฺวา อวเสสา “นิทฺธารเณ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณน สิชฺฌนฺติ.

[๓๐๓] สามิสฺสราธิปติทายาทสกฺขิปติภูปสุตกุสเลหิ

กิมตฺถมิทํ. “สามิ-อิสฺสร-อธิปติ-ทายาท-สกฺขิ-ปติภู-ปสุต-กุสลอิจฺเจเตหิ โยเค สติ ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหติ สตฺตมี เจ”ติ ญาปนตฺถํ. ยุตฺเตติ วจนเสโส. ฉฏฺฐิคฺคหณํ สตฺตมิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ.

โคณานนฺติ โคสทฺทโต อิมินา ฉฏฺฐิพหุวจนํ กตฺวา “คาว เส”ติ วตฺตมาเน “โคณ นํมฺหิ วา”ติ โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา “โยสุ กตนิการ-โลเปสุ ทีฆนฺ”ติ วตฺตมาเน “สุนํหิสุ เจ”ติ ทีเฆ กเต รูปํ.

โคเณสูติ เอตฺถ โคสทฺทโต อิมินา สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวา “สุหินาสุ เจ”ติ โคณาเทโส จ “สุหิสฺวกาโร เอ”ติ เอการาเทโส จ วิเสโส.

[๓๐๔] นิทฺธารเณ จ

กิมตฺถมิทํ. “นิทฺธารณตฺเถ ฉฏฺฐี โหติ สตฺตมี เจ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. จคฺคหณผลํ “โอกาเส สตฺตมี”ติ เอตฺเถว วุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. นิทฺธารณํ นาม กิริยาชาติคุเณหิ สมุทายโต เอกสฺส ปุถกฺกรณํ. นีหริตฺวา ธารณํ นิทฺธารณํ.

คาวีนนฺติ โคสทฺทโต “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ วตฺตมาเน “นทาทิโต วา อี”ติ อีปจฺจยํ กตฺวา “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ วตฺตมาเน “เตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจ”ติ โคสทฺทนฺตสฺสาวาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต คาวสทฺทโต อิมินา ฉฏฺฐิพหุวจนํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. นารีนนฺติ เอตฺถ นรสทฺทโต วุตฺตนเยน อีปจฺจเย กเต “กฺวจาทิ-มชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จา”ติ อาทิทีโฆว วิเสโส. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๓๐๕] อนาทเร จ

กิมตฺถมิทํ. “อนาทเร ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหติ สตฺตมี เจ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ. จคฺคหณํ ฉฏฺฐิสตฺตมิคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ.

รุทโตติ รุท=อสฺสุวิโมจเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส “วตฺตมาเน มานนฺตา”ติ อนฺตปจฺจยํ กตฺวา รุทนฺตสทฺทโต อิมินา ฉฏฺฐิสวิภตฺตึ กตฺวา “สิมฺหิ คจฺฉนฺ-ตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺ”ติ วตฺตมาเน “เสเสสุ นฺตุเว”ติ นฺตสทฺทสฺส นฺตุพฺยปเทสํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วา”ติ วตฺตมาเน “โตติตา สสฺมึนาสู”ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๐๖] กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ

กิมตฺถมิทํ. “ฉฏฺฐีนมตฺเถ กฺวจิ ทุติยา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. มนฺติ อมฺหสทฺทโต ฉฏฺฐฺยตฺเถ อิมินา ทุติเยกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยี”ติ วตฺตมาเน “ตํมมํมฺหี”ติ สวิภตฺติสฺส อมฺหสทฺทสฺส มํอาเทเส กเต รูปํ.

[๓๐๗] ตติยาสตฺตมีนญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “ตติยาสตฺตมีนญฺจ อตฺเถ กฺวจิ ทุติยา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กฺวจิคฺคหณญฺจ อตฺถคฺคหณญฺจ ทุติยคฺคหณญฺเจหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๓๐๘] ฉฏฺฐี จ

กิมตฺถมิทํ. “ตติยาสตฺตมีนํ อตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐี จ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กฺวจิคฺคหณญฺจ อตฺถคฺคหณญฺจ ตติยาสตฺตมิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จคฺคหณํ ตติยาสตฺตมิคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

เมติ อมฺหสทฺทโต อิมินา ตติยตฺเถ ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา “อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, ตุมฺหมฺหากํ ตยิมยิ, ปทโต ทุติยาจตุตฺถิฉฏฺฐีสุ โวโน”ติ วตฺตมาเน “เตเมกวจเนสุ เจ”ติ สวิภตฺติสฺส อมฺหสทฺทสฺส เมอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

[๓๐๙] ทุติยาปญฺจมีนญฺจ

กิมตฺถมิทํ. “ทุติยาปญฺจมีนญฺจ อตฺเถ กฺวจิ ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กฺวจิคฺคหณํ อตฺถคฺคหณํ ฉฏฺฐิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ วุตฺตนยาเนว. จคฺคหณํ กฺวจาทฺยนุกฑฺฒนตฺถํ.

[๓๑๐] กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี

กิมตฺถมิทํ. “กมฺม-กรณ-นิมิตฺตอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สตฺตมี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๑๑] สมฺปทาเน จ

กิมตฺถมิทํ. “สมฺปทานตฺเถ จ สตฺตมี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. สตฺตมิคฺคหณ-มิหานุวตฺตเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๑๒] ปญฺจมฺยตฺเถ จ

กิมตฺถมิทํ. “ปญฺจมฺยตฺเถ จ สตฺตมี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. สตฺตมิคฺคหณ-มิหานุวตฺตเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๑๓] กาลภาเวสุ จ

กิมตฺถมิทํ. “กาล-ภาวอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ สตฺตมี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สตฺตมิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เอตฺถ จ ภาโวติ ธาตฺวตฺโถ อธิปฺเปโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๑๔] อุปาธฺยาธิกิสฺสรวจเน

กิมตฺถมิทํ. “อุป-อธิอิจฺเจเต อธิกิสฺสรวจเน วตฺตนฺติ, ตตฺถ สตฺตมี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สตฺตมิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิสฺสร-วจนนฺตีทํ ทฺวิธา คหิตํ อิสฺสรสฺส วจนํ อุทีรณนฺติ อิสฺสรวจนํ. อิสฺสรสฺส วจนํ ยสฺส ชนสฺเสติ จ. เตนิสฺสรปริทีปกวจเน ยสฺส กสฺสจิ อยมิสฺสโรติ วทนฺติ, ตทฺทีปกวจเน จ สตฺตมิวิภตฺติ โหตีติ.

ตตฺถ ปุพฺพปกฺขวเสน วุตฺตํ อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลาติ. อยํ ปเนตฺถตฺโถ “พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลา”ติ. อิตรานิ อิตรวเสน วุตฺตานิ “อธินจฺเจสุ โคตมี, อธิเทเวสุ พุทฺโธ”ติ. “นนฺเวเกน สทฺเทนูภยตฺโถเยว น สมฺภวตีติ. สจฺจํ, อิธ ปน เอกเสสนิทฺเทโส ภินฺนสตฺติสมเวโต วา “เสโต ธาวตี”ติ ยถา. อนเปกฺขิตปฺ-ปวตฺตินิมิตฺตํ สรูปมตฺตเมว วา ปฏิจฺจนิทฺเทโส, ปทีปนฺยาโย วา สนฺนิสฺสิโต. ยถา นาม ปทีโป เอกกฺขเณ ตมํ วินาเสติ, อาโลกญฺจ ทสฺเสติ, เตลญฺจ ปริยาทิยติ, วตฺติญฺจ ฌาเปติ, เอวเมกกฺขเณ เอโกเยวาเนกตฺถํ ทีเปติ, ญาปก-ญาปิตํ ตพฺพิสยนฺติ. น สพฺพตฺถายํ นฺยาโย สมาวิสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[๓๑๕] มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ ตติยา

กิมตฺถมิทํ. “มณฺฑิตุสฺสุกฺเกสุ สตฺตมี โหติ ตติยา เจ”ติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิ-ปทมิทํ. สตฺตมิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เอตฺถ จ มณฺฑิตสทฺโท ปสนฺนตฺถวาจโก. อุสฺสุกฺกสทฺโท เสหตฺถวาจโก. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

[6] ตติยาย จ ทุติยา

กิมตฺถมิทํ. “ตติยาย ยุตฺเต ทุติยา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. จคฺคหณํ สตฺตมิ-นิวตฺตนตฺถํ. “ปุพฺเพน คามํ รมณียํ, อปเรน คามํ รมณียนฺ”ตีทํ ทฺวยมุทาหรณํ. ตํ ปน ปญฺจมฺยตฺเถ ทุติยา, “กมฺมตฺเถ ทุติยา”ติ เอตฺถ เอนโยเค วุตฺตนเยเนว สิชฺฌนโต วินา วาเนน สุตฺเตน สิชฺฌติ. ตสฺมาลมสฺส วจเนน, น เจตํ โปราณกํ.

[7] สริจฺฉาทีนํ กมฺมนิ ฉฏฺฐี

กิมตฺถมิทํ. “สร=คติจินฺตายํ, อิสุ=อิจฺฉากนฺตีสุ, จินฺต=จินฺตายํ, อิ=อชฺเฌสเน, ทย=ทานคติรกฺขเณสฺวิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนํ กมฺมนิ ฉฏฺฐี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ.

“มาตุสฺส สรติ, ปิตุสฺส สรติ, มาตุสฺส อิจฺฉติ, ปิตุสฺส อิจฺฉติ, มาตุสฺส จินฺเตติ, ปิตุสฺส จินฺเตติ, มาตุสฺส อชฺเฌติ, ปิตุสฺส อชฺเฌติ, เตลสฺส ทยตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน “ทุติยาปญฺจมีนญฺเจ”ติ อิมินาว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมาลมสฺส วจเนน.

[8] กโรติสฺส ปติยตเน

กิมตฺถมิทํ. “กโรติสฺส ธาตุสฺส ปติยตเน กมฺมนิ ฉฏฺฐี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. เอตฺถ จ ปติยตนํ นาม อภิสงฺขาโร.

“อุทกสฺส ปติกุรุเต, กณฺฏกสฺส ปติกุรุเต, สตฺตผลกสฺส ปติกุรุเต”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ เตเนว สิชฺฌนฺติ.

[9] กตฺตุกมฺมานํ กิตฺ

กิมตฺถมิทํ. “กตฺตุกมฺมานํ ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหติ กิตฺปจฺจเย”ติ ญาปนตฺถํ. “ธนสฺส ทาตา, พุทฺธโฆสสฺส กติ, กจฺจายนสฺส กตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ “ฉฏฺฐี เจ”ติ สุตฺเตเนว สิชฺฌนฺติ.

[10] ยชสฺส กรเณ

กิมตฺถมิทํ. “ยช=เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสูตีมสฺส กรเณ ฉฏฺฐี โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “ฆตสฺส อคฺคึ ยชติ, ปุปฺผสฺส พุทฺธํ ยชตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ “ฉฏฺฐี เจ”ติ อิมินาว สิชฺฌนฺติ.

[11] น นิฏฺฐาทีสุ

กิมตฺถมิทํ. “นิฏฺฐาทีสุ ปจฺจเยสุ ‘กตฺตุกมฺมานํ กิตฺ’ติ สุตฺเตน ยา วิหิตา ฉฏฺฐี, สา น โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. นิฏฺฐา อาทิ เยสนฺเต นิฏฺฐาทโย. นิฏฺฐาติ เจตฺถ ปรสมญฺญา ตตวนฺตูนํ. อาทิคฺคหเณน ตาวี-ตพฺพ-ตฺวาทโย อธิปฺเปตา.

“อุโปสโถ เตน ภิกฺขุนา กโต, รถํ กตวนฺโต, รถํ กตาวี, ปาเลตพฺพา สิกฺขา ภิกฺขูหิ สุขกาเมหิ, วิหารํ กโต, กฏํ กุพฺพาโน, กฏํ กราโน, กฏํ กุรุมาโน, ปสโว ฆาตโก”ตฺยาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน สพฺพานิปิ “ฉฏฺฐี เจ”ติ เอตฺถ “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ติ อิโต กฺวจิคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตว สิชฺฌนฺติ.

[12] อาหุติกาลทฺธาเนสุ ทุติยา ตติยา จ

“อาหุตฺยตฺเถ กาเล อทฺธนิ จ ทุติยา โหติ ตติยา เจ”ติ ญาปนตฺถํ. เอตฺถ จาหุตฺยตฺเถติ หุ=ทานาทานหพฺยปฺปทาเนสูตีมสฺสตฺโถ อธิปฺเปโต. “ฆตํ ชุโหติ, ฆเตน ชุโหติ, มาสํ ภุญฺชติ, มาเสน ภุญฺชติ, โยชนํ คจฺฉติ, โยชเนน คจฺฉตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จาหุตฺยตฺเถ ฆตสทฺเทน ฆตคตสฺส เตลาทิโน อธิปฺเปตา. ยทา ทานกมฺมตา อธิปฺเปตา, ตทา ฐาเนเยว ทุติยา. ยทา ปน ตสฺเสวาหุติ สาธกตมตา, ตทา กรเณเยว ตติยา.

กาลทฺธาเนสุ ปน ยทา อจฺจนฺตสํโยโค สมฺภวติ, ตทา “กาลทฺธาน-มจฺจนฺตสํโยเค”ติ สุตฺเตเนว ทุติยา. น จ สกฺกา อจฺจนฺตสํโยเคปิ ทุติยตฺถนฺติ วตฺตุํ “กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค”ติ เอตฺถ อจฺจนฺตสํโยคคฺคหณสฺส นิรตฺถกภาวปฺ-ปสงฺคโต. ตติยา ปน “กตฺตริ เจ”ติ เอตฺถ จคฺคหเณเนว สิชฺฌติ. ตสฺมาลมสฺส วจเนน.

[13] กิมลมตฺเถ ฉฏฺฐี จตุตฺถี จ

“กิมลํอิจฺเจเตสํ อตฺเถ ตติยาวิภตฺติ โหติ ฉฏฺฐี จตุตฺถี เจ”ติ ญาปนตฺถํ. “กึ ปน มุณฺฑเกน สมเณน, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ ตสฺส จตุฏฺฐสฺส, อลํ ตสฺส จตุฏฺฐสฺส, กึ ตสฺส วิปฺปฏิสาราย, อลํ ตสฺส วิปฺปฏิสารายา”ติ ตตฺโถ-ทาหรณานิ.

กิมลมตฺเถ -- ตติยา ตาว “กตฺตริ จ, สหาทิโยเค จา”ติ อิเมเหว สิชฺฌติ. ฉฏฺฐี ปน “กึ ตสฺส จตุฏฺฐสฺส, อลํ ตสฺส จตุฏฺฐสฺสา”ติ เอตฺถ “กึ เตน จตุฏฺเฐน, อลํ เตน จตุฏฺเฐนา”ติ ตติยตฺถสมฺภวโต “ฉฏฺฐี เจ”ติ สุตฺเตเนว สิชฺฌติ. จตุตฺถี ปน กึสทฺทโยเค “นโมโยคาทีสฺวปิ เจ”ติ เอตฺถาทิคฺคหเณน สิชฺฌติ.

อลมตฺเถ -- สิลาฆาทิสุตฺเต อลมตฺถคฺคหเณน สิชฺฌติ. ตสฺมาลมสฺส วจเนน.

[14] กตฺตุริจฺฉิตตมํ กมฺมํ

“กตฺตุกิริยาย ยํ อิจฺฉิตตมํ, ตํ กมฺมสญฺญํ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “พีรเณ กฏํ กโรติ, คามํ รถํ วหติ, ตณฺฑุเล โอทนํ ปจตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน กถิตากถิติจฺฉิตานิจฺฉิตตมาทิเภทมนเปกฺขิตฺวา สพฺพสงฺคหวเสน “ยํ กโรติ ตํ กมฺมนฺ”ติ วุตฺตตฺตา เตเนว สิชฺฌนฺติ. อปิ จ ปโยชเน สติ “ยํ กโรติ ตํ กมฺมนฺ”ตีมสฺสานนฺตรํ “กตฺตุริจฺฉิตตมํ กมฺมนฺ”ติ วตฺตพฺเพ อิห อุจฺจารณํ สุตฺตปฺ-ปกฺเขปกานํ วิพฺภนฺตสหิตตํ สมุพฺภาวยตีติ อลมเนน วิปฺปลาเปน.

[15] ยุตฺเต จานิจฺฉิเต

“กิริยาย ยุตฺเต อนิจฺฉิเตปิ กมฺมสญฺญา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “วิสรุกฺขํ ฉินฺทติ, กณฺฏกํ อภิธาวติ, วิสํ คิลติ, ปายาสํ ปจนฺโต คาวึ ทุหตี”ติ ตตฺโถ-ทาหรณานิ. ตานิปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สิชฺฌนฺติ.

[16] อุปานฺวชฺฌาวสสฺส

“อุป-อนุ-อธิ-อาปุพฺพสฺส วส=นิวาเสตีมสฺส ปโยเค กมฺมสญฺญา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. สตฺตมิพาธนตฺถมิทํ สุตฺตํ. “คามํ อุปวสติ, คามํ อนุวสติ, ฆรํ อธิวสติ, นครํ อาวสตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. อญฺญตฺถ ปน อธิปุพฺพานํ สี=สเย, ฐา=คตินิวตฺติมฺหิ, อาส=อุปเวสเนตีเมสํ ปโยเค อภิ-นิปุพฺพสฺส วิส=ปเวสเนตีมสฺส ปโยเค จ กมฺมสญฺญา วุตฺตา. “คามมธิเสติ, คามมธิติฏฺฐติ, คามมชฺฌาวสติ, คามมภินิวิสตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. สพฺพานิปิ ตานิ “ตติยาสตฺตมีนญฺเจ”ตีมินาว สิชฺฌนฺติ.

[17] อนฺตรนฺโตติราทีหิ ยุตฺเต

“อนฺตรา-อนฺโต-ติโรอิจฺเจวมาทีหิ ยุตฺเต กมฺมสญฺญา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “อนฺตรา จ นาฬนฺทํ, อนฺโต รฏฺฐํ, ติโร รฏฺฐนฺ”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ ฉฏฺฐฺยตฺถสฺเสว สมฺภวโต “กฺวจิ ทุติยา ฉฏฺฐีนมตฺเถ”ตีมินาว สิชฺฌนฺติ.

[18] อภิโตปริโตมฺหิ

“อภิโต-ปริโตมฺหิ ยุตฺเต กมฺมสญฺญา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “อภิโต คามํ วสติ, ปริโต คามํ วสตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว สิชฺฌนฺติ.

[19] ตปฺปานาจารตฺเถ

“ตปฺปานํ ตทาจาโรติ อตฺเถ กมฺมสญฺญา โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “นทึ ปิวติ, คามํ จรตี”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ “ตติยาสตฺตมีนญฺเจ”ติ อิมินาว สิชฺฌนฺติ.

[20] เหตุปฺปโยเค ฉฏฺฐี ตติยา จ

“เหตุปฺปโยเค ฉฏฺฐิวิภตฺติ โหติ ตติยา เจ”ติ ญาปนตฺถํ. “พุทฺธสฺส เหตุ วสติ, เตน เหตุนา กตนฺ”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ “ยสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามี, เหตฺวตฺเถ เจ”ตีมินาว สิชฺฌนฺติ.

[21] สาธุนิปุณยุตฺเต สตฺตมี

“สาธุ-นิปุณอิจฺเจเตหิ ยุตฺเต สตฺตมิวิภตฺติ โหตี”ติ ญาปนตฺถํ. “ปญฺญาย สาธุ, คมฺภีเร นิปุโณ”ติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิปิ นิมิตฺตตฺถสมฺภวา “กมฺมกรณ-นิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมี”ต�