Historie, mijn voorgeschiedenis

Dit verhaal is complex én simpel. Ten eerste wil ik vertellen wat er aan mijn geboorte voorafging maar wel een invloed uitoefende op mijn verhaal. Geschiedenis zie ik als studie van het verleden van menselijke samenlevingen en culturen. De line-up van gebeurtenissen, personen, ideeën en sociale structuren die hebben geleid tot de huidige menselijke samenlevingen en cultuur. Geschiedenis helpt me om het heden te begrijpen, en helpt me om (betere) beslissingen te nemen in de toekomst. 

Mijn periodisering van de geschiedenis wil ik hier even in de spotlights zetten, ze wijkt wat af van de boekjes. Mijn persoonlijke geschiedenis is de individuele ervaring van mezelf in het verleden. Het omvat de gebeurtenissen en ervaringen die ik persoonlijk heb meegemaakt, zoals geboorte, familiegeschiedenis, opleiding, carrière, reizen, relaties, enzovoort. Deze is beïnvloed door de bredere historische context, zoals culturele en sociale veranderingen in de samenleving waar ik deel van ben. Het vastleggen van mijn persoonlijke geschiedenis kan helpen om mijn en jouw eigen identiteit en ervaringen beter te begrijpen, en kan bijdragen aan het grotere geheel van onze gemeenschappelijk geschiedenis. In de eerste plaats zie ik geschiedenis als een ontdekking van mijn historische wereld en studie van het verleden van menselijke samenlevingen en culturen. Ten tweede is er mijn beleefde geschiedenis.  De line-up van gebeurtenissen, personen, ideeën en sociale structuren die hebben geleid tot de huidige menselijke samenlevingen en cultuur. Het helpt me om het heden te begrijpen, en helpt me om (betere) beslissingen te nemen in de toekomst. Mijn periodisering van de geschiedenis ziet er iets anders uit dan wat onderwezen wordt. Ik ga al jaren uit van een 3-deling van de geschiedenis (van Europa) waarbij ik de oudheid (tot het jaar 1000), de Middeleeuwen (tot het jaar 1800) en de Nieuwe Tijd (vanaf 1800) onderscheid.  Er is in de eerste plaats een grote kloof tussen de vroege- en late Middeleeuwen en een vroegmoderne tijd (1500-1750) die veel Middeleeuwser is dan dat we denken.  De geschiedenis na de Franse in industriële revoluties zijn, denk ik, niet het echte begin van de moderne tijd. Bovendien is alles wat voor 1800 ligt is misschien ook niet het premoderne of pre-industriële ‘verafgelegene’! West-Europa heeft scharniermomenten gekend en die zijn voor mij van symbolisch-praktisch nut.  Ten. Eerste rond 1000: bevolkingsgroei (tot 1300) en later de economische revolutie met een zware tol in 1400 met epidemie en een halvering van de bevolkingsgroei die pas in 1700 weer op zijn vroeger peil zou komen. Het succes van de purificatiedrang van de katharen als dreiging voor de kerk. Ten tweede rond 1800, de mentaliteitsverandering van de Verlichting en de gevolgen van de industrialisatie, massacultuur en nationale staat. Deze indeling levert een beter zicht op de wortels van onze Europese cultuur die zich nog in de 12de eeuw noch in de Renaissance bevinden. Anderzijds is mijn gevoel dat de Middeleeuwen, niet duister en grootser waren dan dat wat in de Renaissance of nadien werd gesteld.  De Middeleeuwen kenden moderne gevoelens, scepsis en ongeloof.  De vreemdheid van die tijd is het ontdekken waard op voorwaarde dat de Middeleeuwer niet als dom wordt versleten, dat ze iets te vertellen hebben, gezond verstand hadden en zochten naar rationele oplossingen om hun leven in te richten én dat wij niet vergeten dat we de constante vergelijking met het heden (eigen cultuur) moeten doen om het verschil te duiden. Dat de Middeleeuwer in een chaos en onmacht leefde blijkt ook uit het feit dat de echte macht niet lag in Rome, Parijs, Londen of Florence…maar in Bagdad, Cordoba, Delhi, Peking en Caïro. We waren dus als Europeanen zeker niet de meest ontwikkelden. Ik ben dus een product van de evolutie van deze drie periodes en in het bijzonder van de Verlichting. Mijn persoonlijke geschiedenis is de individuele ervaring van mezelf in het verleden. Het omvat de gebeurtenissen en ervaringen die ik persoonlijk heb meegemaakt, zoals geboorte, familiegeschiedenis, opleiding, carrière, reizen, relaties, enzovoort. Deze is beïnvloed door de bredere historische context, zoals culturele en sociale veranderingen in de samenleving waar ik deel van ben. Het vastleggen van mijn persoonlijke geschiedenis kan helpen om mijn en jouw eigen identiteit en ervaringen beter te begrijpen, en kan bijdragen aan het grotere geheel van onze gemeenschappelijk geschiedenis. Mijn afkomst en familie, dat kan ik beter laten zien dan erover vertellen. Mijn beleefde geschiedenis laat ik tot ieders verbazing even een elastische slingerbeweging maken omdat levende personen mij hierover hebben verteld. Ik deel even op voor de gemakkelijkheid.

De ‘lange negentiende eeuw’ als kenmerkend tijdvak tussen de Franse Revolutie (1789) en het begin van de Eerste Wereldoorlog (1914).

In deze eeuw ontwikkelt de wetenschap en technologie zich met rasse schreden, wat zorgt voor een materialistische levensbeschouwing en een geloof in de vooruitgang. De eeuw begint met de machtige Napoleon Bonaparte (1769-1821), één van de belangrijkste politieke leiders uit de moderne tijd. In 1799 pleegde hij een staatsgreep en in 1804 riep hij zichzelf uit tot keizer van Frankrijk. Als leider bezorgde hij Frankrijk een dominante positie in Europa. Na de mislukte veldtocht naar Rusland in 1812 viel de machtsbasis van Napoleon echter in elkaar. Eerst werd hij naar het eiland Elba verbannen, om vervolgens – na de Slag bij Waterloo in 1815 – naar Sint-Helena gestuurd te worden. Napoleons hervormingen zijn vandaag de dag nog steeds erg belangrijk. Na de Slag bij Waterloo eindigde het Franse keizerrijk samen met veel oude machten sneuvelden (het Spaanse-, Napoleontische-, Tweede Franse-, Chinese-, Heilige Roomse- en Mughal Rijk) en nieuwe machten die opkwamen (het Britse-, Russische-, Japanse-Duitse- en Tweede Franse Koloniale Rijk en de groeiende macht van de Verenigde Staten). Desondanks wordt de negentiende eeuw gezien als een periode van relatieve vrede. In de negentiende eeuw werden veel wetenschappelijke ontdekkingen en uitvindingen gedaan. Ontwikkelingen op het tal van gebieden legden de fundering voor de technologische ontwikkelingen in de twintigste eeuw en zorgden voor een enorme bevolkingsgroei. De Industriële Revolutie die al eerder was begonnen in Groot-Brittannië verspreidde zich naar Noord-Amerika, Japan en de rest van Europa en zorgde voor steeds meer kinderarbeid in fabrieken en mijnen. Met de komst van spoorwegen steeg de urbanisatiegraad ook enorm. Ze maakte ook kennis met liberalisme, socialisme & feminisme.

De kinderarbeid was mede te wijten aan het economisch liberalisme en het kapitalisme, waarin de overheid zich nauwelijks bemoeide met de economie (nachtwakersstaat) en alles draaide om winst. Als reactie op het liberalisme, het socialisme met zijn strijd voor sociale rechtvaardigheid. Strikte sociale normen wat betreft zedigheid en genderrollen tekenden het maatschappelijk leven. Ook Charles Darwin speelde een belangrijk rol in deze periode. In 1859 publiceerde hij zijn boek ‘On the origin of species’ waarin hij zijn evolutietheorie uiteenzet. De religie was nog sterk geworteld in de steden en dorpen. Nederland werd in deze eeuw een eenheidsstaat en de Belgische Opstand van 1830 leidde tot onafhankelijkheid van België. Het Europese revolutiejaar 1848 bracht veel onrust. België creëerde in deze periode een parlementaire democratie die vandaag de dag nog steeds wordt gehandhaafd. Ons koloniale verleden begon en zou zich in een deel van de familie tonen. Het cement werd ontdekt, synthetische kleurstoffen, margarine, bouillonpoeder, uitwisselbare onderdelen, telegraaf, telefoon, spoorweg, posterijen en zelfs het briefgeheim deden hun intrede.  Aan het einde van deze reeks van gebeurtenissen werden mijn grootouders geboren en werden prompt geconfronteerd met een wereldoorlog. De Eerste Wereldoorlog startte voor België op 4 augustus 1914 met het binnenvallen van Duitse troepen. Het lukte de Belgen alleen om de opmars van de Duitsers te vertragen, maar al in oktober moest het Belgische leger zich terugtrekken tot achter de IJzer. Er werd vooral Frans gesproken. Op 29 oktober 1914 zetten de Belgen de IJzervlakte onder water om de Duitsers tot stilstand te brengen, mijn grootvader vocht er in de loopgraven tijdens de vier jaar durende strijd. Koning Albert bleef in België maar de regering trok zich terug in Frankrijk. Van echt verzet was weinig sprake. Eind september 1918 begon het bevrijdingsoffensief waarna op 11 november de wapenstilstand werd gesloten, iets wat in mijn verleden heftig werd herdacht! Bij het Verdrag van Versailles in 1919 werd de neutraliteitspositie van België opgeheven, mocht het een mandaat uitoefenen over Ruanda-Urundi en annexeerde het de Duitse gebieden Eupen, Malmedy en Sankt Vith, de zogenaamde Oostkantons. In de Eerste Wereldoorlog vluchtten grote aantallen Belgen. Hierop volgde voor mijn jongvolwassen grootouders een interbellum. Na de Eerste Wereldoorlog vond België dat Nederland niet neutraal was geweest, omdat het Duitse troepen door Limburg had laten terugtrekken. België eiste grond en het Antwerpen-Rijnkanaal zou worden gegraven, deels op Nederlands grondgebied en op Nederlandse kosten. Tot de Tweede Wereldoorlog zou de verhouding met België problematisch blijven door de niet gehouden belofte. In 1919 werd het enkelvoudig algemeen kiesrecht ingevoerd, dat tot 1948 alleen voor mannen zou gelden. Er waren coalitieregeringen en in de periode van de wederopbouw na de Eerste Wereldoorlog tot het begin van de Tweede Wereldoorlog kwam het zelfs vaak tot een samenwerkingsverband van de drie grote partijen. Andere partijen die zich in het interbellum manifesteerden waren het Vlaams Nationaal Verbond (VNV), dat steeds meer neigde naar het fascisme en het nationaalsocialisme, en de Communistische Partij. Het herstel van de economie kwam pas na 1925 weer goed op gang. Tot die tijd zorgde met name het voortdurende waardeverlies van de frank voor economische malaise (een gevolg van de wereldwijde crisis). De gekozen devaluatie gaf de handel en de industrie sterke impulsen. Aan deze economische opgang kwam al snel een einde na de wereldcrisis in de jaren dertig. Pas na een tweede devaluatie van de frank in 1935 herstelde de economie zich weer. In de jaren tussen de beide wereldoorlogen werd ook de sociale wetgeving aangepakt en dat resulteerde onder andere in stakingsrecht (1921), een achturige werkdag (1921) en minimumloon (1936). België keerde terug naar een neutraliteitspolitiek maar kon niet voorkomen dat België in een volgende wereldoorlog terechtkwam. Mijn grootouders langs moederszijde, getekend door deze tijdsgeest waren godsvruchtig, hardwerkend en genoten aanzien. Herman Willems was een binnenhuisarchitect en zijn vader de schilder van de Dendermonde school Adolf Willems. Mijn grootmoeder Delphine de Man was de dochter van een fabriekseigenaar dus bemiddeld en geletterd.  Deze mensen brachten mij een veilige woonomgeving, een onderdompeling in kunst en verbondenheid als grootfamilie. De grootouders langs vaderszijde brachten (iets meer veraf) een spel –en ontdekkingsruimte van het station.

Tweede wereldoorlog en de hoogconjunctuur (1932-1963)

Op 10 mei 1940 vielen de Duitse troepen zonder oorlogsverklaring België binnen en op 28 mei capituleerde België. Koning Leopold III bleef in België, maar de ministers weken uit naar Frankrijk en Londen. Het volledig bezette België kreeg ondertussen een militair bestuur. Na een eerder aarzelend begin breidde de van bij het begin ontstane verzetsbeweging zich na de winter van 1941 snel uit. De Belgische economie werd door de Duitsers ingezet in de oorlogsvoering en er kwam een verplichte arbeidsdienst. Bij de collaborerende partijen hoorde het VNV, en de sterk pro-Duitse Rex, Vlaamse SS en DeVlag. Na de geallieerde doorbraak vanuit Normandië werd Brussel op 3 september 1944 bevrijd en een paar weken later praktisch geheel België. Na een korte Duitse tegenaanval in het Ardennenoffensief was de oorlog voor België voorbij. Voor mijn ouders was deze periode er een van tegenstellingen: angst, onzekerheid, ontbereing, schaarste, geweld maar ook van spanning, fantasie, verbondenheid en spel. In een periode van 1945 tot pakweg eind jaren zestig was er heropbouw, groei, geloof in vooruitgang, veiligheid (no more war) maar ook politieke verschuiving: partijen veranderen van naam, twee stromingen zijnde Vlaamse en Waalse, de koningskwestie en de schoolstrijd, Benelux en de Europese Gemeenschap, de onafhankelijkheid van Congo en taalproblemen en wetten.  Het tijdperk waarin ik ben geboren zijn de naweeën van de tweede wereldoorlog die in Midden- en Oost-Europa in 1989 tot een einde kwam. Mijn grootouders hebben geleefd in de uitlopers van de   en beleefden de eerste (grote) oorlog en de integratie van het (multi-etnische) Habsburgse rijk, gevolgd door communisme en fascisme (nazisme).